عملیات پدافندی اروند-65
فرماندهی اروند آخرین وضعیت خرمشهر و آبادان را در روز 23 مهر چنین گزارش کرد: خرمشهر و آبادان از سمت غرب و شمال و شرق کاملاً محاصره شده و فقط راه آبی بهمنشیر برای پشتیبانی آزاد است. دشمن در نظر دارد از بهمنشیر بگذرد و راه ارتباطی جنوب بهمنشیر به آبادان را نیز قطع و محاصره را کامل نماید. آب و برق منطقه قطع شده و قسمتی از خرمشهر به اشغال نیروهای متجاوز درآمده است. به علت شرایط سخت، پرسنل خودی خسته و فرسوده شدهاند.

مرحله3) نبرد خرمشهر (محاصره از سمت شرق)

لشکر92 زرهی روز 19 مهر به قرارگاه مقدم نیروی زمینی در جنوب، که در دزفول مستقر بود، گزارش داد از ساعت 0920 روز جاری، نیروهای دشمن در جنوب دارخوین از رودخانه کارون گذشته و در محور اهواز ـ آبادان به سمت جنوب در حرکتند.

در گزارش بعدی، لشکر اعلام کرد عناصر دشمن در شرق کارون حدود 200 نفر از هم‌میهنان غیرنظامی ما را اسیر کرده‌اند و مشغول تحکیم مواضع در سرپل شرق کارون هستند و آماده می‌شوند آبادان و ماهشهر و شادگان را مورد تهدید قرار دهند. از روز 19 مهر، تلاش نسبتاً مؤثر نیروی زمینی برای اعزام نیروی تقویتی به منطقه خرمشهر و آبادان آغاز گردید. 200 نفر از افراد داوطلب، از فرماندهی هوانیروز در اصفهان آماده شدند تا با هواپیما به اهواز و سپس به آبادان اعزام شوند، تا در اختیار سرگرد شریف‌النسب برای تقویت مدافعین خرمشهر قرار گیرد. به لشکر77 پیاده دستور داده شد یک آتشبار توپخانه105م‌م با هواپیما به اهواز اعزام کند تا به خرمشهر اعزام شود. به لشکر92 زرهی ابلاغ شد این آتشبار روز 20 مهر به اهواز وارد می‌شود. عناصر داوطلب مردمی نیز در اصفهان حاضر شدند تا با هواپیما، به منظور عملیات خرمشهر، ترابری شوند. عملیات نیروی زمینی به قرارگاه مقدم پیشنهاد کرد که برای امکان اجرای آتش در شرایط موجود، به منطقه سرپل دشمن در حدود آبادی مارد (حدود 15 کیلومتری شمال آبادان)، یگان توپخانه مستقر در خسروآباد به سمت شمال تغییر موضع دهد تا منطقه سرپل دشمن در برد او قرار گیرد.

نکته‌ای که لازم است در اینجا یادآوری شود، این است که متأسفانه به علت عدم هماهنگی و عدم وحدت فرماندهی و شاید بعضی اختلاف سلیقه‌ها یا اختلاف تدبیرها، تا روز 19 مهر، تلاش چشمگیری برای یاری کردن رزمندگان منطقه خرمشهر به عمل نیامد و آن رزمندگان معصوم تقریباً بی‌پناه می‌جنگیدند. در صورتی که، بعدها قریب به یک لشکر به آن منطقه اعزام شد. اعزام این لشکر در اوایل جنگ هم به طور متناوب و یگان به یگان ممکن بود. پس از عبور نیروهای دشمن به شرق کارون، تلاش اصلی دشمن در محور دارخوین، بهمنشیر، آبادان به کار گرفته شد.

در روز 20 مهر، عناصر بیشتری از دشمن به شرق کارون تغییر مکان و پس از عبور از رودخانه، به سمت جنوب برای وصول بر کرانه بهمنشیر و جاده ماهشهر ـ آبادان تغییر جهت دادند، تا با تصرف کرانه بهمنشیر، محور مواصلاتی ماهشهر ـ آبادان را نیز قطع و جزیره آبادان و شهر خرمشهر را از راه زمینی کاملاً در محاصره قرار دهند. با پیشروی به سمت شرق در محور آبادان ـ ماهشهر، این بندر را نیز مورد تهدید قرار دهد.

در روز بیستم مهر، نیروی هوایی ایران در منطقه سرپل دشمن وارد عمل شد، ولی نتوانست عمل مهمی انجام دهد. یک هواپیمای ما سقوط کرد و خلبان آن به دست دشمن اسیر شد. اطلاعات نیروی زمینی اعلام کرد که حدود یک گردان تانک و یک گردان مکانیزه دشمن از رودخانه گذشته‌اند. موجودی آمار نیروهای خودی در آبادان و خرمشهر، فقط برای سه روز کافی است و چنانچه دشمن محور ماهشهر ـ آبادان را نیز قطع کند، نیروهای ما با کمبود شدید تدارکات مواجه خواهند شد. در این روز، به گروه‌های 22 و 33 توپخانه مستقر در اصفهان و تهران ابلاغ شد هرکدام دو آتشبار به خوزستان اعزام کنند. این امر به قرارگاه مقدم جنوب نیز اعلام گردید. لشکر92 زرهی یک دسته خمپاره‌انداز120م‌م با 50 نفر خدمه و تعدادی آرپی‌جی7 از طریق ماهشهر به آبادان و خرمشهر اعزام کرد. با توجه به تجربه تلخ عبور دشمن از رودخانه کارون در منطقه خرمشهر، قرارگاه مقدم به لشکر92 زرهی دستور داد برای جلوگیری از تکرار این فاجعه در منطقه اهواز، با هر وسیله مقدور و نیروهای مردمی، پوشش و تأمین کرانه رودخانه کارون را در منطقه اهواز برقرار سازد. همین دستور سبب شد از عبور نیروهای دشمن از کارون در جنوب اهواز جلوگیری شود. عملیات نیروی زمینی پیشنهاد کرد در خرمشهر، تلاش اصلی برای نگهداری پل خرمشهر، آبادان برقرار شود. در آبادان نیز، سعی شود پل جدید و قدیم روی بهمنشیر حفظ شود. یک فرودگاه اضطراری برای فرود هلی‌کوپترها در آبادان پیش‌بینی شود. از ایستگاه7 به طرف بهمنشیر، یک محل مناسب برای ورود هواناوها به رودخانه بهمنشیر و تخلیه بار و وسایل و تجهیزات آماده گردد. این پیش‌بینی برای احتمال محاصره زمینی آبادان بسیار خوب بود و تقریباً به همین ترتیب عمل شد. فرماندهی اروند به لشکر92 زرهی گزارش داد که در نظر بود در ساعت 7 روز 20 مهر، پاتک اجرا شود. در اجرای دستور لشکر در 19 مهرماه، واحدها عقب کشیده شدند و پاتک اجرا نگردید. حدود یک تیپ دشمن در محل عبور کارون مستقر شده و تاکنون یک گردان آن به شرق کارون عبور کرده است.

در روز 20 مهرماه، وکلای مجلس شورای اسلامی خوزستان در منطقه عملیاتی خرمشهر و آبادان بودند و از عدم پشتیبانی کافی اظهار نگرانی کردند. سرهنگ رضوی فرمانده منطقه گزارش داد که با تمام تلاش، تاکنون جلو تهاجم دشمن به داخل شهر خرمشهر و جزیره آبادان گرفته شده، ولی وضعیت وخیم است و من قادر به هدایت عده‌ها نیستم، چون افسر ژاندارم هستم. درخواست کرد یک افسر دیگر به جای او به فرماندهی این منطقه منصوب شود.

در روز 21 مهر، تلاش اصلی دشمن در منطقه شرق کارون برای قطع محور آبادان ـ ماهشهر به کار گرفته شد، ولی مدافعین ما توانستند با مقدورات بسیار کم از سرعت پیشروی دشمن بکاهند و او را متوحش سازند، زیرا هنگام ساحل‌سازی و زدن پل برای کارون، که حداقل 24 ساعت طول کشید، هیچ عنصری از نیروهای خودی در آن محل نبود و پس از آماده شدن و عبور نیروهای دشمن، نیروهای ما از وضعیت مطلع شدند. این امر سبب شد که دشمن تصور کند نیرویی در شرق کارون نیست، تا وقتی که در روز 20 مهر، با مقاومت نیروهای ما مواجه گردید، مجبور شد در برآورد وضعیت خود تجدید نظر کند. فرماندهی اروند در گزاش‌های امروز، وضعیت نیروهای خودی را چنین گزارش داد: فقط 7 دستگاه تانک سالم در منطقه باقی مانده؛ در شمال خرمشهر، گردان165 چهار دستگاه تانک دفاع می‌کرد که به داخل شهر عقب رانده شده و فرمانده گردان سرگرد دانشور مفقود گردیده است. در محور شلمچه ـ خرمشهر نیز، نیروهای ما مجبور به عقب‌نشینی به داخل شهر شدند. باقیمانده گردان دژ به شدت زیر آتش است و فرمانده گردان سرگرد شاهان زخمی شده است. گمرک خرمشهر زیر آتش شدید دشمن است و امروز شهر آبادان ده بار بمباران شد و تاکنون عده‌ای پیاده بدون وسایل و تجهیزات برای کمک رسیده‌اند، وضعیت خیلی بحرانی است، کمک اعزام شود (سرهنگ رضوی).

تعدادی از دانشجویان دانشکده افسری به خوزستان اعزام شده بودند. لشکر92 زرهی به فرماندهی دانشکده افسری، سرهنگ نامجو دستور داد 80 نفر دانشجو و 220 سرباز را آماده کند. برای آنها از لشکر اسلحه و تجهیزات بگیرد و به آبادان حرکت دهد و زیر امر فرماندهی اروند قرار گیرد. فرماندهی اروند از لشکر92 زرهی و نیروی زمینی درخواست نیروی تقویتی نمود، ولی نیرو به وی پاسخ داد که تاکنون هر آنچه مقدور بوده، در اختیار شما گذاشته شده است. در محل با مشاورت حجت‌الاسلام خامنه‌ای، دکتر چمران و سرهنگ نامجو (فرمانده دانشکده افسری) طرح عملیات چریکی و نامنظم تهیه و اجرا نمایند. قرار است یک گردان پیاده از مشهد به خرمشهر اعزام شود. ضامن پیروزی در این جنگ، صبر و توجه به خداست.

نکته قابل اهمیت فوق‌العاده درباره سیستم فرماندهی که باید بیان شود، این است که از پانزدهم مهرماه، قرارگاه مقدم نیروی زمینی (سرتیپ ظهیرنژاد) در دزفول تشکیل و مشغول به کار شد، ولی بدون هیچ‌گونه دلیل موجهی، این قرارگاه فقط هدایت عملیات منطقه دزفول را به عهده گرفت و فرمانده نیروی زمینی که شخصاً در صحنه خوزستان حاضر بود، عملاً دخالتی در فرماندهی و رهبری لشکر92 زرهی در منطقه اهواز و فرماندهی اروند نمی‌کرد. عملاً رهبری اصلی عملیات اهواز ـ خرمشهر با نظر مقامات غیرنظامی حاضر در منطقه و جانشین رئیس ستاد مشترک و دکتر چمران هدایت می‌گردید.

به همین علت بود که در مهرماه و حتی اوایل آبان‌ماه، لشکر92 زرهی با قرارگاه مقدم مکاتبه نمی‌کرد و گزارش‌های خود را به قرارگاه اصلی نیروی زمینی در تهران مخابره می‌کرد. نیروی زمینی گزارش‌های آن لشکر را به قرارگاه نیرو در دزفول مخابره می‌کرد. فرمانده منطقه خرمشهر و آبادان تا پایان سال 1359، قرارگاه نیروی زمینی را به عنوان قرارگاه اصلی منطقه خوزستان به رسمیت نمی‌شناخت. حقیقتاً وضع نامطلوبی بود.

بر مبنای روش فرماندهی یادشده، قرارگاه اصلی نیروی زمینی که جانشین فرمانده نیرو آن را اداره می‌کرد، در 21 مهرماه، به قرارگاه مقدم نیرو در خوزستان اعلام کرد که لشکر92 زرهی برای دفاع از منطقه اهواز و خرمشهر درخواست نیروی تقویتی کرده است. پیشنهاد نمود در صورتی که فرمانده نیروی زمینی، که در دزفول بود، تصویب کند، عناصری از لشکر77 به خوزستان اعزام شود. ضمناً یادآوری کرد که در صورت اعزام نیرو از لشکر77 دفاع مرزهای شرقی تضعیف خواهد شد. ضمناً دستور داده شده است یک آتشبار 105م‌م با هواپیما از مشهد به اهواز حمل شود و با هلی‌کوپتر شنوک به آبادان ترابری گردد. همچنین با وجود اینکه فرمانده نیروی زمینی، در صحنه عملیات خوزستان بود، قرارگاه اصلی نیروی زمینی، وضعیت نیروی زمینی، وضعیت منطقه خوزستان را که از لشکر92 زرهی و فرماندهی اروند دریافت کرده بود، به دزفول چنین مخابره کرد:

از ساعت 6:30 روز جاری (21 مهر) دشمن از دو طرف به آبادان نزدیک می‌شود. وضع بحرانی است. در شمال خرمشهر، دشمن به 800 متری شهر رسیده و حلقه محاصره را تنگ‌تر می‌کند. ارتباط خرمشهر و آبادان قطع گردیده است. لشکر92 زرهی گزارش داده، تیپ6 لشکر3 زرهی عراق منهای گردان تانک المقداد، در شمال‌شرق کارون وارد عمل شده و به سه‌راهی اهواز ـ آبادان ـ ماهشهر نزدیک می‌شود و می‌خواهد محور آبادان ـ ماهشهر را نیز قطع نماید. همچنین ایستگاه مخابراتی سلیمانیه در شرق کارون، به اشغال دشمن درآمده است.

روز 22 مهر تلاش دشمن کمتر شد و بیشتر به تحکیم مواضع اشغالی پرداخت. لشکر92 زرهی از قرارگاه اصلی نیرو درخواست یگان تقویتی کرد. قرارگاه اصلی نیرو موضوع را به قرارگاه مقدم دزفول اعلام کرد. فرمانده نیروی زمینی پاسخ داد: مأموریت دفاع از خرمشهر و آبادان به لشکر92 زرهی واگذار شده و فرمانده هر منطقه مسئولیت هدایت عملیات را با مقدورات موجود دارد. به این ترتیب، فرمانده نیرو عدم موافقت خود را با دخالت نیرو در هدایت عملیات منطقه اهواز و خرمشهر اعلام نمود.

در روز 23 مهرماه، تلاش دشمن شدید شد. نیروهای دشمن به سمت سه‌راهی آبادان ـ اهواز ـ ماهشهر پیشروی کردند و در ساعت 1400 روز 23 مهر، سه‌راهی را اشغال و جاده آبادان ـ ماهشهر را قطع کردند. نیروهای خودی با اجرای آتش، تلاش کردند نیروهای دشمن را عقب برانند و این محور را باز نگهدارند و در ساعت 1600، جاده باز شد، ولی مدتی بعد، به علت عدم امکان عکس‌العمل مداوم، مجدداً جاده به وسیله دشمن قطع گردید. در منطقه خرمشهر، نیروهای متجاوز رزمندگان ما را به داخل شهر عقب راندند و وارد خیابان طالقانی و جاده کمربندی شدند. گمرک خرمشهر و پادگان دژ به وسیله دشمن اشغال شد.

فرماندهی اروند آخرین وضعیت خرمشهر و آبادان را در روز 23 مهر چنین گزارش کرد: خرمشهر و آبادان از سمت غرب و شمال و شرق کاملاً محاصره شده و فقط راه آبی بهمنشیر برای پشتیبانی آزاد است. دشمن در نظر دارد از بهمنشیر بگذرد و راه ارتباطی جنوب بهمنشیر به آبادان را نیز قطع و محاصره را کامل نماید. آب و برق منطقه قطع شده و قسمتی از خرمشهر به اشغال نیروهای متجاوز درآمده است. به علت شرایط سخت، پرسنل خودی خسته و فرسوده شده‌اند. طبق اطلاع لشکر92 زرهی، یگان‌های تقویت‌شده عراق با عناصر نیروی مخصوص در منطقه خرمشهر وارد عمل شده است. لشکر92 زرهی گزارش داد حدود 25 دستگاه تانک دشمن تا 500 متری بهمنشیر رسیده و قصد ورود به آبادان را داشته‌اند، ولی در اثر حملات هوایی خودی، تار و مار گردیده‌اند. با توجه به این گزارش‌ها، محاصره زمینی خرمشهر در روز بیست‌وسوم کامل شد و راه ارتباط زمینی آبادان و خرمشهر در تمام محورهای مواصلاتی قطع گردید. ضمناً روز بیست‌وسوم تعداد 600 نفر از افراد ژاندارمری با هواپیما به خوزستان اعزام گردیدند.

 

 

منبع: عملیات پدافندی اروند، سید یعقوب حسینی،1397، ایران سبز، تهران

 

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده