معرفی کتاب : درس­های هشت سال جنگ تحمیلی
کتاب « درسهای هشت سال جنگ تحمیلی » ازجمله کتابهایی است که توسط هیئت معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی، به زیور طبع آراسته شده است.

ارتش جمهوری اسلامی ایران در طول جنگ تحمیلی با مسائل بسیار زیاده مواجه بوده که در عملیات‌های آفندی و پدافندی و پایداری وضع موجود تاثیر منفی و یا بازدارنده باقی می‌گذاشت؛ مسائلی نظیر امور آمادی، امور نیروی انسانی، امور روحیه، امور سنگری و استحکامات و …

نیاز است به تمام این جزییات توجه گردد و مصادیق و مستندات و تاثیرات آنها بازنگری و تحلیل گردند. در این کتاب به حد وسع این مطالب مورد مداقه و بررسی قرار گرفته‌اند.

در قسمت پیشگفتار آمده است:

(( در سال‌های بعد از جنگ تحمیلی، سؤالاتی به شرح زیر در ذهنم جای گرفت. مسلماً شبیه این سؤالات در اندیشه دیگر نظامیان و رزمندگان آن سال‌های دفاع مقدس وجود دارد.

ما با تجربیات و درس‌های نظامی که از جنگ تحمیلی و قبل از آن در برقراری امنیت کردستان و حفظ تمامیت ارضی کسب نمودیم، چه بهره‌برداری‌ها برده‌ایم و چه باید بکنیم؟

………))

کتاب « درس‌های هشت سال جنگ تحمیلی » به تألیف گروهی از صاحب‌نظران شرکت‌کننده در دفاع مقدس به سرپرستی سرتیپ‌دوم ستاد نجاتعلی صادقی‌گویا ، بررسی اولیه و نهایی سرتیپ ستاد ناصر آراسته و سرتیپ ستاد سید حسام هاشمی به رشته تحریر درآمده است.

این کتاب در372 صفحه و شمارگان 1000 جلد، توسط انتشارات ایران سبز در سال 1399، و بهای سی‌وچهار هزار تومان انتشار یافته است.

علاقه مندان می‌توانند از طریق تماس با مرکز پخش با شماره تلفن22488756 و یا نمابر22488650 کتاب را تهیه نمایند.  ضمنا فایل PDF این کتاب در بخش کتابخانه سایت هیت معارف جنگ شهید صیاد شیرازی به آدرس https://maarefjang.ir  جهت بهره‌بردای علاقه‌مندان بارگذاری شده است.

مقدمه

در سال‌های بعد از جنگ تحمیلی، سؤالاتی به شرح زیر در ذهنم جای گرفت. مسلماً شبیه این سؤالات در اندیشه دیگر نظامیان و رزمندگان آن سال‌های دفاع مقدس وجود دارد.

ما با تجربیات و درس‌های نظامی که از جنگ تحمیلی و قبل از آن در برقراری امنیت کردستان و حفظ تمامیت ارضی کسب نمودیم، چه بهره‌برداری‌ها برده‌ایم و چه باید بکنیم؟

ما در سال‌های دفاع، با مسائل اثرگذار مثبت و منفی زیادی سروکار داشتیم؛ آیا این مسائل را با کارشناسی قابل‌قبول، بازنگری، شمارش و چاره‌یابی نموده‌ایم؟ آیا برای حل و عدم تکرار آن مسائل، زمینه‌های لازم فراهم‌شده است؟

آیا امور و حوادث بعدی، جاری و روزمره، سبب غفلت از آن آموخته‌ها نشده است؟

ما در جنگ تحمیلی مواجه با مسائل بسیار زیادی بودیم که در عملیات‌های آفندی، پدافندی و پایداری وضع موجود تأثیر منفی و یا بازدارنده باقی می‌گذاشت، اما در کتاب‌ها به جهت پرداختن به مطالب کلان و بررسی موفقیت ها و علل آنها، نامی از آنها برده نمی‌شود، این مسائل به‌ظاهر کوچک و جزئی در بحث‌های کلی گم شده و یا پنهان مانده‌اند. در حقیقت آسیب شناسی بعمل نیامده و یا کمتر معمول گردیده است. مسائلی نظیر امور آمادی، امور نیروی انسانی، امور روحیه، امور خودرویی و جابجایی، امور سنگری و استحکامات و …، نیاز است به تمام این جزئیات توجه گردد و مصادیق و مستندات و تأثیرات آنها بازنگری و تحلیل گردند. در این کتاب تا حدودی این مسائل نیز موردتوجه قرارگرفته‌اند. اما کافی نیست و باید دها کتاب دیگر تهیه شوند.

آیا اثر تجربه‌ها و درس‌ها، در رفتار، آموزش، ساختار، مصوبات، ابلاغ دستورات و بالاخره تغییرات کمی و کیفی نیروهای مسلح مشاهده می‌گردد؟ اگر اثرگذار بوده؟ چه مقدار؟ کم، زیاد یا کافی؟

از طرفی تاکنون چند هزار عنوان کتاب درباره جنگ تحمیلی با تقسیم‌بندی موضوعی مختلف تهیه و منتشرشده است. هرکس می‌تواند به نسبت دانش و تجربه خود از لابه‌لای آنها نکات آموزنده برداشت و بهره‌برداری کند.

اینجانب به سبب علاقه، نوع فعالیت و مشاغلی که در سال‌های آخر خدمتی و بعد از بازنشستگی، بویژه در هیئت معارف جنگ «شهید سپهبد علی صیادشیرازی» داشتم، در مسیر مطالعه و بررسی کتاب‌ها و اسناد قابل‌توجهی درباره جنگ تحمیلی و دفاع مقدس قرار گرفتم. همان‌طور که در معرفی نویسنده بیان‌شده است، تعدادی کتاب نیز به‌طور مستقیم در موضوع یادشده تألیف، غیرمستقیم نیز سایر کتاب‌های منتشرشده هیئت معارف جنگ را بررسی تخصصی، شکل‌دهی و منتشر نموده‌ام.

از تمام این مطالعات، مشاهدات، بالاخره به این نتیجه رسیدم که خود همت نموده و در فرصت‌های ممکن، بسیاری از نکات دریافت شده را از کتاب‌ها، اسناد و نیز تجربیات و دست‌نوشته‌ها و مقالات خود و دیگران، جمع‌آوری، مکتوب و سازماندهی، به شکل کتاب نموده و منتشر نمایم.

لازم است خوانندگان محترم این کتاب، به نکات زیر توجه فرمایند.

در این کتاب سعی شده است مطالبی موردبحث قرار گیرد که بدون طبقه‌بندی محرمانه یا بالاتر باشند و از نوع اطلاعات آشکار محسوب می‌شوند. مسلماً مطالب زیادی را می‌توان موردبحث قرارداد که دارای طبقه‌بندی محرمانه و بیشتر می‌باشند که امکان انتشار عمومی آنها در داخل کتاب وجود ندارد. اما همین مطالب آشکار و بدون طبقه‌بندی آن‌قدر زیاد هستند که می‌توان کتاب‌های زیادی از آنها تهیه و بهره‌برداری نمود.

مطالب و مسائل موردبحث به‌صورت زیر طراحی‌شده‌اند:

شماره و موضوع مسئله، تعاریف موضوع، شرح و نکات مسئله، راه‌حل‌ها و پیشنهادهای مسئله.

شماره و موضوع مسئله: شامل عنوان موردبحث و شماره‌گذاری مسئله است.

تعاریف موضوع: شامل تعاریف علمی نظامی موضوع موردبحث.

شرح و نکات مسئله: شرح کوتاهی درباره موضوع موردبحث.

راه‌حل‌ها و پیشنهادهای مسئله: این قسمت شامل راه‌حل‌هایی است که نویسنده کتاب، درباره مسئله موردبحث، پیشنهاد داده است. مسلماً راه‌حل پیشنهادی را نمی‌توان به‌عنوان بهترین پیشنهاد تلقی نمود. ممکن است راه‌حل‌ها و پیشنهادهای بهتری هم وجود داشته باشد که از اندیشه فردی یا جمعی صاحب‌نظران، کارشناسان، اندیشمندان می‌توان دریافت نمود اما این راه‌حل‌ها می‌توانند مبنایی برای اندیشیدن و یافتن راه‌حل‌های دیگر و بهتر باشند.

ضمن آنکه باید به‌قاعده لازم و کافی توجه داشته باشیم. بسیاری از اقدامات، لازم هستند، اما در مورد کافی بودن آن نیز باید اطمینان حاصل نمود.

لازم به یادآوری است که بهترین راه‌حل پیشنهادی را می‌توان با اندازه‌گیری و تعریف زیر تعیین نمود:

«سرکه» خوب. سرکه شامل چهار حرف س.ر.ک.ه و اختصار حرف اول کلمات: سرعت، راه، کیفیت و هزینه است.

هر پیشنهاد، راه‌حل، قانون، دستور و برنامه که اجرای آن سبب گردد:

سرعت، زیاد شود؛ راه، کوتاه گردد؛ کیفیت، افزایش یابد؛ هزینه، کاهش یابد؛ این پیشنهاد یا غیره را اینجانب «سرکه» خوب تعریف می‌کنم و عکس آن می‌شود «سرکه» بد. با این تعریف برای همه این مسائل، راه‌حل‌هایی، بهترین هستند که بتوان از آن «سرکه» خوب استخراج نمود.[1]کلیه موضوعات موردبحث در این کتاب، همان‌طور که در فهرست کتاب ملاحظه می‌گردد در 5 فصل شامل موضوعات رکن4،3،2،1، کلی و بالادستی، و امور متفرقه پوشش داده‌شده‌اند، که با توجه به این فصل‌بندی‌ها، موضوعات مختلف تأثیرگذار موردتوجه و جستجو قرارگرفته‌اند. رکن1 (امور نیروی انسانی)، رکن2 (جو، زمین، دشمن)، رکن3 (سازمان، آموزش، عملیات)، رکن4 (امور آماد و پشتیبانی)

در این کتاب وضعیت‌های مختلف که در جنگ تحمیلی به وقوع پیوسته، مثال زده می‌شود، تا خواننده باهوش و اهل‌فن، با نگاه علمی نظامی به این نوشته‌ها، متوجه اهمیت موضوع شده و تمام این مثال‌ها را در ذهن خود، در همان زمان و مکان و شرایط انجام‌شده خلاصه نکند، بلکه آن را برای شرایط زمان و مکان دیگر موقعیت‌های مرزی 360 درجه کشور با امکانات رزمی موجود شبیه‌سازی و مسئله‌سازی نماید و جواب مسئله را برآورد نماید و بالأخره نتیجه‌گیری و راه‌حل‌ها و چه باید کرد و … به عبارتی «عبرت از گذشته» و یا استفاده از دیروز برای امروز و فردا.

با مطالعه مسائل بیان‌شده در این کتاب، متوجه خواهید شد که ما با اِعمال و نهادینه شدن نکات تجربه‌شده و درس‌های جنگ تحمیلی در مجموعه تمام نیروهای مسلح کشور خود، هنوز فاصله زیادی داریم. باید راه طولانی و دشواری را برای بهره‌‌برداری و نفوذ بخشی عمیق آن در بدنه نیروهای مسلح طی نماییم. این نیز در صورتی ممکن است که تمام این نیازها، تبدیل به تقاضا، فهم و اندیشه جمعی گردد، تا مسئولان نظامی نیز بتوانند آسان‌تر و سریع‌تر در پیاده شدن بایدها و نباید‌های آینده دفاعی کشور اقدام کنند. تهیه و انتشار کتاب‌هایی مشابه این کتاب، می‌تواند کمک بسیار زیادی در این زمینه فراهم نماید.

نکته دیگری که باید بدان توجه نمود، آن است که پیشنهادهای ارائه‌شده در این کتاب، ناشی از تجربه و مطالعات نگارنده می‌باشد که سال‌هاست بازنشسته شده و از آخرین تصمیمات‌، تغییرات و برنامه‌های نیروهای مسلح آگاهی ندارد. ممکن است در ستادهای کلان نیروهای مسلح، راه‌حل‌های جامع‌تر و بهتری برنامه‌ریزی‌شده باشد.

درهرحال دریافت نظرات و دیدگاه‌های دیگران و متفاوت از وضع موجود می‌تواند بسیار مؤثر باشد و در آسیب‌شناسی تصمیمات و برنامه‌های تصویب‌شده مفید واقع گردد.

خوانندگان محترم توجه فرمایند که در چند سال اخیر و تحت تأثیر دو جنگ آمریکا و متحدان آن در سال‌های 1990 (26 دی 1369) و 2003 (29 اسفند1381) با ارتش و رژیم حاکم بر عراق، دیدگاه جدیدی در میان بعضی از صاحب‌نظران نظامی و سیاسی خودی پدید آمده است که می‌گویند جنگ‌های آینده که به ایران تحمیل می‌شود، شبیه جنگ 8 ساله عراق و ایران و مشابه آن نخواهد بود. با همین دیدگاه‌ها، تجربه‌های جنگ تحمیلی را برای آینده، بدون ارزش محسوب می‌دارند و عقیده بر ساختارشکنی وضع موجود که ناشی از ادامه و تکامل وضع گذشته است دارند. البته این نوع نگرش، معمولاً در گفتارها و بعضی نوشته‌ها دیده می‌شود، اما هیچ آثاری در آموزش و تغییر ساختارها برای این نوع جنگ نامتقارن تاکنون به اجرا درنیامده است و یا بنده از آن بی اطلاع هستم.

در پاسخ به اشکال و شبهه این عده باید گفت که در جنگ تحمیلی بعدی اگر طرف درگیر با ما، فقط یکی از 15 کشور همسایه باشد، آیا درگیری دو طرف، شبیه با درگیری با کشور آمریکا و هم‌طراز او خواهد بود؟

به نظر نگارنده ،جنگ تحمیلی با هر یک از کشورهای همسایه، شبیه همان جنگ تحمیلی هشت ساله خواهد بود و فقط در نوع سلاح که جدیدتر خواهند شد و نیز وجود سرمایه تجربه گذشته تفاوت خواهد داشت.

ضمناً توجه داشته باشیم در سال‌های دهه 80 و 90 شمسی، ظهور نیروهایی مانند طالبان، القاعده و بعد داعش که از داخل بحران در کشورهای افغانستان، سوریه و عراق و با سیاست‌ها و قدرت‌های ناسالم منطقه‌ای و جهانی شکل‌گرفته و توسعه یافتند، منجر به کشورگشایی و یا جداسازی در این کشورها گردیدند. امروز که این کتاب نگارش می‌یابد، هنوز قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی قادر به ریشه‌کن نمودن کامل این پدیده‌های شوم معاصر نشده‌اند و یا نخواسته اند بشوند.

ما نمی‌توانیم نیروهای مسلح خود را فقط برای جنگ مشابه با دو جنگ آمریکا و متحدان با عراق تغییر و شکل‌دهی نمائیم، بلکه باید توان دفاعی خود را در برابر توان نظامی همسایگان شکل داده و تکمیل نمائیم. برای جنگ با ارتش‌های بزرگ دنیا نیز با استفاده از همین توان دفاعی خودی، تدابیر و برنامه‌های ویژه‌ای در ابعاد نظامی، جغرافیایی و فرهنگی و توان ملی طراحی و پیاده نمائیم.

باید توجه داشت که تاکنون هیچ کدام از ارتش‌های دنیا، بر مبنای فرضیات نادرست جنگ‌های آینده، نیروی زمینی خود را حذف و یا کوچک ننموده‌اند، بلکه تلاش می‌نمایند هر سه نیروی زمینی، هوایی و دریایی خود را تقویت نمایند.

این کتاب با نگاه به 8 سال جنگ گذشته درصدد است که برای جنگ آینده با نیروهای همتراز، آسیب‌ها و راه‌حل‌ها را ارائه دهد.

برای جنگ با نیروهای ناهمطراز باید به جستجوی راه‌حل‌های مخصوص به آن بود که از موضوع بحث ما خارج است. هرچند که مطالب این کتاب برای آن بحث نیز قابل‌استفاده می‌باشد.

باید توجه نمود که نسبت به گذشته، حال و آینده دفاعی کشور نباید گرفتار افراط‌وتفریط گردیم. در این صورت در بسیاری از پیش‌بینی‌ها و پیشگیری و اقدامات لازم که به زمان زیادی نیاز دارند، دچار غفلت خواهیم شد که در مواقع بحران، جبران آن غفلت‌ها و فجایع حاصل از آنها امکان‌پذیر نخواهد بود.

ضمناً باید توجه داشته باشیم که در آینده، هر دشمنی حداقل که بخواهد از مرز کشور عراق به ایران حمله کند، مسلماً درس‌ها و تجربه‌های جنگ 8 ساله را موردمطالعه دقیق قرار داده و نقاط آسیب، ضعف و قوت طرفین جنگ را به‌صورت خُرد و کلان شناسایی و بررسی نموده و از آنها برای کسب موفقیت و پیروزی خود بهره‌برداری می‌نماید.

بر ما نیز تکلیف است که در زمان صلح کنونی و فرصت موجود به گذشته بپردازیم و نکات مفید از آن را برداشت نموده و برای آینده شکل دهیم. همین برداشت‌ها را برای سایر دروازه‌های کشور که شامل همسایه، کشور و جغرافیای نظامی دیگری است، موردتوجه قرار دهیم و تعریف‌های مطمئن دفاعی از آنها را ارائه دهیم.

در سال‌های بعد از جنگ، تمام کتاب‌هایی که تهیه و منتشر شده‌اند، بیشتر ضمن پرداختن به کلیات و خالی بودن از جزئیات، به نکات مثبت و برجسته و شورانگیز تأکید داشته‌اند. این کار هرچند که خوب و لازم است، اما کافی نمی‌باشد. این روش سبب می‌گردد که نکات منفی و چراهای آنها ناگفته و پنهان بمانند و به‌واسطه عدم آگاهی نسل‌های بعدی، در حوادث آینده، مجدداً آن نکات منفی آشکار و تکرار گردند. از طرفی هم می‌دانیم که اگر درجایی از نکات منفی مورد بحث مطلبی ارائه شود، در دنیای رسانه‌ای امروز، آن نکات منفی به شکل برجسته و اندازه‌ای بزرگ‌تر از واقعی آن ارائه و مورد قضاوت یک‌طرفه خوانندگان و شنوندگان می‌گردد.

در روزگار کنونی، افراد عموماً به شکل یک قاضی بدعمل می‌کنند. یعنی با شنیدن موضوعی و یا دیدن عکس و فیلم و یا صحنه‌ای، بدون آنکه از چگونگی موضوع، اطلاعات لازم و کافی را کسب کنند و نیز درباره درستی و نادرستی موضوع، بررسی و مطالعه بیشتری نمایند، با همین مقدار اطلاعات ناقص و مخلوطی از درستی و نادرستی که در ظاهر به شکل درست ارائه می‌شود، قضاوت می‌نمایند. به‌صورت ذهنی نیز حکم منفی یا مثبت نسبت به موضوع موردنظر صادر می‌نمایند. اما صحیح آن است که افراد مانند یک قاضی خوب عمل کنند، یعنی حرف و ادعا و اسناد هر دو طرف موضوع را جمع‌آوری و درستی و نادرستی هرکدام از حرف‌ها و اسناد را معلوم و سپس با معیارهای قابل‌قبول داوری نموده و حکم صادر نمایند.

به‌واسطه همین وضع، کتاب‌های دفاع مقدس از ذکر نکات منفی خودداری نموده‌اند.

به شکل دیگری هم می‌توان گفت. ما اگر 8 سال جنگ را مانند یک دیکته با عرض و طول و ارتفاع و عمق از جهت زمان، مکان، نفرات و تجهیزات آن تعریف کنیم، سؤال این است که این دیکته وسیع، آیا غلط نداشته است؟ اگر غلط داشته، کدام بودند که آیندگان بشناسند و از آنها اجتناب کنند و یا تکرار نکنند.

این کتاب تلاش نموده است که با استفاده از تعاریف علمی نظامی که در کتاب‌های آموزشی و آموزه‌های تجربه شده مدون نظامی بیان‌شده است، هر موضوع علمی نظامی را معیار نموده و کار انجام شده در جنگ را با آن، مانند کار آزمایشگاهی پزشکی، اندازه‌گیری نموده و غلط‌ها و کم و زیاد هر زمان آن را استخراج و ارائه و راه‌حل‌ها را برای اجتناب از تکرار آن غلط‌ها ارائه نماید. ضمن آنکه نگاهی هم به نقاط قوت هر موضوع تجربه‌شده در 8 سال جنگ هم داشته و برای حفظ و تقویت آنها نیز درجاهای مناسب، پیشنهاد لازم ارائه داده است.

نوع نگارش این کتاب به شکلی می‌باشد که کلیه نظامیان و همچنین غیرنظامیان علاقمند به موضوعات علمی نظامی، با تحصیلات دیپلم تا دکترا، بتوانند مطالب آن را درک و بهره‌برداری نمایند.

در پایان لازم به ذکر است، همان طور که در مطالعه این کتاب ملاحظه می‌گردد، منبع علمی نظامی پایه‌ای کتاب، «فرهنگ واژه‌های نظامی» به تألیف روانشاد مرحوم «سرتیپ محمود رستمی» است (1389-1322). این فرهنگ در نوع خود تاکنون، جزو کتاب‌های منحصر به فرد در ایران است. مرحوم سرتیپ رستمی، ضمن آنکه از فرماندهان و افسران صفی برجسته، ورزیده، بدون ادعا و تظاهر و از امیران متواضع نزاجا، بویژه در سال‌های دفاع بوده، در بخش علمی نظامی نیز باید ایشان را در زمره دانشمندان تاریخ ارتش محسوب نمود. به زبان آلمانی و انگلیسی آشنایی کامل داشتند. لازم دانستم، در اینجا یاد این بزرگوار را که از ارادتمندان ایشان می باشم، گرامی دارم. شادی روح آن عزیز را از خداوند متعال خواهانم. باید قدرشناس فداکاری و زحمات آن عزیز و دیگران مانند ایشان باشیم.

سپاسگزاری می نمایم از امیر سرتیپ ناصر آراسته که در پایان کار، این کتاب را مورد بررسی عالمانه و دقیق قرار دادند و با جملات تکمیلی، محتوا را غنی تر نمودند و اینجانب را نیز در نشر این کتاب تشویق نمودند.

تشکر و قدردانی می نمایم از دیگر همکاران که در مراحل تدوین کتاب از ابتدا تا انتها، اینجانب را یاری و نیز دلگرمی بخشیدند.

امید است که کار انجام‌شده کتاب درس‌های هشت سال جنگ تحمیلی، برای مجموعه دفاعی کشور مفید واقع‌شده و مورد بهره‌برداری قرار گیرد.

 


[1]. برای سرباز تا ارتشبد، ص 21. برای اطلاع از مشخصات کتاب، لطفاً به فهرست منابع در پایان کتاب مراجعه شود. در داخل این کتاب در ذکر منابع دیگر نیز فقط به نام کتاب اکتفا شده است.

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده