عملیات پدافندی اروند-61
برای نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران، مسلم بود که تلاش اصلی نیروهای متجاوز عراق، در خوزستان خواهد بود. لشکر92 زرهی که مسئولیت سرزمینی خوزستان را بر عهده داشت، از سالها قبل برآورد کرده بود که نیروهای متجاوز عراق در پنج محور عمومی عماره، دزفول، حلفائیه، بستان، اهواز ـ القرنه، طلائیه، اهواز ـ بصره، تنومه، جفیر، اهواز و محور بصره، تنومه، خرمشهر پیشروی خواهند کرد.

– بررسی چگونگی طرح‌ریزی و هدایت عملیات نبرد خرمشهر و آبادان

الف) برآورد وضعیت

نظر به اینکه تقریباً تمام برآورد وضعیت‌ها در یگان‌های نیروی زمینی به طور شفاهی انجام می‌شد، مدارک کتبی مستندی در سوابق عملیاتی ثبت نگردیده، اما نظر به اینکه چهار عامل اصلی مؤثر در برآورد وضعیت و تهیه طرح و هدایت عملیات که مأموریت، جوّ، زمین، نیروهای دشمن و نیروهای خودی می‌باشد، تقریباً مشخص بودند و تغییرات خیلی وسیعی در سال‌های قبل از جنگ در وضعیت کلی یگان‌های خودی و دشمن ایجاد نشده بود، در طول چند سال، برآورد وضعیت مدون در نیروی زمینی و لشکر92 زرهی به عمل آمده بود. بر اساس اطلاعات در دسترس از وضعیت دشمن، طرح عملیاتی تهیه گردیده بود.

همچنین می‌توان گفت اگر تغییراتی در سازمان و استعداد و توان رزمی نیروهای دشمن ایجاد شده بود، وضعیت نیروهای خودی از نظر سازمان کلی، تغییراتی نکرده بود و در نتیجه، حداقل سه عامل از چهار عامل مؤثر در هدایت عملیات تقریباً ثابت بود. بر اساس برآوردهایی که شده بود، در هر برخورد جدی نظامی بین ایران و عراق، تهدید جدی خوزستان به وسیله حکومت بعثی عراق قطعی بود. برای نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران، مسلم بود که تلاش اصلی نیروهای متجاوز عراق، در خوزستان خواهد بود. لشکر92 زرهی که مسئولیت سرزمینی خوزستان را بر عهده داشت، از سال‌ها قبل برآورد کرده بود که نیروهای متجاوز عراق در پنج محور عمومی عماره، دزفول، حلفائیه، بستان، اهواز ـ القرنه، طلائیه، اهواز ـ بصره، تنومه، جفیر، اهواز و محور بصره، تنومه، خرمشهر پیشروی خواهند کرد.

ارتش عراق دارای 12 لشکر و چند تیپ مستقل بود و حداقل شش لشکر را در خوزستان وارد عمل می‌کرد. با توجه به اینکه در شرایط و زمان صلح، فقط لشکر92 زرهی در خوزستان مستقر است، این لشکر در مأموریت پدافندی باید با یگان‌های سازمانی و زیر امر خود که سه گردان تانک و پنج گردان مکانیزه و دو گردان سوارزرهی و یک گردان دژ بود، جلو پیشروی دشمن را در حدود مقدورات، در مناسب‌ترین مواضع سد نماید. البته دو گردان تانک و یک گردان سوارزرهی از عناصر سازمانی لشکر88 زرهی زاهدان در هفتگل مستقر بودند، که بعد از پیروزی انقلاب، یک گردان تانک و گردان سوارزرهی به زاهدان اعزام شد و یک گردان تانک ام60 در هفتگل باقی بود. در رده نیروی زمینی، برآورد شده بود که به محض احساس تهدید جدی، لشکر16 زرهی به خوزستان اعزام شود و مسئولیت عملیات منطقه دزفول را بر عهده بگیرد، ولی با توجه به مسافت طولانی بین پادگان‌های لشکر16 زرهی در قزوین و زنجان و همدان و کمبود مقدورات ترابری سنگین و راه‌آهن، تغییر مکان لشکر16 زرهی بیش از 15 روز طول می‌کشید.

بنابراین، چنانچه ایجاد تهدید جدی در مدت زمان کوتاه بود، لشکر92 زرهی باید با مقدورات خود، پوشش و دفاع تمام منطقه را از کرانه اروندرود تا موسیان، دهلران با یگان‌های موجود در خوزستان برقرار سازد. با توجه به این برآورد کلی، لشکر مجبور بود به ترتیب از پنج معبر وصولی دشمن، نیرویی متناسب با میزان تهدید و امکان عکس‌العمل مؤثر و مفید و امکان جلوگیری از انهدام سریع نیروها اختصاص دهد. میزان خطرناک بودن و جدی بودن تهدید به ترتیب منطقه دزفول، منطقه اهواز و منطقه خرمشهر بود؛ زیرا از شمال به جنوب، سقوط دزفول، اهواز، خرمشهر و همه خوزستان را شامل می‌شد و سقوط اهواز، خرمشهر را نیز شامل می‌شد، ولی سقوط خرمشهر تأثیری به مناطق اهواز و دزفول نداشت.

 بر اساس این برآورد، لشکر92 زرهی تقدم تلاش در مقابل تهاجم نیروی برتر متجاوز را به ترتیب به دزفول، اهواز و خرمشهر داده بود. در حدود توان رزمی موجود خود، نیروهایی به هریک از این مناطق اختصاص داده بود که برای منطقه خرمشهر، یک گردان تانک و یک گردان مکانیزه تعیین کرده بود و گردان151 دژ نیز در پادگان خرمشهر مستقر بود؛ لذا حدود یک تیپ در منطقه عملیات خرمشهر در مقابل دشمن وارد عمل می‌شد. از نظر مواضع و خطوط پدافندی، منطقه خرمشهر بسیار نامناسب بود و جز تأسیسات دژ در نزدیکی مرز و نهر عرایض، در بین محور شلمچه ـ خرمشهر، هیچ‌گونه منطقه مناسبی برای پدافند نبود.

 باید یادآوری شود که تا قبل از جنگ تحمیلی، تدبیر مناسب برای جنگ بیابان در ارتش ایران به نحو مطلوب، بررسی و تمرین نشده بود. تجهیزات مهندسی مناسب برای تهیه مواضع در زمین‌های باز در سازمان‌های یگان‌های نیروی زمینی منظور نشده بود. باید اعتراف کرد که از لحاظ تدابیر و سازمان و تجهیزات جنگ در بیابان، ارتش ایران خیلی ضعیف بود. به دلایل یادشده، عناصر لشکر92 زرهی مجبور بودند ابتدا در خط دژها، پیشروی دشمن را بگیرند، ولی تکیه اصلی خود را در خرمشهر، در محور شلمچه به نهر عرایض قرار دهند، ولی این نهر بیش از پنج کیلومتر امتداد نداشت و از شمال قابل دور زدن بود. لذا برای دفاع از خرمشهر از شمال، فقط تأسیسات ساختمانی شمال شهر و سد خاکی سیل‌بند می‌توانست به نیروهای مدافع ما کمک کند. بر مبنای این برآورد وضعیت کلی، طرح‌های عملیاتی تهیه گردیده شده بود.

ب) سازماندهی عملیات منطقه خرمشهر و آبادان

در برآورد وضعیت، بیان شد که لشکر92 زرهی سه گردان رزمی برای دفاع از منطقه خرمشهر اختصاص داده بود. این گردان‌ها عبارت بودند از: گردان151 دژ، گردان232 تانک، گردان165 مکانیزه. علاوه بر این گردان‌ها، هنگ ژاندارمری آبادان و منطقه3 دریایی خرمشهر و سپاه پاسداران انقلاب و نیروهای مردمی در منطقه خرمشهر و آبادان بودند. ضمناً منطقه خرمشهر و آبادان علاوه بر تهدید زمینی از سمت غرب، از سمت جنوب و کرانه اروندرود نیز مورد تهدید عوامل نفوذی و آب و خاکی و همچنین نیروی زمینی عبورکننده از رودخانه اروندرود بود. بنابراین، در سازمان دفاع از منطقه، بایستی تلاش اصلی متوجه غرب و شمال می‌شد و در کرانه اروندرود نیز، حداقل پاسگاه‌های ژاندارمری تقویب می‌شدند.

با نگرش به جبهه‌های تهدید و نیروهای موجود، سازمان دفاع به این طریق بوده که یک نیروی پوشش در خط مرز زمینی و آبی مستقر گردیده و گردان اصلی رزمی که 232 تانک و 165 مکانیزه بود، در مواضع سدکننده مستقر می‌شد. نظر به اینکه در منطقه خرمشهر، یک قرارگاه اصلی کنترل‌کننده وجود نداشت، یک قرارگاه غیرسازمانی به وسیله ناحیه ژاندارمری خوزستان به فرماندهی سرهنگ رضوی، فرمانده ناحیه تشکیل شده بود و کلیه نیروهای مسلح، اعم از ارتش و ژاندارمری و شهربانی و پاسدار و بسیج، زیر امر این قرارگاه قرار داده شده بودند. ضمناً یک آتشبار175م‌م و دو آتشبار 130 م‌م در پشتیبانی این یگان‌ها قرار گرفته بود.

پ) طرح‌ریزی عملیات

با احساس تهدید جدی ارتش عراق، نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران، طرح عملیاتی پدافند ابوذر را که در خردادماه 1359 تهیه کرده بود، در 15 شهریورماه صادر کرد. لشکر92 زرهی نیز بر اساس طرح ابوذر، طرح عملیاتی لشکر را به نام «حرّ» تهیه و در تاریخ 27/6/59 منتشر کرد.

مأموریت لشکر92 زرهی در طرح عملیاتی ابوذر این بود که در منطقه مربوطه دفاع کنید و پیشروی دشمن را در جنوب اهواز، در مناسب‌ترین مواضع، سد کنید و آماده باشید پس از ورود لشکر16 زرهی به منطقه دزفول با هماهنگی با آن لشکر، در منطقه اهواز و خرمشهر آفند متقابل بنمایید.

بر مبنای مأموریت کلی یادشده، تدبیر عملیاتی لشکر92 زرهی در منطقه خرمشهر چنین بوده است که با استقرار یک خط پوششی مناسب در نزدیکی مرز، حرکات اولیه نیروهای متجاوز تحت نظر گرفته شود و مواضع سدکننده گروهانی و گردانی در عقب نیروی پوشش و غرب محور اهواز ـ خرمشهر تهیه و در مواقع ضرورت، به وسیله یگان‌های تعیین‌شده اشغال گردد، پیشروی نیروهای دشمن در محور شلمچه ـ خرمشهر حتی‌المقدور در غرب نهر عرایض و در شمال این نهر در غرب جاده خرمشهر ـ اهواز سد گردد. بنابراین، تدابیر کلی عملیات در این منطقه به صورت ترکیبی از عملیات تأخیری و پدافندی بوده است.

بر مبنای تدبیر کلی، نیروی پوششی در خط مرز که یک منطقه کاملاً مسطح و هموار از پاسگاه شلمچه در جنوب تا پاسگاه طلائیه در شمال و در حاشیه جنوبی باتلاق هورالعظیم به طول تقریبی 90 کیلومتری می‌باشد، به وسیله یک گردان ویژه به نام گردان دژ برقرار می‌شد. این گردان دارای چهار گروهان دژ بود و به ترتیبی سازمان داده شده بود که بتواند این خط مرز 90 کیلومتری را بپوشاند و در صورت عقب‌نشینی نیز، مواضع تأخیری دوم و سوم را اشغال نماید که شرح سازمان و گسترش این گردان در قسمت‌های گذشته بیان شد.

طرح کلی سازمان و ترتیب استقرار این دژها طوری بود که چنانچه با ایجاد موانع دیگر، منطقه دفاعی تقویت می‌شد و یگان‌های متحرک ضربت در عقب دژها مستقر می‌شدند، این خط پدافندی می‌توانست جلو پیشروی دشمن را سد کند، یا حداقل به مدت قابل ملاحظه‌ای به تأخیر بیاندازد. از لحاظ استقرار و گسترش یگان‌های پدافندی در مواضع سدکننده، پیش‌بینی شده بود که با وجود قابل عبور بودن زمین در تمام سطح منطقه در شرایط خشک بودن زمین، نیروهای متجاوز برای حفظ سمت و سادگی هدایت یگان‌ها و امکان کنترل، مجبور بودند حرکات خود را به دو محور موجود که محور تنومه ـ شلمچه ـ خرمشهر و محور تنومه ـ پاسگاه مرزی کیلومتر25 حسینه در جاده اهواز ـ خرمشهر متکی سازند؛ لذا مواضع سدکننده باید در طرفین این محورها برقرار می‌شد.

برابر روش کلی دفاع از سازمان دفاعی شامل: نیروی تأمین و نیروی مقدم دفاع و نیروی ضربت یا احتیاط می‌باشد. جهت نیروی ضربت و احتیاط باید یک واحد زرهی یا مکانیزه در قسمت مرکز منطقه دفاعی مستقر می‌شد، تا موقعی که نیروهای دشمن موفق می‌شدند، خط پوشش دژ را در محلی بشکافند و مواضع سدکننده پدافندی را دور بزنند و به عقب برانند. این یگان ضربت سریعاً وارد عمل شده و پاتک کند و نیروهای متجاوز را به عقب براند. اما نکته حساس و حیاتی این بود که به هر حال، منطقه پدافندی خرمشهر آسیب‌پذیر است و حفظ مواضع پدافندی برای مدتی طولانی امکان‌پذیر نیست.

برای عقب راندن نیروهای متجاوز بایستی یک نیروی ضربت قوی در این منطقه وارد عمل شود و نیروهای دشمن را تا غرب دجله عقب براند. در غیر این صورت، نگهداری خرمشهر بسیار مشکل و احتمالاً غیرممکن خواهد بود. اما در صورت سقوط خرمشهر، با تکیه به کرانه رودخانه کارون در شمال و رودخانه اروندرود در جنوب، نگهداری جزیره آبادان و سد کردن پیشروی دشمن در کرانه کارون، با نیروهای کم امکان‌پذیر بود. در صورت اجبار و الزام، نیروهای مدافع منطقه خرمشهر به شرق و جنوب رودخانه کارون عقب‌نشینی می‌کردند و پیشروی دشمن را در کرانه غربی و شمالی این رودخانه متوقف می‌کردند تا امکان عکس‌العمل قطعی را نیروهای مسلح ایران به دست آورند.

بر اساس این شرایط کلی، فرماندهی مناطق خرمشهر و آبادان که در طول عملیات با نام‌های مختلف، یگان‌ها را هدایت می‌کرد، سازمان پدافندی منطقه را قبل از شروع تهاجم نیروهای متجاوز عراق در منطقه عملیات غرب خرمشهر داد. گردان دژ در دژها مستقر بود، گردان165 مکانیزه با ترکیبی از عناصر گردان232 تانک در مواضع سدکننده در اطراف محور شلمچه ـ خرمشهر و محور پاسگاه کیلومتر25 حسینیه مستقر گردید و قسمتی از گردان232 تانک به عنوان نیروی ضربت و احتیاط در حوالی پل نو (شرق نهر عرایض) مستقر گردید.

پاسگاه‌های ژاندارمری مرزی به وسیله افراد سپاه پاسداران تقویت شدند و دفاع از جزیره آبادان به عهده ژاندارمری، شهربانی و پایگاه منطقه3 دریایی و نیروهای مردمی محول گردید.

 

منبع: عملیات پدافندی اروند، سید یعقوب حسینی،1397، ایران سبز، تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده