عملیات پدافندی اروند(3)
پ ـ جنبههای نظامی زمین (1) عوارض حساس حساسترین عارضه، جزیره آبادان است که در دست داشتن آن وسیله کنترل آبراه اروندرود و دهانه فاو در خلیج فارس و کرانه جنوبی که متعلق به کشور عراق است میگردد. بنادر ماهشهر و امام خمینی نیز به طور غیرمستقیم در کنترل قرار میگیرد. بعد از جزیره آبادان، شهر خرمشهر مهمترین عارضه حساس در شمال و غرب رودخانه کارون است که مهمترین شهر بندری ایران در اروندرود میباشد. علاوه بر دو عارضه یادشده، کرانه رودخانه، دارای حساسیت نسبی میباشد. در دست داشتن کرانههای دور و نزدیک برای حرکات غربی شرقی و یا شرقی و غربی، نقطه اتکاء مناسبی در حرکات و تسهیل عملیات میباشد.

(2) معابر وصولی

منطقه شمال خرمشهر ـ آبادان زمینی کاملاً مسطح و باز است و غیر از رودخانه کارون و نهر عرایض، عامل طبیعی ویژه‌ای در منطقه وجود ندارد. با توجه به اینکه از مرز ایران و عراق به سمت ایران در این منطقه، یک محور اصلی بصره تنومه شلمچه خرمشهر، محور فرعی تنومه پاسگاه مرزی کیلومتر25، ایستگاه حسینیه (در 40 کیلومتری شمال خرمشهر) وجود دارد، همین دو محور، دو مسیر وصولی از خاک عراق به ایران یا از ایران به خاک عراق می‌باشد. برای وصول به کرانه غربی کارون از سمت غرب نیز فقط یک راه وجود دارد که از شمال پادگان دژ کشیده شده است. البته نیروهای متجاوز عراق، بعد از اشغال خرمشهر و عبور از رودخانه کارون، چندین جاده نظامی ساختند. نیروهای ما نیز در شرق کارون چند راه تدارکاتی ایجاد کردند.

(3) اختفاء و پوشش

در اوایل شب، که هنوز مواضع دفاعی به وسیله نیروهای طرفین در منطقه ساخته نشده، بجز در داخل شهر و نخلستان‌های اطراف رودخانه‌ها، در سایر نقاط، هیچ‌گونه اختفاء و پوششی وجود نداشت. ولی بعد از ایجاد خاکریزها جهت مواضع، اختفاء و پوشش از دید و تیر به طور نسبی ایجاد گردید.

(4) میدان دید و تیر

به علت نبودن عوارض عمده طبیعی و مصنوعی در خارج از شهر، میدان دید و تیر بسیار خوب بود؛ ولی در داخل شهر و کرانه رودخانه‌ها، میدان دید و تیر محدود بود.

(5) موانع

موانع عمده رودخانه کارون، بهمنشیر، اروندرود در جنوب جزیره آبادان و نهر عرایض (به طور محدود) بود. غیر از آنها مانع عمده‌ای در منطقه وجود نداشت، البته شهر خرمشهر نیز برای جنگ در داخل شهر مانع بود و همچنین نخلستان‌های اطراف رودخانه بهمنشیر برای وصول به جزیره آبادان مانع نسبتاً خوبی بودند.

ت ـ اثرات مشخصات منطقه در عملیات دشمن

(1) نیروهای متجاوز برای وصول به خرمشهر، بایستی از یک منطقه کاملاً باز به مسافت 17 کیلومتر از شلمچه تا خرمشهر و جاده اصلی اهواز ـ خرمشهر عبور می‌کردند. برای ورود به شهر نیز، باید متکی به آبادی‌ها و ساختمان‌های مسیر جاده شلمچه ـ خرمشهر می‌شدند. نیروهای مدافع ما می‌توانستند از نهر عرایض به بعد، پیشروی دشمن را سد نمایند. دشمن مجبور می‌شد با کُندی تهاجم خود را ادامه دهد. با توجه به اینکه هدف اصلی ارتش متجاوز عراق اشغال جزیره آبادان و کنترل آبراه اروندرود بود، در صورت تصرف خرمشهر، می‌توانست جزیره آبادان را از سمت شمال مورد تهدید قرار دهد. ضمن اینکه در هرگونه عملیات نظامی، وجود یک شهر جنبه سیاسی و روانی و در بعضی مواقع اقتصادی ویژه‌ای دارد. ارتش متجاوز عراق با تصرف خرمشهر و عبور از شرق کارون، ضمن اینکه جزیره آبادان را محاصره می‌کرد، می‌توانست وارد جزیره شود و بندر ماهشهر و امام خمینی را مورد تهدید قرار دهد و در صورت موفقیت، به هدف‌های استراتژیکی مهمی در خلیج فارس دست یابد.

(2) اثر بر پدافند دشمن: زمین منطقه عملیات از شرق رودخانه دجله تا رودخانه کارون و از شرق رودخانه کارون تا بندر ماهشهر، فاقد منابع طبیعی مهم بوده و مهم‌ترین نقطه اتکاء پدافند، کرانه رودخانه کارون بود. چنانچه ارتش متجاوز به آن دست نمی‌یافت، دفاع از منطقه بصره مورد تهدید قرار می‌گرفت. گرچه یک کانال مصنوعی در شرق دجله ظاهراً برای پرورش ماهی ولی عملاً از سال‌های1350 برای دفاع از تنومه و بصره احداث شده بود.

(3) اثر بر عقب‌نشینی دشمن: چنانچه دشمن در تهاجم خود موفق نمی‌شد و مجبور به عقب‌نشینی می‌گردید، بایستی تا کرانه غربی دجله فرار می‌کرد. توضیح اینکه در اوایل جنگ، خطوط دفاعی نیروهای عراق در شرق دجله چندان آرایش شده و مستحکم نبود. در جریان جنگ، کانال‌ها و خندق‌ها و خاکریزها در شرق بصره احداث و تقویت گردید.

(4) اثر در کاربرد هوایی دشمن: به علت باز بودن منطقه، اثرات ویژه‌ای نداشت. دیده‌بانی بسیار خوب بود. به علت تفرقه واحدهای ما، نیروی هوایی دشمن نمی‌توانست ضربات سختی به آنها واردسازد. تا حدودی در بمباران شهر خرمشهر و آبادان نیروهای هوایی مؤثر بود، ولی آن هم برای ارتش عراق مورد نیاز نبود، زیرا آبادان و خرمشهر با کرانه جنوبی اروندرود کمتر از 500 متر فاصله دارد و ارتش عراق می‌توانست این دو شهر را با خمپاره و توپخانه زیر آتش بگیرد و از به خطر افتادن هواپیماهایش خودداری نماید.

ث ـ اثرات مشخصات منطقه در عملیات خودی

(1) اثر بر تک: چنانچه نیروهای ما قبل از تجاوز ارتش عراق اقدام به حمله می‌کردند و کرانه شرقی دجله را در شرق بصره تصرف می‌نمودند، با اتکاء به رودخانه دجله، می‌توانستند جلو تهاجم دشمن را بگیرند. با از دست دادن این فرصت، چنانچه نیروهای ما اقدام به حمله متقابل در داخل خاک ایران در این منطقه عملیات می‌کردند، برای حمله باید نیرو و امکانات زیادی بسیج می‌نمودند تا بتوانند در دشت باز و وسیع، به دشمنی که با برتری کامل حمله کرده است، حمله متقابل نمایند که از جمله این امکانات مورد نیاز قطعی، وسایل سنگین مهندسی بود و نیروهای ما فاقد آن بودند.

(2) اثر بر پدافند خودی: باز بودن زمین، پدافند در مقابل تهاجم نیروهای برتر دشمن را در غرب و شمال شهر خرمشهر بسیار مشکل می‌کرد. به همین علت، مدافعان ما در روزهای اول جنگ، مجبور شدند تا شرق نهر عرایض و شمال خرمشهر عقب‌نشینی کنند و بالأخره دفاع خود را متکی به ساختمان‌های شهر سازند. پس از سقوط خرمشهر، تنها موضع دفاعی مناسب شرق و جنوب رودخانه کارون بود. نیروهای مدافع خرمشهر از پل ارتباطی خرمشهر ـ آبادان به جنوب کارون عقب‌نشینی کردند و در کرانه جنوبی، مواضع دفاعی مناسب انتخاب و از جزیره دفاع نمودند. ولی در شرق کارون، شمال بهمنشیر توجه چندانی به طرح‌های احتمالی دشمن نشد و از این خط دفاعی مناسب به علت کمبود نیرو برای سد کردن پیشروی دشمن استفاده نکردند. دشمن موفق شد با غافلگیری از کارون عبور کند و از شرق کارون به سمت جنوب پیشروی کند و تا کرانه شمالی بهمنشیر به پیشروی ادامه دهد.

(3) اثر در عقب‌نشینی نیروهای خودی: زمین برای اجرای عملیات تأخیری به هیچ‌وجه مناسب نبود؛ لذا نیروهای مدافع ما پس از عدم موفقیت در سد کردن پیشروی دشمن در خط مرزی، مجبور بودند تا شهر خرمشهر و سپس به سمت شرق کارون و جزیره آبادان عقب‌نشینی نمایند.

(4) اثر در کاربرد نیروی هوایی خودی: مانند نیروی هوایی دشمن بود و اثرات ویژه‌ای نداشت.

منبع: عملیات پدافندی اروند، سید یعقوب حسینی،1397، ایران سبز، تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده