• ارتش کلمه ی طیبه است. (فرمانده معظم كل قوا)
  • ارتش جمهوری اسلامی ايران تنها ارتشی است كه در خدمت مردم و منافع ملی است و اعتقادات و احساسات بدنه و فرماندهان آن نيز همانند آحاد مردم است. (فرمانده معظم كل قوا)
  • اساس استقلال مملكت بر ارتش است؛ بر نيروهاى زمينى و هوايى ودریائی است؛ لكن ارتشى كه متكى به ملت باشد. (امام خميني-ره)
  • وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهدِیَّنَهُم سُبُلَنَا وَ اِنَّ اللهَ لَمَعَ المُحُسِنِینَ (قرآن کریم، سوره مبارکه عنکبوت، آیه شریفه 69)
  • ما در جنگ ابهت دو ابرقدرت شرق و غرب را شکستیم. (امام خمینی - ره)
  • چرائی های جنگ تحمیلی و پاسخ به پرسشهای شما در خصوص دفاع مقدس در قسمت پرسش از شما، پاسخ از ما.
  • ارتش ما پشتوانه ملت ماست؛ ارتش ما ضامن استقلال كشور ماست. (امام خميني-ره)
  • «رژیم صهیونیستی ۲۵ سال آینده را نخواهد دید»، جملۀ منتخب مردم از بیانات سال94 مقام معظم رهبری(ایسنا)
ارتش و دفاع مقدس از دیدگاه ولایت
چند رسانه ای
قطعنامه ها
کتاب های آموزش معارف جنگ
آمار بازدید

نبردهای صحنه عملیات غرب


بخش بیست و یکم: متوقف كردن پيشروي نيروهاي متجاوز و پدافند در غرب

براي توجيه اين بخش لازم به يادآوري است كه اصولاً جنگ تحميلي عراق عليه ايران سه مرحله كلي را پيمود. در مرحله اول؛ نيروهاي متجاوز عراق با فراهم كردن مقدمات شروع جنگ در 31 شهریور 1359 حمله عمومي را به قلمرو كشور جمهوري اسلامي ايران آغاز كردند. در تمام طول مرز بيش از 1300 كيلومتري در محورهاي نفوذي مهم كه از خاك عراق به ايران منتهي می‌شد، به مناطق مرزي تجاوز نمودند. در بعضي از محورها اين تجاوز در عمق قلمرو كشور ايران ادامه يافت و در برخي ديگر در همان خط مرز متوقف گرديد.

جنگ تحمیلی،دفاع مقدس،ارتش،هیئت معارف جنگ،شهید صیاد شیرازی،جنگ ایران و عراق،جنگ

 مرحله دوم جنگ، از زماني آغاز شد كه پيشروي نيروهاي متجاوز عراق در تمام طول جبهه از اروندرود در جنوب تا پيرانشهر در شمال متوقف گرديد و نيروهاي هر دو طرف متخاصم ايران و عراق در خطوط تماسي كه بعد از تهاجم نيروهاي عراق به وجود آمده بود، به حالت پدافندي در مقابل يكديگر قرار گرفتند.

مرحله سوم جنگ، مرحله تعرض متقابل نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران است كه از ماه چهارم جنگ آغاز شد و هدف آن بيرون راندن نيروهاي متجاوز عراق از سرزمين ايران و كشاندن جنگ به داخل خاك عراق بود. با توجه به مراحل ياد شده بالا، مرحله دوم خود قسمتي از مراحل حساس جنگ را تشكيل داد، به‌نحوي‌كه سبب تغيير جهت كامل جنگ شد. از آن مرحله به بعد، نيروهاي متجاوز عراق تحرك و امكانات تعرضي خود را در مقابل پدافند نيروهاي ايران به‌كلي از دست دادند. در ادامه چندين ساله جنگ به‌ندرت توانستند؛ عمليات تعرضي محدود اجرا كنند كه همه آن‌ها نيز با حملات متقابل ايران، بلافاصله يا بعد از مدت زماني خنثي گرديد و نيروهاي عراقي  مجبور شدند؛ به همان خطوط پدافندي اصلي كه در داخل خاك عراق تهيه كرده بودند، متكي گردند. بهترين نمونه اين‌گونه نبردها مهران بود و نيروهاي عراقي بعد از عقب‌نشيني سراسري به داخل خاك عراق، يك بار ديگر به شهر مهران،  حمله كردند و آن‌را اشغال نمودند، ولي اين اشغال ديري نپائيد و نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران با تعرض متقابل، نيروهاي عراقي راحتي فراتر از مواضع پدافندي قبلي به عقب راندند. لازم به يادآوري است كه اين عمليات بعد از تصرف شبه‌جزيره فاو به‌وسيله نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران بود. ياسر‌عرفات، رهبر سازمان آزادي‌بخش فلسطين، پيشنهاد كرد؛ مهران ايران با شبه‌جزيره فاو عراق مبادله شود و در مقابل تخليه نيروهاي ايران از شبه‌جزيره فاو، نيروهاي عراقي نيز شهر مهران،  را تخليه نمايند. اما جريان جنگ عوض شده بود و نيروهاي مسلح ايران توانستند؛ ضمن نگهداري شبه‌جزيره فاو، نيروهاي عراقي را با قدرت اراده و تصميم خود، از شهر مهران نيز بيرون برانند.

گفتيم؛ مرحله دوم جنگ از زمان متوقف شدن كامل نيروهاي عراق در تمام طول جبهه آغاز شد. اين زمان از اوايل ماه سوم جنگ يعني آذرماه 1359 به‌صورت تدبير كلي نيروهاي متجاوز عراق در تمام صحنه‌هاي نبرد به اجرا درآمد و نيروهاي متجاوز عراق در همان مناطقي كه در ماه اول جنگ اشغال كرده بودند، متوقف شدند. مواضع مستحكم تهيه كردند و در مقابل نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران به دفاع پرداختند. اين خط پدافندي نيروهاي متجاوز عراق در صحنه عمليات خوزستان در امتداد شهر خرمشهر، قسمتي از شرق رودخانه كارون در شمال جزيره آبادان تا جنوب دارخوين، كرانه غربي رودخانه كارون خط شرقي ‌غربي در 25 كيلومتري جنوب‌غربي اهواز، امتداد رودخانه كرخه كور، ارتفاعات الله‌اكبر و می‌شداغ و بالأخره در غرب شوش و دزفول، كرانه غربي رودخانه كرخه بود. در شمال منطقه دشت عباس، عين‌خوش و دهلران نيز دامنه جنوبي ارتفاعات خط تماس را تشكيل مي‌داد. در غرب دهلران تا رودخانه چنگوله در شرق مهران به مسافت قريب 100 كيلومتر، ارتفاعات مرزي حمرين بدون تغييرات تاكتيكي خط تماس پاسگاه‌هاي مرزي بين دو طرف بود.

صحنه عمليات غرب كه از مهران شروع می‌شد و تا شمال پيرانشهر در آذربايجان غربي ادامه مي‌يافت، خود به دو قسمت كلي تفكيك شده بود. قسمت اول؛ منطقه غرب استان ايلام و کرمانشاه و قسمت دوم كه به نام شمال‌غرب ناميده شد، منطقه مرزي استان كردستان و آذربايجان غربي را شامل مي‌گرديد.

در بخش قبلي همين مبحث، چگونگي جريان مرحله اول جنگ يعني پيشروي نيروهاي متجاوز عراق در سرزمين ايران در صحنه عمليات غرب و تبديل مرحله اول به مرحله دوم و آغاز عمليات پدافندي نيروهاي هر دو طرف متخاصم به تفصيل بيان گرديد. نتيجه نهايي مرحله اول جنگ در جبهه مياني در استان ايلام و کرمانشاه، اين بود كه نيروهاي متجاوز عراق موفق شدند با اشغال شهر مهران،  و پيشروي به سمت شرق، قسمتي از دشت مهران را تحت كنترل خود بگيرند. ولي اين نيروها نتوانستند در شرق و شمال دشت مهران پيشروي كنند و الزاماً به نگهداري تپه ماهورهايي كه در شرق و شمال شهر مهران،  را تأمين مي‌كرد، اكتفا نمودند. به‌نحوي‌كه در شمال از ارتفاعات سدكنجان‌چم بالاتر نرفتند و در شرق نيز حتي به كرانه غربي رودخانه چنگوله نرسيدند. در صورتي‌كه نيروهاي ما آن منطقه را رها كرده بودند. البته، قطعاً اين امر علت تاكتيكي داشت و نيروهاي عراقي صلاح بر آن ديدند كه حتي‌المقدور خطوط مواصلاتي خود را در مناطق اشغالي به‌ويژه در مناطقي كه تأمين جناحين محورها مشكلاتي ايجاد مي‌كرد كوتاه‌تر سازند و در دشت مهران چنين حالتي وجود داشت. چنان‌كه همان مسافت حدود 10 كيلومتري كه به سمت شرق پيشروي كرده بودند، خط مواصلاتي آن‌ها مورد تهديد نيروهاي چريكي ما كه در ارتفاعات ملكشاهي شمال دشت مهران موضع گرفته بود قرار داشت.

عوامل نفوذي ما در هر فرصت مناسب به یگان‌های دشمن حمله مي‌كردند و تلفات و خساراتي به‌ آن‌ها وارد مي‌ساختند. نيروهاي عراقي نمي‌توانستند در جبهه شمالي دشت مهران به عرض قريب 40 كيلومتر وارد ارتفاعات سرسخت شوند و نيروهاي ما را تعقيب نمايند. اما چنان‌چه نيروهاي اشغالگر عراقي از ارتفاعات فاصله مي‌گرفتند و يك فضاي تأميني بين مواضع خود با ارتفاعات ايجاد مي‌كردند، به‌علت وسعت زياد منطقه، عوامل نفوذي و چريكي ما نمي‌توانستند در مدت زمان كوتاه اين مسافت را طي كنند و مأموريت خود را انجام دهند و به پايگاه اوليه خود برگردند. بدين جهت نيروهاي اشغالگر عراق منطقه اشغالي را در شرق و شمال دشت مهران چندان توسعه ندادند. همين وضع با كم‌و‌بيش اختلاف در تمام عرض جبهه وجود داشت و نيروهاي عراقي نمي‌توانستند در ميان ارتفاعات صعب‌العبور در عمق زياد پيشروي كنند. زيرا هر قدر خط مواصلاتي آنان طولاني‌تر می‌شد، تأمين آن مشكل‌تر مي‌گرديد. ضمناً عرض و عمق كلي اين صحنه عمليات به‌قدري وسيع بود كه اشغال تمام منطقه و كنترل و نگهداري آن براي ارتش كمتر از 200 هزار نفري عراق امكان‌پذير نبود. زيرا اگر ارتش عراق تصميم مي‌گرفت؛ هدف‌هاي اصلي راهبردی اين صحنه عمليات را كه شهرهاي ايلام و کرمانشاه و اسلام‌آباد بودند، اشغال كند، بايستي حدود 200 كيلومتر در مناطق كوهستاني در داخل خاك ايران پيشروي كند و به اصطلاح زبان فارسي «اين لقمه براي دهن ارتش عراق خيلي بزرگ بود» و ممكن بود؛ نيروهاي عراقي را خفه كند، به‌ويژه اين‌كه ارتش عراق در همان روزهاي اول جنگ متوجه شد كه در ارزيابي قدرت مقاومت نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران كاملاً در اشتباه بوده است. بنابراين تلاش اصلي نيروهاي عراقي فقط براي دست‌يابي به حداقل هدف‌هاي تعيين‌شده در صحنه عمليات کرمانشاه و ايلام كه شهرهاي مهران، صالح‌آباد سومار، نفت‌شهر، قصرشيرين، سرپل‌ذهاب گیلانغرب بود، در همان يك هفته اول جنگ به‌كار گرفته شد. از هفته دوم جنگ، نيروهاي عراقي اجباراً به همان مناطقي كه اشغال كرده بودند، اكتفا كردند و از ادامه تلاش براي پيشروي و اشغال مناطق بيشتر دست كشيدند. در نتيجه در خطي در امتداد عمومي حدود 15 كيلومتري شرق خط مرز متوقف شدند و به حالت پدافندي درآمدند. مسير عمومي اين خط پدافندي از شمال مهران تا سرپل‌ذهاب بدين شرح بود. در ارتفاعات شمال‌غربي مهران تا حوالي پاسگاه انجيره و جنوب ارتفاعات ميمك نيروهاي عراقي نتوانستند يا نخواستند از خط مرز عبور كنند و آن ارتفاعات سرسخت را اشغال نمايند. بنابراين در اين قسمت كه حدود 40 كيلومتر طول داشت و پاسگاه‌هاي كاني‌سخت و شورشيرين، مراكز اصلي مقاومت نيروهاي ايران بود، خط مرز خط تماس را تشكيل داد.

در شمال پاسگاه شورشيرين و غرب شهر صالح‌آباد ايلام، ارتفاعات ميمك به اشغال نيروهاي متجاوز عراق درآمد و نيروهاي عراقي حدود 15 كيلومتر در خاك ايران پيشروي كردند، اما در شرق ارتفاعات ميمك متوقف شدند. اين خط تماس در ميمك، با كم‌و‌بيش تغيير تا شرق سومار و نفت‌شهر و غرب گیلانغرب در طول قريب 120 كيلومتر ادامه يافت. در غرب گیلانغرب، عمق منطقه اشغالي بيش از 15 كيلومتر و حدود 20 تا 40 كيلومتر در شرق قصرشيرين بود. اما در شمال اين قسمت كه منطقه سرپل‌ذهاب بود وضعيت خط پدافندي نامنظم گرديد، به‌نحوي‌كه در قسمت غربي سرپل‌ذهاب، عمق منطقه اشغالي نيروهاي عراق فقط حدود 10 كيلومتر و تا ارتفاعات قراويز بود. اما در منطقه شمال سرپل‌ذهاب خط پدافندي حالت شرقي غربي پيدا كرد و نيروهاي عراق تا امتداد تپه‌هاي كلينه و سيدصادق و دستك و كوره‌موش در كمتر از 10 كيلومتري شمال جاده قصرشيرين سرپل‌ذهاب پيشروي كردند و تمام دشت ذهاب را در شرق خط مرز و غرب ارتفاعات شرقي آن تحت كنترل خود گرفتند.

خط تماس نيروهاي ما در شمال سرپل‌ذهاب به دامنه غربي ارتفاعات دالاهو، گاميشان، چيگران و ازگله متكي گرديد. در نتيجه در اين قسمت نيز نيروهاي متجاوز عراق حدود 15 كيلومتر در خاك كشور ما پيشروي كردند و با برخورد به ارتفاعات صعب‌العبور شرق دشت ذهاب اجباراً متوقف شدند.

با متوقف شدن نيروهاي متجاوز عراق كه در قسمتي به‌علت غيرقابل پيشروي بودن ارتفاعات و در قسمت‌هايي ديگر به‌علت مقاومت رزمندگان ما انجام گرفت، خط تماس نيروهاي دو طرف در همان خط عمومي كه بيان شد، به‌صورت خط پدافندي درآمد. نيروهاي هر دو طرف در شرق و غرب اين خط به تحكيم مواضع پدافندي پرداختند. اين خط پدافندي در صحنه عملیات غرب با تغييراتي جزئي تا اواخر سال دوم جنگ به همين وضع باقي ماند.

بعد از شكست نيروهاي متجاوز عراق در صحنه عمليات خوزستان، نيروهاي عراقي صحنه عمليات غرب را با عقب‌نشيني اختياري تا حوالي خط مرز تخليه كردند.در اين مدت نيروهاي عراق هيچ گونه تلاشي براي اجراي عمليات تعرضي به سمت شرق و ايجاد تغيير قابل ملاحظه در اين خط پدافندي انجام ندادند. نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران نيز چند عمليات تعرضي محدود در دو سال اول جنگ در صحنه عمليات غرب اجرا كردند، ولي به‌جز يكي از آن‌ها كه عمليات ميمك بود، ساير عمليات تغيير قابل ملاحظه‌اي در وضعيت كلي خط پدافندي اين منطقه نداد. بنابراين بي‌طرفانه بايد گفت كه نيروهاي اشغالگر عراق مناطق اشغالي در صحنه عمليات کرمانشاه و ايلام را داوطلبانه تخليه كردند. چنان‌كه نفت‌شهر را كه تخليه نكرده بودند، تا زمان نگارش اين مطالب و بعد از گذشت قريب هفت سال از جنگ تحميلي همچنان در اشغال خود داشتند.

علت اين امر سختي وضعيت طبيعي زمين اين منطقه است كه به‌دليل كوهستاني بودن، اجراي هرگونه عمليات تعرضي وسيع را فوق‌العاده محدود مي‌سازد. از نظر نظامي، اجراي هرگونه عمليات تعرضي وسيع در اين منطقه به سمت غرب و به داخل خاك عراق به‌منظور دستيابي به هدف‌هاي راهبردی و مهم مانند شهرهاي مندلي و خانقين و قزل‌رباط و میدان و تحت كنترل گرفتن محور اصلي مواصلاتي بغداد- سليمانيه در موازات خط مرز مستلزم داشتن برتري مطلق توان رزمي اعم از زميني و هوايي است.

 چون نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران اصولاً از چنين برتري برخوردار نبودند، آن مقدار توان رزمي هم كه داشتند به صحنه عمليات خوزستان اختصاص داده بودند. لذا در صحنه عمليات غرب موفق به اجراي عمليات آفندي وسيع در سال‌هاي اول جنگ نشدند. به‌عنوان شاهد مثال، وسيع‌ترين عمليات آفندي نيروهاي ما در صحنه عمليات کرمانشاه در آغاز سال سوم جنگ در غرب سومار به هدف اشغال شهر مندلي عراق كه در شش كيلومتري خط مرز قرار دارد اجرا شد ( عمليات مسلم‌ابن‌عقيل مهرماه 1361) ولي نيروهاي ما نتوانستند به شهر مندلي عراق برسند و اجباراً در ارتفاعات مرزي متوقف گرديدند. زيرا در همان موقع، ارتش عراق حداقل يك لشكر در اين منطقه متمركز داشت، ضمن اين‌كه دو لشكر ديگر عراقي نيز در شمال و جنوب منطقه مندلي و در مقابل منطقه قصرشيرين و مهران گسترش داشتند.

به‌منظور آگاهي بيشتر از چگونگي نسبت توان رزمي نيروهاي ايران و عراق در صحنه عمليات غرب، يادآور مي‌گردد كه طبق برآوردهاي عملياتي و اطلاعاتي قرارگاه هدايت‌كننده عمليات مسلم‌ابن‌عقيل، نيروهاي خودي در آن عمليات عبارت بودند از: تيپ 55 پياده هوابرد، يك تيپ اسمي به نام تيپ 4 مكانيزه لشكر 81 زرهي كه فقط سه گروهان تانك از انواع مختلف ام‌47 و ام‌60 و تي 55 و تي 62 و يك گروهان مكانيزه داشت، سه تيپ از عناصر سپاه پاسداران شامل تيپ‌هاي امام‌رضا، محمدرسول‌الله (ص) و عاشورا بودند و جمعاً هفت آتشبار توپخانه (حدود دو گردان، عمليات اين تيپ‌ها را در جبهه‌اي به عرض بيش از 40 كيلومتر پشتيباني مي‌كرد.

در مقابل حمله اين نيروهاي ما، طبق برآورد اطلاعاتي به‌عمل آمده؛ نيروهاي دشمن شامل عناصر لشكر 12 زرهي (حداقل يك تيپ از آن لشكر) و عناصري از تيپ‌هاي 421 و 412 پياده، تيپ دو كوهستاني، تيپ 418 و عناصري از لشكر 7 پياده با پشتيباني شش گردان توپخانه و تقويت 13 گروهان كماندو و سه گردان گارد مرزي گسترش داشتند كه در صورت صحت اين برآورد، نيروهاي دشمن بيش از سه برابر نيروهاي ما بود. اين وضعيت نيز در حالي به‌وجود آمد كه تيپ 55 پياده هوابرد نيروي زميني و لشكر نصر سپاه پاسداران از صحنه عمليات خوزستان به صحنه عمليات غرب تغيير مكان داده شد و با تضعيف جبهه خوزستان چنين امكان محدودي به‌وجود آمد. اين بود دليل عدم امكان اجراي عمليات تعرضي در سطح وسيع به‌وسيله نيروهاي ما در صحنه عمليات غرب، چنان‌كه همين عمليات مسلم‌ابن‌عقيل نيز موفقيت چندان چشمگيري نداشت و حتي نيروهاي ما نتوانستند تمام ارتفاعات مرزي را از وجود نيروهاي دشمن پاك كنند و دشمن را به دشت عراق عقب برانند.

با توجه به شرايط موجود كه در بالا بيان شد، وضعيت پدافندي در صحنه عمليات غرب بسيار طولاني شد و نيروهاي ما نتوانستند به‌طرف قلب كشور عراق يعني شهر بغداد كه در مقابل اين منطقه نبرد و در مسافت كمتر از 180 كيلومتري خط مرز قرار داشت پيشروي نمايند و تحول سرنوشت‌سازي در وضعيت كلي جنگ ايجاد كنند.

وضعيت پدافندي در صحنه عمليات شمال‌غرب، در منطقه مرزي كردستان و آذربايجان غربي نيز از همان آغاز جنگ بدون تحرك چشمگير از جانب نيروهاي طرفين باقي ماند و نيروهاي عراقي تقريباً هيچ‌گونه پيشروي قابل ملاحظه‌اي در منطقه مرزي اين صحنه عمليات نكردند و از همان آغاز جنگ در اين منطقه حالت پدافندي اتخاذ نمودند. نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران نيز در سه سال اول جنگ، تحرك قابل ملاحظه‌اي در اين صحنه عمليات براي اشغال مناطقي در داخل خاك عراق نداشتند. زيرا همان‌قدر كه نيروهاي گسترش‌يافته، در اين منطقه در جبهه داخلي و در مقابل آشوب‌ها و ناآرامي‌ها و مبارزات با ضدانقلابيون توانسته بودند موجوديت خود را حفظ كنند، خود عمليات درخشاني بود. بنابراين خظ پدافندي اين صحنه عمليات به همان حوالي خط مرز محدود گرديد. اين وضع تا اواخر سال سوم جنگ همچنان ادامه داشت و اولين حركت تعرضي نيروهاي ما براي برهم زدن خط پدافندي شمال‌غرب در آخر تیرماه 1362 در منطقه پيرانشهر به سمت حاج عمران عراق اجرا گرديد كه در فصل‌هاي آينده چگونگي آن بيان خواهد شد.

 

منبع: نبردهای صحنه عملیات غرب، حسینی، سید یعقوب، 1395، ایران سبز، تهران

1395/12/23 12:19:46 45 0
قسمت ارائه دهنده: مدیریت تولید محتوا
برای عضویت درکانال سایت هیئت معارف جنگ شهید صیاد شیرازی اینجا کلیک کنید
تویضیحات در موتور جستجو
بخش بیست و یکم: متوقف كردن پيشروي نيروهاي متجاوز و پدافند در غرب
نظر شما






4
>
تهران انتهای اتوبان ارتش خیابان برادران شهید شاهمرادی صندق پستی: 554-19575 - کدپستی: 1676653517
02122979698
Info@maarefjang.ir
پیام کوتاه هیئت معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی
300040004620
نرم افزار اندروید هیئت معارف جنگ
در این نرم افزار در بخش معارف جنگ عملیاتهای دوران دفاع مقدس همراه با نقشه هر عملیات و به تفکیک از سال اول تا سال هشتم جنگ قابل مشاهده می باشد.
هیئت معارف جنگ را در شبکه های اجتمایی دنبال کنید
کلیه حقوق قانونی این سایت متعلق به هیئت معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی بوده و استفاده از مطالب آن با ذکر منبع بلامانع است.

انتشار مقالات و مطالب در این پایگاه به منزله تائید تمام و کمال آنها نبوده، بلکه مطالب منعکس کننده نظرات نویسندگان آنها می باشد.

maarefjang @ 2015