بررسی نقش پدافند هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در سال اول جنگ تحمیلی
بسمالله الرحمنالرحيم با تأکید بر منطقه عملیاتی جنوب کشور سروان فرماندهی وکنترل رضا جهان فر 1-چكيده: اين مقاله به بررسي عملكرد پدافند هوايي ارتش جمهوری اسلامی ایران در سال اول جنگ تحمیلی به ویژه در منطقه عملیاتی جنوب کشور میپردازد. پدافند هوایی از جمله سازمانهای نظامی است که از ابتدای جنگ در فرایند دفاع از کشور حضور فعال داشته و این حضور در تاریخ ثبت شده است. بسمالله الرحمنالرحيم با تأکید بر منطقه عملیاتی جنوب کشور سروان فرماندهی وکنترل رضا جهان فر 1-چكيده: اين مقاله به بررسي عملكرد پدافند هوايي ارتش جمهوری اسلامی ایران در سال اول جنگ تحمیلی به ویژه در منطقه عملیاتی جنوب کشور میپردازد. پدافند هوایی از جمله سازمانهای نظامی است که از ابتدای جنگ در فرایند دفاع از کشور حضور فعال داشته و این حضور در تاریخ ثبت شده است.

برابر اسناد و مدارک موجود پدافند هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در تمامی عملیات های انجام شده آفندی و پدافندی در سال‌های دفاع مقدس حضور تأثیرگذاری داشته است. با توجه به اینکه برد رادارهای پیش اخطار پدافند هوایی فراتر از مرزهای کشور است، لذا تمام عملیات های انجام شده، تحت پوشش رادارهای پدافند هوایی به به اجرا در آمد. افسران کنترل شکاری پدافند هوایی علاوه بر کنترل فضای نبرد منطقه عملیاتی جنوب و هدایت هواپیماهای شکاری خودی، حضور هواپیماهای شکاری عراقی را رصد کرده و با اعلام پرواز اسکرامبل و هدایت جنگنده های خودی و سپس تقسیم آتش برای سایت های موشکی زمین به هوا و سامانه های توپخانه­ای،  امنیت را برای نیروهای سطحی به ارمغان آوردند.

سامانه‌های زمین به هوای پدافند هوایی از همان لحظات اول حمله هوایی عراق و شروع جنگ به وظایف خود به خوبی عمل کردند تا آنجا که در گزارش مقام معظم رهبری به مجلس شورای اسلامی از این عملکرد و ساقط شدن هواپیماهای عراقی یاد شده است.

فراخوان کارکنان پدافند هوایی از سوی مقام معظم رهبری(مدظله العالی) جهت حضور در مناطق عملیاتی جنوب (از جمله سوسنگرد)، طی تلفنگرام به فرمانده وقت نهاجا (شهید فکوری) با ذکر اسامی مشخص، نشان دهنده میزان تأثیرگذاری پدافند هوایی در منطقه عملیاتی جنوب است. از میان نفرات فراخوان شده توسط مقام معظم رهبری(مدظله العالی)، شهید عبدالله عیسی­پور در سوسنگرد به شهادت رسید و ایشان طی مصاحبه‌ای به شهادت وی اشاره فرمودند.  

 از آنجا که زیرساخت حفظ ارزش‌هاي دفاع مقدس، نشر، بيان و بازگويي آن ارزش‌ها و عملكردها مي‌باشد، لذا اين مقاله سعي در گام برداشتن در مسیر حفظ ارزش‌هاي دفاع مقدس از طريق بررسی نقش پدافند هوایی ارتش در سال اول جنگ تحمیلی ( با تأکید بر منطقه عملیاتی جنوب کشور) را دارد. روش تحقيق در اين مقاله تركيبي از روش‌هاي اسنادی و روش‌هاي ميداني است. زيرا در گردآوري اطلاعات علاوه بر بهره‌گيري از مصاحبه، روش صوتي و تصويري و همچنين فوكوس گروپ، بازخواني اسناد و مدارك به جا مانده از سال‌هاي دفاع مقدس، كتب مربوط به عمليات‌های سال اول جنگ، مقالات منتشره در خصوص عمليات‌های ياد شده و… مورد استفاده محقق قرار گرفته است.

واژگان كليدي:

پدافند هوایی، ارتش جمهوری اسلامی ایران، دفاع مقدس،  سال اول جنگ، منطقه عملیاتی جنوب

2- مقدمه

در سال‌های پس از جنگ تحمیلی کمتر فرصتی برای بازگویی و نشر اقدامات ارزشمند پدافند هوایی پیش آمده است. اگر چه شاید عدم بازگویی ناشی از ضرورتهای امنیتی و حفاظتی بود، اما اینک به دلیل اهمیت نشر حوادث و رویدادهای دفاع مقدس همچنین خارج شدن بسیاری از اسناد جنگ از طبقه بندی حفاظتی، فرصتی فراهم شد که عملکرد پدافند هوایی نیز مورد بررسی قرار گیرد.

 اهمیت نشر حوادث و رویدادهای دفاع مقدس نیز از آنجا ناشی می‌شود که ثبت و ضبط رویدادهای سال‌های دفاع مقدس و نشر آنها می‌تواند منجر به حفظ و بازیابی ارزشها و استفاده از تجربیات گرانبهای آن دوران پر افتخار شود.

ارزش‌های دفاع مقدس نیاز همیشگی جامعه ایرانی و اسلامی است. بر اثر آن ارزشها، سرمایه اجتماعی و اجزای آن نظیر اعتماد، همبستگی، مشارکت و… و ابعاد مختلف آنها در جامعه ما حفظ و بازیابی می‌شود. آن ارزش‌ها منجر به این شده بود که جوانان اقصی نقاط میهن اسلامی برای دفاع از خوزستان و کردستان و ایلام و… ترک دیار کنند و در برابر دشمن رشادت‌ها نشان دهند. 

اقدامات پدافند هوايي بر اساس شرح وظايف و مأموريت در نظر گرفته شده به گونه‌اي بوده است كه مي‌توان گفت هيچ عملياتي در سال‌هاي دفاع مقدس بدون حضور مستقيم يا غير مستقيم واحدهای پدافند هوایی برگزار نشد. در سال اول جنگ، این واحدها در زیرمجموعه نیروهای سه گانه ارتش ج.ا.ا و حتی ژاندارمری سازماندهی شده بودند. تمام مناطق برپايي عمليات‌هاي دفاع مقدس تحت پوشش پدافند هوايي بود و پدافند هوایی در منطقه عملیاتی جنوب بخش تفکیک ناپذیر از شبکه فرماندهی و کنترل این نیرو به شمار رفته و می‌رود. شبکه فرماندهی و کنترل پدافند هوایی متکی بر كاركنان این نیرو، موفقیت کم نظیری را  در سال‌های دفاع مقدس رقم زد.با رصد دايمي آسمان و انجام كشف، شناسايي، رهگيري، درگيري و انهدام، آسمانی امن براي پيشروي نيروهاي سطحي خودي توسط کارکنان پدافند هوایی فراهم شد.

در این مقاله عملکرد پدافند هوایی ارتش در سال اول جنگ در منطقه عملیاتی جنوب بررسی خواهد شد.

3- بیان مسأله

در سال‌های دفاع مقدس پدافند هوایی ، نقش غیرقابل انکاری در تأمین امنیت شهرهای مختلف ایران اسلامی در برابر تجاوزهای هواگردهای عراقی بر عهده داشت. در عملیات­های مختلف نیز پدافند هوایی به چتری قابل اطمینان برای نیروهای سطحی در برابر حملات هوایی مبدل شد تا پیشروی نیروهای سطحی خودی امکان‌پذیر باشد. بازگویی عملکرد و نقش کارکنان پدافند هوایی در آن سالها، علاوه بر مستندسازی تجربیات، گامی ارزشمند در مسیر تبلیغات دفاعی، ارتقای منزلت اجتماعی کارکنان پدافند هوایی، تحکیم هویت سازمانی به شمار می‌رود.

محقق با پژوهش و تحقیق در این حوزه و بررسی عملکرد پدافند هوایی در سال اول جنگ به ویژه در منطقه عملیاتی جنوب، به دنبال ثبت اقدامات ارزشمند کارکنان پدافند هوایی و مستند سازی عملکرد پدافند هوایی در زمان و مکان یاد شده است که این خود گامی ارزشمند در راستای موارد بالا به شمار می‌رود.

4-ضرورت و اهمیت طرح مسئله و نگارش مقاله:

الف : اهمیت:

ثبت وضبط عملکرد پدافند هوایی بخش مهمی از مجموعه عملکرد نیروی هوایی وارتش جمهوری اسلامی ایران در سال های دفاع مقدس به شمار می رود، از این رو برای معرفی نقش وعملکرد تعیین کننده ارتش در دفاع مقدس، بیان دلاوری ها ورشادت های این نیروگامی با ارزش به حساب می آید.کما این که پس از خاتمه جنگ سایر نیروهای مسلح شرکت کننده در جنگ نیز در این مورد اقدامات ارزشمندی به عمل آورده اند.

نگارش مقاله  « بررسی نقش پدافند هوایی ارتش در سال اول جنگ تحمیلی ( با تأکید بر منطقه عملیاتی جنوب کشور)» پاسخگوی نیاز دائمی ارتش برای ثبت وبهره گیری از درس های دفاع مقدس برای نسل های آینده است و  مي تواند در راستاي انتقال دانش پيشكسوتان به نسل جوان و اعمال مديريت دانش تلقي شود.

ضرورت:

 در شرایط کنونی که کوتاهی و یا هر علت دیگر در نپرداختن به این موضوع باعث از بین رفتن یک تاریخ و عملکرد چندین ساله (ابتکارات، رشادت‌ها، ایثارها و …) می‌شود ضرورت این قضیه احساس می‌گردد.

در حالی که همه سازمان‌های نظامی بابیان عملکرد خود در سال‌های دفاع مقدس اقدام به تبلیغ و نشر فعالیت‌های خود می‌کنند و این مسئله ضمن اینکه منجر به تحت تأثیر قرار دادن مخاطبین و افکار عمومی می‌شود، بر سازمان‌های نظامی هم راستا و موازی نیز تأثیرگذار است. در حال حاضر بسیاری از ابتکارات، رشادت‌ها وجانفشانی‌های انجام شده توسط کارکنان پدافند هوایی ارتش نه تنها برای مردم جامعه که حتی برای بسیاری از نظامیان هم ناشناخته است و این مسئله به دلیل عدم ثبت و ضبط دقیق فعالیت‌های پدافند هوایی  ارتش در سال‌های دفاع مقدس می باشد.

از سوي ديگر نادیده گرفتن تجربيات كسب شده در آن سال‌ها منجر به تكرار مشكلات خواهد شد كه اين تكرار به قيمت از دست دادن سرمايه انساني و مادي رقم خواهد خورد. لذا ضرورت تداوم حفظ تجربيات به دست آمده از عملكرد پدافند هوايي در جنگ تحميلي و افزايش بهره‌وري سازماني محسوس است.

5-سئوالات تحقیق:

سؤال اصلی در اين تحقيق اين است كه:

نقش پدافند هوايي ارتش در سال اول جنگ تحمیلی به ویژه بر منطقه عملیاتی جنوب کشور

چيست؟

6- هدف تحقیق

تبیین نقش پدافند هوايي ارتش در سال اول جنگ تحمیلی به ویژه بر منطقه عملیاتی جنوب کشور

هدف تحقیق در این مقاله است.

7- نوع و روش تحقیق

نوع تحقیق در این پژوهش کاربردی توسعه‌ای است.

در اين مقاله ، محقق به دنبال بررسي عملكرد پدافند هوايي ارتش در سال‌ اول دفاع مقدس و درس‌هاي گرفته شده از آن جهت ارتقاء توان رزمي پدافند هوایی است. بنابراين نوع تحقيق يك تحقيق كاربردي توسعه‌ای است.

با توجه به اينكه عملکرد پدافند هوایی در دفاع مقدس در سال‌ها پيش انجام شد و رويدادي تاريخي محسوب مي‌شود، لذا روش‌هاي اسنادي و مراجعه به اسناد و مدارك در اين خصوص راه‌گشا خواهد بود.

اگرچه اين تحقيق در شمار تحقيقات كيفي محسوب مي‌شود اما به دليل تلاش محقق جهت افزايش دقت و صحت، علاوه بر بهره‌گيري از روش‌هاي كيفي ذكر شده از برخي روش‌هاي مكمل نيز بهره گرفته خواهد شد. از جمله روش‌هاي به كار گرفته شده در انجام طرح تحقیقی، روش‌هاي ميداني است. روش‌هاي ميداني مشتمل بر انجام مصاحبه، روش‌هاي صوتي و تصويري و… است. (حافظ نیا،1388: 165)

در اين ميان توجه به تاريخ شفاهي به عنوان مكمل اسناد مكتوب ميزان دقت و صحت مطالعه را به صورت ويژه‌اي بالا خواهد برد. جنگ‌ها و انقلاب‌ها معمولاً مجراي ظهور تاريخ شفاهي هستند.(کمری، 1389: 30)

8-جامعه آماری و جامعه نمونه

*جامعه آماری:

جامعه آماري كليه اسناد و مدارك مرتبط با عملكرد پدافند هوایی ارتش در طول هشت سال دفاع مقدس و نيز نظريات كاركنان پايور رده‌هاي ستادي و عملياتي در زمان دفاع مقدس است.

* نمونه آماری:

 نمونه منطبق بر جامعه مورد مطالعه است.

9– روش و ابزار گردآوری داده ها

*فیش برداری

در استفاده از روش‌هاي اسنادي،مآخذيابي گام نخست محسوب مي‌شود. بعد از آن فيش‌برداري و مآخذگذاري است.(ساروخانی، 1388: 269)

استفاده از فرم‌هاي استاندارد فيش‌برداري كه شامل عنوان منبع (يا سند)، موضوع منبع، صفحه منبع، نام نويسنده (يا صادر كننده سند)، تاريخ انتشار( يا تارخ صدور سند) و … يا اطلاعاتي از اين دست است مي‌تواند در رعايت انضباط نگارشي و تحقيق علمي و صحيح، كمك حال محقق باشد. يكي از مناسب‌ترين مواقع بهره‌گيري از فيش و فيش‌برداري در تبديل اسناد به متن است.

*مصاحبه

مصاحبه های انجام شده برای این مقاله، در غالب شیوه های مختلف مصاحبه و گفت و گو  منطبق بر روشهای پژوهش بوده است. مصاحبه شخصی، مصاحبه منظم و برنامه ریزی شده، مصاحبه متمرکز، مصاحبه بدون راهنما، مصاحبه تلفنی و… از جمله انواع مصاحبه های انجام شده است.(فراکفورد،نچیماس،1390: 334الی346)

10- مبانی نظری تحقیق:

*وضعیت پدافندهوایی در ابتدای جنگ

در سال اول جنگ، به‌رغم تمام مشکلات و ناآمادگی‌های نیروهای مسلح که اجزای آن تا پائین­ترین رده با آن در گیر بودند، نیروی هوایی و پدافند هوايي در شرایط مطلوب‌تری نسبت به سایر نیروها قرار داشتند. به طوری‌که نیروی هوایی اولین نیرویی بود که پاسخی دندان شکن به تجاوز ارتش عراق داد و عملیات کمان 99 را اجرا کرد. پدافندهوایی نیروی هوایی نیز ازاین قائده مسثنی نبود.(جهان فر،1391: 90و91)

 هواپيماهاي نيروي هوايي با حمايت و پشتيباني ايستگاه‌هاي راداري پدافند هوايي به پرواز درآمدند و افسران كنترل شكاري  مستقر در ايستگاه‌هاي رادار كرج، تبريز، شيراز، دزفول، سوباشي و… با شرح وظايف مشخص اقدام به انجام وظيفه در خصوص عمليات كمان 99 كردند. اين نكته قابل ذكر است كه در ساعت 1405 مورخه  31 شهريور 1359 تمامی جنگ افزارهای پدافند هوایی در حالت آتش به اختیار قرار می گیرند. (حجامی، جهان فر،1391: 18)

مقام معظم رهبری که در آن زمان نماینده حضرت امام (ره) در شورای عالی دفاع بودند، در ارائه گزارش خود به مجلس در اول مهر 1359 به توان بالای پدافندهوایی در جنگ، ساقط نمودن هواپیمای میگ عراقی توسط پدافندهوایی و اسارت خلبان آن اشاره می کنند. سرلشکرعراقی (وفیق السامرایی) از مسئولان استخبارات عراق در مورد حمله هوایی این کشور در 31/6/59 می گوید:« با فرارسیدن شب معلوم شد که نتیجه حمله هوایی ما کاملاً ناامیدکننده است. همه زیانی که به ایران وارد شد ه بود، انهدام یک هواپیمای جنگنده ویک هواپیمای مسافربری بود.درحالی که ما یک فروند هواپیمای بمب افکن سنگین ساخت شوروی (سابق) از نوع توپولوف 16 از دست دادیم. این هواپیما با آتش موشک زمین به هوا راپیر درحوالی استان ایلام و در راه عزیمتش برای بمباران پایگاه هوایی اصفهان سرنگون شد و کلیه خدمه آن به هلاکت رسیدند. یک فروند دیگر از این نوع هواپیما را در شمال عراق، بوسیله موشک راپیر ایرانی در سال 1974 از دست داده بودیم .» (السامرایی، 1374: 57)

در واکنش به این حرکت گستاخانه، در اول مهر1359 نیروی هوایی جمهوري اسلامي ايران با به پرواز در آوردن 200 فروند هواپیمای جنگی و عبور دادن 140 فروند از آنها‌ برفراز عراق وحمله به همه پایگاه‌ها، فرودگاه‌ها و مراکز مهم چنان ضربه‌ای به نیروی هوایی این کشور وارد کرد که عراقی‌ها بعدها مجبور به تقویت نیروی هوایی خود با هواپیماهای شرقی وغربی شدند. از سویی دیگر نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران با استفاده از فانتوم‌ها(اف4) وتایگرها (اف-5) در کنار هوانیروز با حمله به تانک‌ها و یگانهای زرهی عراقی تاثیرعمده ای در کند کردن سرعت پیشروی عراقی‌ها داشتند. برخی منابع از شکارصدها تانک و نفربر عراقی و کشته شدن هزاران سرباز دشمن در همان 15 روز اول جنگ براثر هزاران سورتی پرواز خلبانان ایرانی خبر می‌دهند. در کنار عملکرد مناسب نیروی هوایی جمهوری اسلامی ایران، پدافندهوایی نیز باخروج از شرایط اضطراری حاکم بر نیروهای نظامی در دو سال اول انقلاب، رفته رفته اقتدار خود را باز یافت. رادارهای مستقر در منطقه اقدام به ثبت و رهگیری پروازهای عراقی در آن‌سوی مرزها کردند و به محض تغییر مسیر هواپیماهای فوق به سمت ایران، به آن‌ها اخطار داده و هنگام وارد شدن به آسمان کشور پدافندهوایی زمین پایه به ويژه توپ‌های ضدهوایی به سمتشان تیراندازی مي‌كردند. به عنوان مثال در 25 خرداد 1359 یک فروند هواپیمای عراقی را برفراز سایت نخجیر ایلام مورد هدف قرار داده و به سمت آن تیراندازی كردند.(حسینی، 1387: 167)

 در هشتم شهریور 1359، ستاد مشترک ارتش طی دستوری به نیروی هوایی تذکر می‌دهد که در برابر پرواز هواپیماهای عراقی واکنش مناسب نشان دهد. ضمن اینکه در همان دستور به نیروی زمینی و همه عناصر رزمنده ابلاغ می‌کند که در صورت تجاوز هواپیماهای عراقی به آسمان ایران با هر جنگ افزاری که در اختیار دارند، هواپیماهای دشمن را مورد اصابت قرار دهند.(حسینی، 1387: 194)

 این دستور را می‌توان گام نخست در به وجود آوردن وحدت فرماندهی و مدیریت یک پارچه سامانه‌های پدافندهوایی نیروهای مختلف به حساب آورد. هرچند یک پارچگی دستورات صادره و هماهنگی اقدامات انجام شده در برابر هواگردهای دشمن توسط پدافندهوایی نیروهای مختلف نظامی تا سال‌ها دغدغه فرماندهان عالی رتبه جنگ بود.

*آشنایی با برخی از سامانه ها و تجهیزات دفاع هوایی جمهوری اسلامی ایران در ابتدای جنگ تحمیلی

آشنایی با انواع سامانه‌های دفاع هوایی ایران در سال اول جنگ تحمیلی به درک بهتر عملکرد این سازمان نظامی کمک خواهد کرد. لذا در این بخش از مقاله به معرفی مختصر برخی از سامانه‌های پدافند هوایی جمهوری اسلامی ایران اختصاص یافته است.

**سامانه­های رادارهای ایران در سال اول جنگ تحمیلی (گروه اساتید، 1393: 361)

برخی از سامانه‌‌های راداری ایران در سال اول جنگ با ذکر سال استقرار به شرح ذیل عبارتند از:

«الف)رادارهای تونیک(انگلیسی) مستقر در دوشان تپه و قلعه مرغی از سال 1337

ب)رادارهای هایدرا(انگلیسی) مستقر در تبریز، بابلسر، مشهد و شهرآباد از سال 1339

پ)رادارهای FPS-100 (آمریکایی) مستقر در همدان و دزفول از سال‌های 1345-1346

ت) رادارهای FPS-100 (آمریکایی) مستقر در بندرعباس، بوشهر، جاسک و کیش از سال 1350

ث) رادار AR-5 (انگلیسی) مستقر در تبریز از سال 1348

ج) هفت دستگاه GPS-11 به صورت تاکتیکی

چ) رادارهای  GPS-11(آمریکایی) مستقر در آبدانان و بندر طاهری از سال 1353

ح) رادارهای  ADS-4( آمریکایی) مستقر در کرج و بندرعباس(گنو) از سال 1355

خ) رادارهای GPS-11(آمریکایی) مستقر در جاسک و قلعه مرغی از سال 1350( بعداً جمع آوری شد)

**سامانه پدافندهوایی هواپایه

هواپیمای شکاری رهگیر اف-14   (Tomcat)

اگرچه درکشور ما  هواپیمای اف -14 دراختیار نیروی هوایی می­باشد، ولی اصلی­ترین وظیفه این هواپیما انجام ماموریت­های رهگیری می باشد. در واقع اف-14 یک هواپیمای جنگنده شکاری رهگیر و دارای خصوصیات منحصر به فرد جهت اعمال پدافند هواپایه در برابر نیروی هوایی دشمن است. عملکرد منحصر به فرد خلبانان تیزپرواز اف-14 در جنگ تحمیلی و ساقط کردن ده­ها فروند انواع هواپیمای دشمن شاهدی براین ادعا می باشد. (جهانفر، کرمی، 1391 : 171)

هواپیمای اف -14 که از سال 1354 در نیروی هوایی ارتش به کار گرفته شد، دارای بال­های متغیرو توانایی پرواز در شرایط مختلف جوی و انجام سوخت­گیری هوایی است.از جمله خصوصیات جالب این هواپیما توانایی برخاستن و فرود روی عرشه ناوهای هواپیمابر می­باشد. اف-14 می‌تواند ماموریت­های گشت هوایی، اسکورت، شناسایی،کشف،رهگیری،انهدام را انجام دهد. این هواپیما دارای طول 10/19 متر، عرض 54/19 (در حالت بال باز)، ارتفاع 88/4 متر،حداکثر سرعت 34/2 ماخ ،سقف پرواز 50000 پا و بردپروازی 3200 کیلومتر است. رادار کنترل آتش این هواپیما توانایی کشف 24 هدف و هدفگیری حداکثر 6 هدف را دارد. (علی بابایی، 1383 : 102 الی 107)

تسلیحات مورد استفاده در اف-14 عبارتند از:

1-یک قبضه توپ 20 میلی متری

2-موشک­های هوابه هوا فونیکس(AIM-54A)، اسپارو(AIM-7)،  سایدوایندر( AIM-9 J & L)،امرام( AIM-120)

تجهیزات الکترونیکی به کار رفته در هواپیمای اف-14 به شرح زیر عبارتند از:

1-سامانه­های راداری ناوبری،کنترل آتش واعلام خطر

2-سامانه شناسایی دوست از دشمن

3-سامانه جنگ الکترونیک ECM &ECCM

4-سامانه شناسایی اهداف با استفاده از اشعه مادون قرمز

**معرفی یکی از سامانه‌های پدافند هوایی دریاپایه

سامانه موشکی استاندارد Standard (برد متوسط)

     سامانه پدافندهوایی موشكی استاندارد كه نوع دريا پايه آن معمولاً در فريگيت ها و ناوها از آن استفاده مي شود داراي دو نوع برد متوسط و برد افزايش يافته مي باشد. در نوع برد متوسط از موتور دو تراستي سوخت جامد و در نوع برد افزايش يافته از موتور دو تراستي سوخت جامد همراه با بوستر سوخت جامد استفاده مي گردد. موشك فوق از هدايت آشيانه ياب نيمه فعال راداري استفاده مي كند. سرجنگي موشك استاندارد، متعارف و حاوي مواد منفجره شديد همراه با فيوز ضربتي يا مجاورتي مي باشد.

انواع موشك هاي استاندارد و كدهاي متفاوت آن عبارتند از:

RIM- 66A- SM1 : زمين به هوا- برد متوسط

RIM- 66B- SM1 : مشابه “RIM- 66A  بوده و با موتور جديد، ساخت شركت ” هركولس” (مدل (MK-56 , MODEO جهت افزايش راندمان- اين مدل نيز برد متوسط مي باشد.

RIM- 66C-SM2 : مشابه “RIM- 66B” بوده با سيستم آدابتور براي به كارگيري سيستم عليه موشك هاي كروز ضد كشتی

RGM-66 مشابه “RIM- 66B” مي باشد. بصورت سطح به سطح و رادارزن و ضد تشعشعات راداري

RIM- 67B : مشابه “RIM- 67A” مي باشد و از هدايت كامل راداري استفاده مي‌كند. ( اصلانی، 1380 : 50 الی54)

…….

در مدل هاي RIM-66B از رادار تعقيب SPG-55C باند G , H براي كنترل و رديابي هدف جهت درگيري در تمام مسير و مدل RIM- 67B همين نياز را در بخش نهايي مسير دارد. مدل هاي مخصوص موشك هاي كروز ضد كشتي ” AEGIS ” داراي چهار وضعيت عملياتي مي باشند كه مهمترين آن كشف، رديابي و درگيري با هدف به صورت خودكار بوده كه از رادار ” PHASE ARRAY” براي اين كار استفاده مي شود.

در مدل هاي غير از مدل موشك هاي كروز ضد كشتي از رادار “SPS- 48S” كه در باند F , E كار مي كند، استفاده مي شود.

مقايسه دو موشك RIM- 67B و RIM- 66B- SM1

                       مدل

مشخصات

RIM- 67B

RIM- 66B- SM1

طول

قطر

قطر بوستر

پهناي بالك

جرم

سرعت

ارتفاع

برد

798 سانتي متر

43/34 سانتي متر

46 سانتي متر

5/158 سانتي متر

1442 كيلوگرم

5/2 ماخ

20000 متر

125 كيلومتر

447 سانتي متر

43/34 سانتي متر

73/109 سانتي متر

625 كيلوگرم

2 ماخ

20000 متر

34 كيلومتر

**برخی از سامانه­های پدافند هوایی زمین پایه

هاوک HAWK   (ارتفاع متوسط)     

     موشك مافوق صوت هاوک با وزن 7/638 كيلوگرم و سرعت 5/2 ماخ كه تا برد 40 كيلومتر از سايت، قابل اصابت به هدف است، موشكي ضد موشك هاي بالستيك و هواپيما و … در ارتفاع متوسط و پست مي‌باشد. ( اصلانی، 1380 : 33 الی38)

حداكثر ارتفاع اصابت براي موشك هاوک، 48000 پا (16000 متر) از سطح زمين و حداقل 30 متر مي باشد. پيشران موشك، سوخت جامد و سرجنگي آن به وزن 30 كيلوگرم شامل مواد منفجره متلاشي شونده و فيوز مجاورتي يا ضربتي مي باشد. موشك پس از انفجار به 16700 تكه تقسيم مي شود. هدايت موشك به سمت هدف از نوع آشيانه ياب نيمه فعال بوده و از ناوبري تناسبي استفاده مي كند. هر لانچر هاوک كه خودكششي مي باشد، سه فروند موشك را با خود حمل مي كند.

آتشبار هاوک شامل 6 الي 9 لانچر، رادار تجسسي ارتفاع متوسط IPAR ، رادار تجسسي ارتفاع پست ICWAR ، رادار تعقيب هدف IHIPR  ، رادار مسافت ياب و ضد پارازيت IROR، مركز كنترل آتش IBCC ، مركز هماهنگي اطلاعات ICC، مركز هماهنگي شناسايي IFF ، مولدهاي برق (حدود 8 ژنراتور)، خودرو حمل و نقل موشك و موشك هاي اضافه است.

رادار Icwar رادار تجسسي ارتفاع پست است كه بر اساس موج دائم و با تكنيك داپلر و در باند G قادر به تشخيص اجسام متحرك مي باشد. برد موثر Icwar ، 55 كيلومتر و برد نهايي آن 65 كيلومتر است.

رادار تجسسي ارتفاع متوسط IPAR ، جهت كشف هدف در هاوک به كار مي رود و نقش رادار اصلي را در سامانه هاوک ايفا مي كند. اين رادار با تكنيك پالس و در باند D كاوش مي كند. برد نهايي اين رادار 110 كيلومتر و داراي توانايي مقابله با ECM مي باشد.

رادار تعقيب هدف Hipower ، كه در موج مداوم و در باند G عمل مي كند به منظور تعقيب هدف و هدايت موشك و انهدام اهداف كشف شده توسط رادارهاي IPAR و Icwar مي باشد. در سازمان هر آتشبار دو دستگاه Hipower پيش‌بيني شده است.

رادار مسافت ياب و ضد پارازيت IROR به منظور كمك به رفع پارازيت و محاسبه فاصله دقيق هدف براي رادار Hipower از رادار تكنيك پالس IROR ، كه در باند G عمل مي كند استفاده مي‌شود. اين رادار داراي برد 80 كيلومتري مي باشد. مركز كنترل آتش BCC يا مركز آتشبار كه شامل كنسول هاي مختلف جهت كنترل و صدور فرامين ناظر به قسمت هاي آتش است.

موشک هاوک دارای طول  503 سانتي متر، قطر 36 سانتي متر،پهناي بال121 سانتي متر، وزن 7/638 كيلوگرم ،سرعت5/2 ماخ ، ارتفاع 30 تا 16000 متر ،برد40 كيلومتر می باشد.

سام 7- (استرلا) – (گريل) SAM7- (GRAIL)

موشكهاي سام 7 كه در روسيه با نام (استرلا) شناخته شده و ناتو آن را گريل (GRAIL) مي نامد. داراي طول 25/1 متر قطر 7 سانتي متر و برد 3500 متر و قابليت عمليات در ارتفاع 60 الي 1500 متر مي باشد.

هدايت سام 7، از نوع آشيانه يابي نيمه فعال بوده و مستقيماً به دنبال دود حاصله از اگزوز هواپيما رفته تا به هدف اصابت كند. سر جنگي سام 7، حاوي مواد منفجره شديد (H.E) است. ( اصلانی ، 1380 : 218)

راپيرRapier

 راپير جهت مقابله با هواپيما  و يا اهداف هوايي مافوق صوت درارتفاع کمتر از 10000 متر طراحي و ساخته شده است. پيشران را پير از دو موتور سوخت جامد بوده و سرجنگي آن نفوذي ( و داراي فيوز نفوذي crush  و مواد انفجاري آن از نوع منفجره شديد است.تمام موشکهاي را پير ( اعم از راپير 2000 و ……) از هدايت نيمه خودکار ديد مستقيم SAC-LOS)) استفاده مي کنند.

طول این موشک 224 سانتي متر، قطر 3/13 سانتي متر، وزن 6/42  کيلو گرم ، سرعت 2 ماخ ارتفاع موثر صفر تا 3048  متر و برد 6 الي 8 کليومتر ( در را پير 2000 برد KM 8)  است.

یک سامانه عملیاتی راپیر می‌تواند شامل لانچر یا سکوی پرتاب ،نشانه رو (تعقیب کننده )، سامانه انتخاب درگیری، سامانه مولد برق ،تریلر حمل موشک و… باشد.

در راپير کشف هدف، شناسايي دوست از دشمن (IFF ) ، اعلان خطر به خلاصه قراردادن سرتعقيب کننده در سمت هدف جلوگيري از پرتاب موشک دو منطقه ممنوعه توسط دستگاه لانچرانجام مي شود.

ازسوي ديگر محاسبات مربوط به درگيري کنترل و هدايت موشک تعیين اطلاعات مربوط به ارتفاع، تعقيب، تعيين موقعيت موشک نسبت به هدف،  پايان دادن به درگيري و …. توسط دستگاه تعقيب (TRACKER )    انجام  مي شود. راپير از سامانه کاوشي و رديابي مادون قرمز (IR)    نيز استفاده مي‌کند. رادار پرتاب کور (BLIND  FIRE )    که توسط شرکت هوا فضاي مارکوني طراحي و ابداع شده است، به اين سامانه توانايي به کارگيري موشک در شب و بدون محدوديت جوي را مي‌دهد. (اصلانی ، 1380 : 85 الی 92)

*روز شمار هفته اول دفاع مقدس از منظر پدافند هوایی در منطقه عملیاتی جنوب کشور

بررسی روزشمار عملکرد پدافند هوایی در هفته اول دفاع مقدس- به ویژه در منطقه عملیاتی جنوب- بیان کننده بخشی از تلاشهای پدافند هوایی در تأمین امنیت ایران اسلامی در سال‌های دفاع مقدس است.

        مورخه  31/6/59

1 – در ساعت 1405 تمامی جنگ افزارهای پدافند هوایی جنوب کشور همچون سایر مناطق کشور در  حالت آتش به اختیار قرار می گیرند.

2 – هواپیماهای گشت نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران(نهاجا) در شهرهای جنوب کشور نظیر دزفول ، بوشهر و… توسط سایت­های راداری شهرهای پیش گفته و بهبهان به صورت مداوم به سمت پروازهای کشف شده دشمن هدایت گردیده و جنگ و گریز آغاز می شود. (جهان فر،1391: 15الی24)

مورخه 1/7/59

1 – به درخواست نهاجا و توسط گروه پدافند هوایی دزفول تعداد چهار قبضه توپ 23 م م در اطراف باند اضطراری پایگاه وحدتی دزفول گسترش داده می شود.

2 – هواپیماهای جنگنده پایگاه ششم شکاری نهاجا با هدایت ایستگاههای رادارهای زمینی پدافند به سمت عراق هدایت گردیده و موفق به انهدام تاسیسات پتروشیمی عراق در شهر فاو می گردند.

مورخه 2/7/59

1 – در ساعت 0620 دشمن اقدام به ایجاد پارازیت و اختلال الکترونیکی علیه ایستگاه رادار بوشهر می نماید.

2 –  ایستگاه راداری دزفول احتمال قریب به یقین استراق سمع در سطح استانهای  مربوطه توسط نیروهای عراقی را به رده بالاتر خود گزارش می نمایند.

3 – در ساعت تقریبی 1115 باند فرودگاه دزفول بمباران می شود و پرواز هواپیما ها از این پایگاه متوقف می گردد.

4 – خارک  توسط هواپیماهای رژیم بعث عراق بمباران می شود .

 7 –  فکه به دست نیرو های عراقی سقوط می کند و سایت رادار دزفول (سایت سوم تاکتیکی) در معرض سقوط قرار می گیرد. با توجه به تایید لشگر 92 زرهی خوزستان در خصوص عقب نشینی نیرو های خودی از فکه و حضور دشمن در نزدیکی دهلران ، در ساعت 1957 به سایت رادار دزفول دستور داده می شود که اسنادطبقه بندی شده را از سایت تخلیه نمایند.

8 – در همین زمان سایت رادار دهلران پرواز 9 فروند هواپیمای عراقی را بر فراز آبادان تاییدمی­نماید.

9 – در ساعت 1820 اولین هواپیمای گشت شکاری اف -14 از طریق شکاری های عراقی مورد تهدید قرار می گیرد . با توجه به همکاری خوب رادار سایت دهلران با جنگنده خودی ، یک فروند از هواپیماهای دشمن بر فراز اهواز مورد اصابت موشک هواپیمای ایرانی واقع می شود.

10 –  در ساعت 2100 سایت پنجم هاوک دهلران به محاصره نیروهای عراق در می­آید. در ساعت 2122 ستاد نهاجا دستور مقاومت تا آخرین قطره خون و حفاظت از دهلران (با لحاظ کردن این موضوع که ستاد پدافند هوایی و نیروهای تحت امر آن بخشی از نهاجا بوده است) را صادر می­کند. مطابق ارزیابی ها کارکنان پدافندهوایی ارتش با روحیه  بالا وشهادت طلبانه آماده دفاع از ارزشها هستند.

11 – در طول شب فعالیت های مشکوک در خلیج فارس از طریق شبکه های راداری کشور کشف می گردد و به نظر می رسد که عراقی ها در حال شناسایی جزیره سیری و بررسی امکانات پدافند هوایی این جزیره برآمده اند. انجام اختلال الکترونیکی (جمر) توسط هواپیمای F – 111 آمریکایی علیه ایستگاه های رادار های پدافند هوایی بر این احتمال دامن می زند.

مورخه 3/7/59 

1 –  نبرد هوایی هم چنان ادامه دارد و سامانه های پدافند هوایی و هواپیماهای شکاری نهاجا بی وقفه در حال نبرد با تهاجمات گسترده هواپیماهای دشمن هستند . با توجه با ماموریت های برون مرزی و پشتیبانی مرزی جنگنده های نهاجا، کشور کویت اعلام می‌کند که هواپیماهای ایرانی در صورت تجاوز به کویت با پدافند زمین به هوای این کشور روبرو خواهند شد.(این در حالیست که مطابق اسناد معتبرموجود، هواپیماهای عراقی از آسمان کشورهای عربی منطقه از جمله کویت جهت حمله به ایران استفاده می کنند)

2 –  سایت رادار دهلران با وجود واکنش به موقع جنگ افزار های پدافند هوایی، توسط سه فروند جنگنده عراق بمباران می شودکه تعدادی از کارکنان پدافند با ریزش سقف ، در داخل اتاق عملیات محبوس می شوند. در این بمباران سایت غیر عملیاتی می شود. در ساعت 1635 کارکنان توسط بقیه کارکنان سایت نجات داده می شوند وبا تلاش کارکنان نگهداری سامانه،  بخش اعظمی از سایت مجددا ” عملیاتی می گردد. 

3 –طی این روز سایت راداری بوشهر مورد حمله قرار می گیرد و دو فروند هواپیمای عراق منهدم می‌شوند.

4 –ساعت 1955 در فرودگاه مهرآباد وضعیت قرمز اعلام می شود و جزیره خارک بلافاصله مورد حمله مجدد قرار می‌گیرد.

مورخه 4/7/59

1 –  بر اساس ابلاغیه ستاد پدافند هوایی تعداد هشت قبضه توپ 23 م م در اطراف سایت رادار دزفول گسترش داده می شود و ستاد(پدافندهوایی) نهاجا مجددا” دستور ایستادگی و مقاومت تا آخرین لحظه و آخرین قطره خون را به تمامی نیروهای تحت امر خود ابلاغ می کند.(کارکنان پدافندهوایی هوشیارانه پروازهای انجام شده در منطقه را رصد کرده و با جانفشانی و ایثارگری انجام وظیفه می کنند.)

2 – در صبح همین روزحلقه محاصره بر سایت های رادار دزفول و آبادان تنگ تر می شودو حمله به آبادان شدت بیشتری می گیرد .

3 – بر اساس گزارش های ارسالی از مبادی پدافندی به ستادهای بالاتر تعدادی از کارکنان پدافند بر اثر بمباران دشمن مجروح و به مراکز درمانی منتقل شده اند.

4 – فرمان کنترل آتش تمامی یگانهای پدافندی به استثنای سایت های هاوک تهران و دزفول آتش به اختیار اعلام  و بر آمادگی بیشتر جهت مقابله با تهاجمات هوایی دشمن مجددا” تاکید می شود. در ساعت 1930 چهار فروند هواپیمای عراقی به باند آبادان حمله می کنند و علاوه بر جنگ افزارهای پدافند هوایی ارتفاع کم، ناوهای نداجا(نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران) نیز به پدافند هوایی علیه تجاوزات اقدام می نمایند. در این روز یک فروند هواپیمای عراق در شمال اصفهان مورد اصابت قرار گرفته و ساقط می شود .

مورخه  5/7/59

1 – اطلاعات واصله حاکی از آن است که 12 فروند از جنگنده های میگ عراق به فرودگاه ابوظبی منتقل گردیده اند و احتمال حمله به پایگاهها و تاسیسات کشور واقع در جنوب قوت بیشتری  می‌گیرد .

2 – تعداد دو رسد کامل سامانه پدافندهوایی اورلیکن (مشتمل بر رادار و توپهای 35 م‌م) جهت مقابله موثرتر با تهاجمات هوایی دشمن در سایت رادار دزفول گسترش داده شده و عملیاتی می شود.

3 – هواپیماهای دشمن در منطقه اهواز روز فعال و شلوغی را شروع نموده و به صورت گسترده ای درحال پرواز هستند. پایگاه چنگوله بشدت تحت فشار قرار گرفته است و به نظر می رسد دشمن در صدد اشغال چاه نفت چنگوله است.

مورخه 6/7/59

1 – تعداد چهار فروند هواپیمای عراقی اقدام به بمباران سایت رادار دزفول می نمایند که بر اثر تیراندازی جنگ افزارهای زمین به هوای مستقردر سایت ، آسیب جدی به آن وارد  نمی‌شود.

2 – در همین روز یکی از دو اتوبوس حامل کارکنان پدافندی به سایت رادار دزفول  در حین عبور از سه راهی دهلران با نیروهای عراقی مواجه شده و به پایگاه چهارم مراجعه می نماید و اتوبوس دیگر(اتوبوس اول) به سایت می‌رسد.  با اعلام خبر قطع جاده مواصلاتی دهلران ، کارکنان سایت رادار را تخلیه کرده و با شنا از رودخانه کرخه عبور می نمایند و سپس توسط بالگردهای پایگاه چهارم هوایی و سایر وسایل نقلیه از منطقه نجات داده می شوند.

3 – در این روز تعداد 10 الی 12 فروند از هواپیماهای عراقی در کانالی بین گچساران و پازنان به دو دسته پنج الی شش تایی تقسیم گردیده و به خارک و بوشهر حمله می نمایند. براثر پدافند هوایی  موثر سامانه های پدافندی و پوشش هوایی مطلوب شکاری های نهاجا خسارت عمده ای به تاسیسات وارد نشده و یک فروند از هواپیماهای عراقی با شلیک موشک شکاری جنگنده اف -14 نهاجا منهدم می گردد.

4 – در حمله دیگری به تهران، سایت‌های هاوک اقدام به شلیک موشک علیه هواپیماهای عراقی می نمایند و درنتیجه هواپیماهای دشمن متواری می شوند.

5 – اطلاعات واصله حاکی است که عراقی ها اقدام به ایجاد جمینگ بر روی شبکه راداری پدافند هوایی و رادارهای اف-14 نهاجا کرده‌اند و در نقاط متعددی از کشور عوامل نفوذی و ضد انقلاب به منظور هدایت هواپیماهای دشمن اقدام به سوزاندن اشیاء و یا نصب چراغ های چشمک زن کرده‌اند. متعاقب دریافت این خبر اقدامات ویژه‌ای از سوی نهاجا و ستاد پدافند هوایی جهت شناسایی هواپیماهای خودی و کشف پرنده های مهاجم دشمن به مورد اجرا گذاشته می شود.

                                             

*جلوه دیگری از عملکرد پدافندهوایی در منطقه عملیاتی جنوب؛  حمایت از گردان 283 در هفته اول جنگ تحمیلی

يكي دیگر از موارد عملكردي پدافند هوايي در منطقه عملیاتی جنوب و در سال اول جنگ، ايجاد چتر حمايتي و پوشش پدافندي برای گردان 283 سوارزرهی از لشکر 92 زرهی اهواز مي‌باشد. عملکردی که نقش بسزایی در کسب موفقیت گردان 283 و همچنین خلبانان ایرانی در حال پرواز بر فراز منطقه درگیری داشت. گردان 283 در آغاز تجاوز عراق ماموریت اجرای عملیات تاخیری را در برابر نیروهای مهاجم ومتجاوز عراقی بر عهده داشت وانصافاً برابر اسناد وشواهد موجود این وظیفه را به نحو احسن به انجام رساند. بازگويي اين عملكرد نمونه كوچكي از اهميت نقش پدافند هوايي در ممانعت از پيشروي نيروهاي عراقي در ماه‌های اول جنگ تحميلي است.

با در نظر گرفتن محدوده جغرافیایی درگیری گردان 283 (محدوده جسر نادری)، در هفته اول جنگ تحمیلی سایت‌های راداری آبدانان، بهبهان و دهلران در حال انجام مأموریت تجسس ،کشف و شناسایی انواع هواگرد پروازی بر فراز آسمان منطقه درگیری گردان 283 بودند. برد راداری این سایت‌ها تا کیلومترها داخل خاک عراق بود، لذا به راحتی پرواز هرنوع هواپیما و یا بالگرد عراقی به سمت منطقه درگیری گردان 283 را مشاهده کرده و با توجه به وجود سایت‌های هاوک شماره 2 (مستقر در جاده بن جعفر در جنوب دزفول ) و شماره 3 (مستقر در نزدیکی سد علی کله در شمال دزفول) پدافندهوایی ارتفاع متوسط در برابر هواپیماهای عراق آنچنان به خوبی اعمال شد که رزمندگان گردان 283 با حداقل آسیب در برابر هواپیماهای عراقی مواجه شدند. از سوی دیگر، همانگونه كه ذكر شد یکی از ماموریت‌های در نظر گرفته شده برای نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در روزهای اول جنگ، مقابله با پیشروی تانک‌ها وتجهیزات زرهی ارتش عراق بود. هواپیماهای نیروی هوایی تحت کنترل رادارهای آبدانان، بهبهان و دزفول و هدایت افسران کنترل شکاری مستقر در سایت‌های فوق با حداقل مخاطره اقدام به پرواز بر فراز آسمان منطقه درگیری کرده و موفق به بمباران مواضع نیروهای عراقی شدند. این مسئله منجر به بروز ضعف مفرط در نیروهای عراقی و افزایش توان روحی رزمندگان گردان 283 شد. ضمن اینکه حضور افسر رابط هوایی در کنار رزمندگان گردان 283 خود شاهدی براین مدعاست که پدافندهوایی و نیروی هوایی حتی دردرگیری‌های مستقیم نیز همراه گردان 283 و در منطقه عملیاتی جنوب بودند. چینش سامانه‌های ضدهوایی 23 میلی‌متری و همچنین اورلیکن نیز سبب شد که هواپیماهای عراقی نتوانند به راحتی از ارتفاع پست پرواز کرده و مزاحمتی برای نیروهای سطحی ایرانی به وجود آورند.

*بعد دیگری از ابعاد وظایف  هدایت هواپیماهای طرح پدافندی علیه هواگردهای متجاوز توسط افسران کنترل شکاری

بر اساس شرح وظایف پدافند هوایی، هدایت هواپیماهای طرح پدافندی نیروی هوایی(نظیر اف-14 و…) از لحظه برخاستن از روی باند تا رویت هدف توسط خلبان بر عهده افسر کنترل شکاری مستقر در ایستگاه راداری پدافند هوایی است. در ماه­های اول جنگ که هجوم بی امان هواگردهای عراقی به اقصی نقاط میهن اسلامی، منجر به افزایش به پرواز درآوردن هواپیماهای طرح پدافندی در غالب اسکرامبل و گشت مسلح هوایی (CAP) شده بود، فشار مضاعفی بر پدافند هوایی وارد شد. هماهنگی بین خلبانان نیروی هوایی و افسران کنترل شکاری پدافند هوایی همواره ضامن کسب موفقیت در ماموریت‌ها بود.

*یاران پدافندی مقام معظم رهبری در سوسنگرد

مقام معظم رهبری در اولین ماههای شروع جنگ، طی تماس تلفنی با شهید سرلشکر فکوری(فرمانده وقت نیروی هوایی ارتش) نفرات مشروحه ذیل را به صورت مشخص و به نام فراخوان می­کنند. (خبیر،1393،ش39،25 )

1-ستوانیکم حجت الله هاشمی

2-ستوانیکم عبدالله عیسی پور

3-ستوانیکم فرهنگ معمار نهاوندی

4-ستواندوم حسن اخوان

5-ستواندوم احمد فرخزاد

6-ستواندوم غلامعلی فرجی

7-همافر دوم خلیل صراف

8-استوار دوم نعمت الله محمد آبادی

9-گروهبانیکم صفر ترکمن

10-گروهبانیکم محمد رضا کول زاده

بیشتر این نفرات دارای تخصص پدافندی( نظیر ستوان فرهنگ نهاوندی و ستوان عبدالله عیسی­پور و…) و یا جمعی گروه­های پدافندی نظیر گروه پدافند هوایی مشهد بودند. برخی از این نفرات در سوسنگرد حضور یافته و در تماس مستقیم با مقام معظم رهبری بودند. شهید عبدالله عیسی­پور که افسر کنترل شکاری بود در سوسنگرد به شهادت رسید و مقام معظم رهبری در مصاحبه خود به شهادت وی اشاره فرمودند.(یالثارات،1387،ش496، 11)

*بازخوانی استقامت و ايستادگي  پدافند هوایی زمین به هوا در عملیات­های سال اول در منطقه جنوب

پدافند هوایی در سال اول جنگ تحمیلی علاوه بر دفاع از فضای کل کشور و نقاط حساس و حیاتی در عملیات های آفندی آزادسازی سوسنگرد(26 آبان 1359)، عملیات آفندی تنگه حاجیان(14 دی 1359)، عملیات آفندی نصر(15 دی 1359)، عملیات آفندی خوارزم(ضربت ذوالفقار)(19 دی 1359) و… حضور فعال داشته و ده ها فروند هواگرد دشمن( اعم از هواپیما و بالگرد) را مورد اصابت قرار داده ومنهدم ساخت. عملکرد کارکنان پدافند هوایی زمین به هوا در کسب چنین نتایجی غیر قابل انکار است.

 **نقش پدافند هوایی در عمليات‌هاي تثبيت متجاوز در منطقه عملیاتی جنوب (سال اول جنگ تحمیلی)

* آزاد سازي سوسنگرد

در روزهاي منتهي به عمليات آزادسازي سوسنگرد، هم‌زمان با برپايي عمليات و پس از آزادسازي این شهر تعداد زيادي پرواز هواپيماهاي نيروي هوايي ارتش جمهوري اسلامي ايران در منطقه درگيري و مناطق نزديك به آن به ثبت رسيده است. هدايت كليه پروازهاي طرح پدافندي انجام شده توسط هواپيماهاي جنگنده از لحظه برخاستن از روي باند پرواز تا لحظه مشاهده هواگرد دشمن توسط خلبان خودي، هدايت هواپيماهاي سوخت‌رسان جهت سوخت‌گيري هوايي و… توسط افسر كنترل شكاري مستقر در ايستگاه رادار انجام مي‌شود. در همين روزها دسك‌هاي تاكتيكي هوايي در مناطق مختلف كشور نظير كرخه، اهواز، ماهشهر، كرمانشاه، اروميه و… تشكيل شد. مقرر شد كه دسك اروميه با رادار گروه پدافند هوايي تبريز، دسك باختران با رادار گروه پدافند هوايي همدان، دسك لشكر 16 زرهي قزوين با رادار گروه پدافند هوايي دزفول، دسك ماهشهر با رادار بهبهان و… هماهنگ باشند.

ايستگاه‌هاي راداري دزفول و بهبهان با ارائه اطلاعات صحيح( نظير سمت، برد، ارتفاع و سرعت هواگرد متجاوز عراقي) و كنترل فضاي نبرد به عنوان بخشي از شبكه فرماندهي و كنترل به انجام وظيفه مشغول بودند. گروه پدافند هوايي دزفول نيز به خوبي از عهده وظايف محوله برآمد. اين گروه پدافندي به سايت‌هاي هاوك 1 ( مستقر در سه راهي دهلران)، هاوك 2 (مستقر در در جاده بن‌جعفر)، مأموريت آمادگي كامل و مراقبت از فضاي نبرد را ابلاغ كرد تا مانع از حملات احتمالي نيروي هوايي عراق از مسيرهاي فرعي و غافلگيري احتمالي نيروهاي سطحي خودي شود. ضمن اينكه سايت هاوك 3 ( سد علي‌كله) نيز ماموريت پشتيباني از دو سايت هاوك فوق را برعهده داشت.

البته پيش از اين و در روزهاي اول جنگ نيز تعدادي از هواپيماهاي متجاوز عراقي توسط پدافند هوايي در اطراف سوسنگرد ساقط شدند. برابر اسناد موجود:« در مورخه 21 مهر 1359، محورهاي بستان و سوسنگرد و شلمچه زير قدم‌هاي متجاوزين بعثي قرار دارد، تعداد دو فروند از هواپيماهاي دشمن مورد هدفLLAD [پدافند هوايي زمين به هوا ارتفاع پست] و شكاري‌هاي خودي قرار گرفته است…».

اگر چه آمارها از هدف قراردادن يك فروند هواپيما و يك فروند بالگرد عراقي در جريان آزادسازي سوسنگرد خبر مي دهند اما ساير اجزاي وظيفه‌اي پدافند هوايي منجر به تحت اختيار گرفتن آسمان سوسنگرد و مناطق اطراف براي انجام امن‌تر عمليات نيروهاي سطحي ايراني حكايت دارد. آسمان امن سوسنگرد زمينه‌ساز موفقيت نيروهاي سطحي شد.

*عمليات آفندي تنگه حاجيان

 اين عمليات در مورخه 14 دی 1359 آغاز شد و تا 25 دی  به مدّت 11 روز توسط تيپ3 لشكر 81 زرهي، يك گردان از سپاه پاسداران انقلاب اسلامي و با هدايت قرارگاه مقدّم نزاجا و پشتيباني پدافند هوایی، نيروي هوايي و هوانيروز ادامه يافت. در این عملیات یک فروند بالگرد عراقی ساقط شد.

*عمليات آفندي خوارزم( آزاد‌سازي ميمك)

اين عمليات كه ضربت ذوالفقار نيز ناميده شد در 19 دی  1359 و با رمز ياالله انجام شد و دو فروند هواپيما و سه فروند بالگرد ارتش عراق بر اثر آتش پدافند‌هوايي ارتش سرنگون شد.

*عمليات بازي دراز

در اين عمليات هفت فروند هواپيما و پنج فروند بالگرد دشمن توسط آتش ضدّهوايي نيروهاي پدافند هوایی ارتش ايران سرنگون شد. (گروه مولفین، دافوس،1391: 103)

11- نتیجه گیری:

سامانه‌های پدافند هوایی در سال‌های دفاع مقدس با کارایی بالای خود نقش مهمی در کسب پیروزی نیروهای سطحی و عملیات‌های سطحی داشتند. این سامانه‌ها نه تنها در پشتیبانی نیروهای سطحی بلکه دفاع از شهرها و در مقابله با جنگ شهرها عملکرد مناسبی داشتند. سامانه‌های پدافند هوایی راداری، توپخانه‌ای و موشکی به وظایف خود در سال اول جنگ به خوبی عمل کردند و به یکی از عوامل اصلی موفقیت سایر نیروهای نظامی – اعم از نیروی زمینی، نیروی دریایی، نیروی هوایی، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و…) – شدند. در واقع حضور پدافند هوایی ارتش در عملیات‌های مختلف سال اول جنگ تحمیلی و ایجاد پوشش امن در آسمان منطقه نبرد منجر به ارتقای توان عملیاتی نیروهای مختلف نظامی (زمینی، هوایی و دریایی) و حتی نیروهای داوطلب مردمی شد.

از سویی دیگر پراکندگی و گستردگی یگان‌های پدافند هوایی ارتش و حجم مأموریت‌های انجام شده توسط این سازمان نظامی در منطقه عملیاتی جنوب نشان‌دهنده اهمیت منطقه عملیاتی جنوب برای ارتش است. موفقیت‌های پدافند هوایی ارتش در منطقه عملیاتی جنوب نشان‌دهنده هوشیاری و اقدام به موقع پدافند هوایی در سال اول جنگ به ویژه در این منطقه است. از همراهی با مقام معظم رهبری در سوسنگرد تا ساقط کردن ده‌ها هواگرد دشمن در عملیات‌های سطحی و یا دفاع در برابر حملات هوایی دشمن به شهرها و… حوزه وسیع عملکرد پدافند هوایی در سال اول جنگ مشخص می‌کند. موفقیت در همه جنبه‌های این حوزه وسیع نیازمند مدیریتی منسجم و دارای وحدت فرماندهی بر شبکه فرماندهی و کنترل پدافند هوایی ارتش است. البته باید در نظر داشت که در سال اول جنگ به رغم تمام مشکلات مبتلابه نیروهای نظامی ایران، نیروی هوایی و پدافند هوایی با سرعت بیشتری به بازیابی خود پرداختند و همین مسئله تأثیرگذار در ناکامی نیروی هوایی و حتی نیروهای سطحی عراق در دستیابی به برنامه‌های از پیش تعیین شده بود.

12-منابع:

**کتب

*ساروخاني، باقر، (1388)، روش‌هاي تحقيق در علوم اجتماعي،(جلد اول)،  تهران، نشر سمت، چاپ پانزدهم

* فراکفورد، چاوا، نچمیاس، دیوید، ترجمه لاریجانی، فاضل، فاضلی، رضا ،(1390)، تهران، ناشر سروش، چاپ دوم

*جهان‌فر، رضا، (1391)، اولويت اول، تهران، نشر آجا، چاپ اول

* حجامي، محمود، جهان‌فر، رضا، (1391)، قدر تشنگي( برسي موردي عملكرد پدافند هوايي در سال‌هاي دفاع مقدس)،تهران، نشر روناس،چاپ اول

* حافظ‌نيا، محمد رضا،(1388)، مقدمه‌اي بر روش تحقيق در علوم انساني، تهران، نشر سمت، چاپ شانزدهم

* گروه مولفین دافوس ، (1391) ارتش در گذر تاریخ، تهران، نشر دانشگاه فرماندهی و ستاد ارتش، چاپ اول

* السامرايي، وفيق، (1374)، ويرانه دروازه شرقي، تهران،  مركز فرهنگي سپاه، چاپ اول

* حسینی، یعقوب، (1387)، تاریخ نظامی جنگ تحمیلی، تهران، جلد دوم، نشرآجا،چاپ اول

*تقويم تاريخ دفاع مقدس (آخرين روزهاي صلح)، جلد اول،( 1384)، مركز اسناد انقلاب اسلامي،چاپ اول، تهران،

**نشریات

*صنایع هوایی، شهریور 1380، ش 123

*فصلنامه حفاظتی خبیر، سال یازدهم، شماره 39، تابستان 1393، ص 25

**مقالات:

*كمري، عليرضا، (1389)، سخنراني با عنوان «نكاتي چند درباره تاريخ شفاهي دفاع مقدس» منتشر شده در كتاب پژوهش دفاع مقدس( مجموعه سخنراني‌ها و مقالات اول تا پنجم پژوهش و دفاع مقدس) ، ص 30

*مقاله حماسه سوسنگرد(براساس بیانلات مقام معظم رهبری از آزادسازی سوسنگرد در برنامه تلوزیونی خاطرات جبهه در سوم مهرماه 63)، منتشر شده در یالثارات، چهارشنبه اول آبان 1387، شماره 496، ص 11

*جهانفر، رضا، 1393، مقاله « بررسي عملكرد پدافند هوايي در عمليات آزاد سازي سوسنگرد»، ارائه شده به دومین همایش علمی پژوهشی سوسنگرد، دافوس آجا، آبان

**اسناد و مدارک

*تلفنگرام خیلی فوری از ستاد هماهنگی عملیات ویژه مستقر در اهواز به دفتر مشاورت سماجا  با موضوع مأموریت پرسنل به شماره 13-40-10401 مورخه 7/8/59

*مجموعه اسناد عملکرد پدافند هوایی در هشت سال جنگ تحمیلی تحت عنوان «پدافند هوایی در گذرگاه هشت سال دفاع مقدس،جلد1 »،  قرارگاه پدافندهوایی خاتم الانبیاء(ص)آجا

**فایل‌های صوتی:

* سخنرانی مقام معظم رهبری در روز  اول مهر 1359 در مجلس شورای اسلامی

*گفت‌و‌گو با امير سرتيپ دوم قاسم فراوان

* گفت‌وگو با سرهنگ بازنشسته فرامرز روح‌افزا

**دست نوشته‌ها:

*خاطرات سرهنگ بازنشسته عین الله افروز در خصوص عملیات اچ-3

وظايفي همچون هدايت هواپيماهاي تانكر سوخت رسان و…

این بال­ها در سرعت زیاد به حالت جمع ودر سرعت کم به حالت باز در می آید.

اسکورت(escort): هواپیمایی که ماموریت حفاظت از هواپیمای دیگر را برعهده می­گیرد.

برد range : فاصله افقی بین هرنقطه ویک هدف

همچنین همان منبع ص 390 همچنین  جهان­پناه،  1387 : 40 الی 45

آتشبار  battery: کوچکترین یگان تاکتیکی در رسته های زمین بهوا که دارای نفرات و تجهیزات برای هدایت آتش وبرقراری مخابرات واجرای حرکات و همتراز آن در رسته های  پیاده  و زرهی ، گروهان می باشد.

لانچر Launcher: سکوی پرتاب موشک

تجسس(detection): از ماموریت های اصلی پدافند هوایی .این ماموریت توسط رادار و یا پرواز هواپیماها انجام می شود.

SEMI  AUTOMATIC  COMMANT  TOWINEOF SITE 

ماخ (mach): واحدی معادل سرعت صوت یا 433متر در ثانیه ؛حرکت هواپیماها و یا راکت هایی که بیش از 800کیلومتر حرکت می کنند با ماخ سنجیده می‌شود .(سرعت صوت بر حسب ارتفاع و درجه حرارت متفاوت است).

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده