هدر سایت هیئت معارف جنگ
قطعنامه های سازمان ملل در جنگ ایران و عراق
کتاب آموزش معارف جنگ
نرم افزار معارف جنگ (اندروید)
بازگشت به بالا

بررسی و تشریح عملیات خیبر-بخش سوم

مأموريت كلي قرارگاه خاتم‌الانبياء(ص) در خوزستان آن بود كه ضمن پدافند در قسمتي از منطقه مسئوليت خود، در منطقه غرب جفير در محور عمومي طلايه القرنه به سمت غرب حمله كند و تقاطع محورهاي اصلي مواصلاتي عراق در محور عماره بصره و ناصريه القرنه را تصرف و كنترل آن محورها را به دست بگيرد و كرانه نزديك رودخانه شط‌العرب را (از القرنه تا بصره) تأمين و بر حسب ايجاب وضعيت از رودخانه شط‌العرب عبور كند و شهر بصره را تصرف نمايد.مأموريت قرارگاه نجف به عنوان قرارگاه تابعه قرارگاه خاتم آن بود كه در شمال منطقه عمومي تك كند و تقاطع محورهاي ياد شده در بالا را تصرف و قسمتي از كرانه شط‌العرب را تأمين نمايد

مأموريت قرارگاه کربلا به عنوان دومین قرارگاه تابعه قرارگاه خاتم آن بود که در قسمت جنوبی منطقه عمومی تک کند و کرانه شرقی نهر کتيبان در شرق بصره را تحت کنترل خود در آورد. گرچه مشروح نکات تدبیر یاد شده بالا در مدارک در دسترس ما ثبت نگردیده بود، ولی بررسی مأموريت های یاد شده چنین نتیجه می دهد که هدف عمومی اولیه در این عملیات تصرف یک منطقه سرپل در غرب رودخانه شط العرب در حوالی تقاطع محورهای اصلی مواصلاتی عراق در القرنه بود تا با قطع خطوط مواصلاتی یگان های عراق در شمالغرب بصره نیروهای عراقی تحت فشار قرار گیرند. با ادامه فشارهای نیروهای ایران از سمت شمال در محور القرنه بصره و از سمت شرق در محور عمومی خرمشهر بصره نیروهای عراقی منهدم و یا مجبور به عقب‌نشینی به طرف شط العرب شوند، کرانه شرقی شط العرب تحت کنترل نیروهای ایران قرار گیرد و در صورت مناسب بودن وضعیت، نبرد برای تصرف شهر بصره ادامه یابد. همانگونه که قبلاً یادآور شدیم در مدارک در دسترس، درباره چگونگی طرح و اجرای عملیات قرارگاه نجف که اصولاً یک قرارگاه سپاه پاسداران بود، مطالبی درج نشده بود.

قرارگاه کربلا بر اساس مأموريت و نیروهای موجود، سازمان رزمی خود را به شرح زیر تعیین کرد:

قرارگاه کربلا1، شامل؛ لشکر 77 پیاده، لشکر 7 ولیعصر سپاه پاسداران با 8 گردان مانوری و 8 گردان احتیاط قدس.

قرارگاه کربلا 2، شامل لشکر 21 پیاده، لشکر 14 امام حسین(ع) سپاه پاسداران با 12 گردان مانوری و 12 گردان احتیاط قدس، تیپ 72 زرهی محرم سپاه پاسداران با دو گردان تانک، دوگردان مکانیزه و چهار گردان احتیاط قدس.

قرارگاه کربلا 3، شامل؛ لشکر 92 زرهی منهای توپخانه لشکر و تیپ 4 جدیدالتأسیس آن لشکر. توضیح این که توپخانه لشکر 92 زرهی در پشتیبانی قرارگاه نجف قرار گرفته بود و به تیپ 4 زرهی آن لشکر نیز مأموريت مستقل پدافندی در منطقه کوشک طلایه واگذار شده بود.

قرارگاه عملیاتی آبادان خرمشهر تقویت شد، با سه گردان پیاده و یک گردان سوار زرهی.

تیپ 4 لشکر 92 زرهی شامل شش گردان مانوری.

توپخانه قرارگاه کربلا شامل گروه 22 توپخانه با سه گردان توپخانه 130 میلیمتری، یک گردان توپخانه 122 میلیمتری کاتیوشا و یک گردان توپخانه مختلط 175 و 203 میلیمتری.

یک گروه بالگرد از هوانیروز

دو گردان مهندسی رزمی، یک گردان پل شناور، یک گروهان مهندسی تجهیزات سبک و مهندسی جهاد سازندگی.

تدبیر عملیاتی فرماندهی قرارگاه کربلا برای اجرای مأموريت مورد بحث آن بود که در شمال منطقه با تیپ 4 لشکر 92 زرهی و در جنوب منطقه با قرارگاه عملیاتی آبادان پدافند کند. در مرکز منطقه ابتدا با عناصر قرارگاه های کربلا 1 و 2 حمله کند و پس از ایجاد رخنه در خطوط پدافندی دشمن به وسیله یگان های پیاده، یا عناصر لشکر 92 زرهی استفاده از موفقیت کند و کرانه نهر کتیبان را تصرف نماید.

در زمان تهیه این طرح در 26 بهمن ماه قرارگاه کربلا در برقازه واقع در غرب شوش مستقر بود و هنوز به منطقه عملیاتی خیبر تغییر مکان نکرده بود.

امضاء: فرماندهي قرارگاه كربلا-سرهنگ حسني سعدي

 

موضوع حائز اهمیت در طرح شماره 2 خیبر، بررسی خلاصه وضعیت دشمن بود که طبق آن لشکرهای 8 و11و 19 پیاده و 5 مکانیزه عراق به اضافه تعدادی تیپ مستقل در مقابل منطقه عملیاتی خیبر مستقر بودند. که از کوشک در شمال تا فاو در جنوب 18 تیپ و پنج گردان مجزا و 20 گردان توپخانه عراقی گشترش داشت. در صورتی که جمع استعداد رزمی قرارگاه کربلا، 12 تیپ ارتشی و حدود هفت تیپ سپاهی جمعاً 19 تیپ با حدود 13 گردان توپخانه بود. یعنی توان رزمی نیروهای ایران حتی معادل توان رزمی نیروهای عراق نبود(البته در صورتی که برآورد اطلاعاتی به طور نسبی دقیق بوده باشد.)

بررسی مدارک در دسترس، چنین نشان می دهد که گرچه قرارگاه کربلا در اجرای دستور قرارگاه خاتم‌الانبیا ء (ص) طرح شماره 2 خیبر را تهیه و منتشر کرد، اما هنوز این را به خطرات احتمالی عدم موفقیت این نبرد متوجه سازد. برای این منظور یک جلسه نهایی بررسی و هماهنگی در ساعت 23 روز دوم بهمن ماه با حضور فرماندهان مسئول و حجت الاسلام رفسنجانی در محل جدید قرارگاه کربلا مورد بررسی قرار گرفت و مسائل جدیدی مطرح گردید که سبب تضعیف بیش از پیش قرارگاه کربلا بود و آن مسائل عبارت بودند از:

بین فرمانده لشکر 21 پیاده ارتشی و فرمانده لشکر 14 امام حسین(ع) سپاه پاسداران (برادر حسین خرازی) درباره هدایت عملیات هماهنگی حاصل نشد.

تیپ 2 لشکر 92 زرهی از آن لشکر جدا و زیر امر قرارگاه نجف قرار گرفت.

تیپ 4 زرهی لشکر 21 پیاده که در مهران مستقر بود، هنوز به منطقه اهواز خرمشهر تغییر مکان نکرده لذا آن تیپ از یگان های لشکر 21 حذف شد.

لشکر 7 ولی عصر(عج) سپاه پاسداران اعلام کرد که به جای 16 گردان پیش بینی شده فقط 9 گردان در دسترس قرار گرفته ولی برادر رئوفی فرمانده آن لشکر از آمادگی آن ها اظهار رضایت کرد.

با توجه به مشکلات جدیدی که از لحاظ کم شدن استعداد رزمی یگان های قرارگاه کربلا برای آن قرارگاه پیش آمده بود، در ساعت 9 صبح روز سوم اسفند ماه (روز اجرای حمله)، به قرارگاه کربلا ابلاغ شد؛ طرح عملیاتی جدیدی تهیه نماید. لذا در همان روز سومین طرح تجدید نظر شده خیبر تهیه و منتشر گردید، که مهمترین تغییرات آن نسبت به طرح شماره 2 آن بود که لشکرهای 21 ارتشی و 14 سپاه پاسداران که ابتدا در قرارگاه عملیاتی کربلا 2 سازمان داده شده بودند، به علت عدم هماهنگی بین فرماندهان لشکرها از یکدیگر جدا و به صورت دو قرارگاه مستقل تحت عنوان قرارگاه کربلا 2 و کربلا 4 مأموريت دریافت کردند و تیپ2 لشکر 92 زرهی نیز از آن لشکر جدا و در اختیار قرارگاه نجف قرار گرفت. در سایر مطالب طرح، به خصوص از نظر مأموريت اصلی و نحوه اجرای آن، تغییرات مهمی داده نشد. بالاخره بعد از یک ماه بحث و گفتگو بین فرماندهان نظامی قرارگاه کربلا، با رده بالاتر تصمیم قطعی اجرای عملیات خیبر در همان روز سوم اسفند ماه که طرح شماره 3 تهیه و منتشر گردید، اتخاذ شد. ساعت و زمان اجرا به شرح زیر به یگان های اجرایی ابلاغ گردید.

با توکل بر خداوند متعال طرح عملیاتی شماره 3 خیبر به دستور عملیاتی شماره 3 تبدیل می‌گردد. ساعت 18:30 روز 3/12/62 می باشد که با رمز مبارک یا رسول الله (ص) شروع می شود. خداوند یار و یاور شما رزمندگان اسلام باد.

امضاء: فرمانده قرارگاه عملیاتی کربلا، سرهنگ توپخانه صیاد شیرازی

جانشین، سرهنگ پیاده حسنی سعدی

 

بدین ترتیب مرحله طرح ریزی عملیات خیبر در شرق و شمال شرقی بصره به پایان رسید و یگان های اجرائی شامل عناصر قرارگاه نجف و کربلا آماده برای آغاز تک در ساعت 1830 روز سوم اسفند ماه شدند.

اجرا و هدایت عملیات خیبر

در بررسی مراحل طرح ریزی یادآور شدیم، که بر اساس مندرجات مدارک در دسترس، نقش اصلی عملیات خیبر در مراحل اول عملیات به عهده قرارگاه نجف متشکل از لشکرهای سپاه پاسداران بود. بر مبنای اظهارات برادر پاسدار رزمنده سید اسحق، اندیشه سپاه پاسداران بیش از یک سال درباره این عملیات بررسی کرده و وسایل و تجهیزات مورد نیاز را آماده ساخته بود. متأسفانه در اسناد و مدارک رسمی نیروی زمینی ارتش مدارک مهمی درباره نحوه فعالیت طرح ریزی و هدایت عملیات قرارگاه نجف درج نشده بود. بدین جهت ما الزاماً درباره نحوه فعالیت آن قرارگاه، به گفتار تعداد معدودی از رزمندگان که در آن نبرد شرکت داشتند، اکتفاء کردیم و در قسمت یادداشت هایی از خاطرات رزمندگان، بیان نمودیم. مسلماً در مراحل تکمیلی تدوین تاریخ جنگ تحمیلی با همکاری فرماندهان و مسئولین هدایت عملیات آن نبرد، این قسمت از تاریخ جنگ تحمیلی تکمیل خواهد شد.

نکته دیگری را نیز باید یادآور شویم و آن این است که طبق روش نامگذاری نبردها، عنوان والفجر از اواخر سال 1361 برای نبردها به کار برده شد و ما شرح این نبردها را تا عملیات والفجر4 بیان کردیم. اما همان گونه که در نام گذاری این نبرد مورد بحث، ملاحظه می‌گردد، نام این نبرد خیبر نام گذاری شده و ترتیب نام گذاری والفجر رعایت نگردیده است. در این باره بررسی های ما چنین به نتیجه رسیده که در روزهای پایانی مرحله طرح ریزی عملیات خیبر دو عملیات آفندی محدود به نام های والفجر5 و6 اجرا گردید که به نظر می رسد این نبردها به عنوان تک فریبنده به منظور به انحراف کشاندن توجه دشمن از منطقه عملیاتی شرق بصره بوده باشد.

عملیات محدود والفجر5 در 27 بهمن ماه 1362 و شش روز قبل از عملیات خیبر در معبر ورودی رودخانه چنگوله به خاک عراق در حاشیه جنوب شرقی دشت مهران اجراء گردید. درباره چگونگی طرح ریزی و اجرای این نبرد مدارک قابل ملاحظه‌ای در دسترس ما قرا نگرفت. فقط طبق مفاد یک نشریه سپاه پاسداران  در روزنامه کیهان، مورخه مهرماه 1366، مطالب این نبرد بیان شده بود. که طبق آن در این نبرد حدود 3600 تن از افراد دشمن کشته و زخمی شدند، تعدادی از وسایل و تجهیزات دشمن به آتش کشیده شد و چند دستگاه تانک و نفربر دشمن به غنیمت رزمندگان اسلام درآمد.

عملیات محدود والفجر6 نیز در دوم اسفند ماه 1362 و پنج روز بعد از عملیات والفجر5 و یک روز قبل از عملیات خیبر در منطقه عملیات چیلات واقع در جنوب دهلران و منطقه عملیاتی چزابه در غرب بستان اجرا گردید و ضرباتی بر نیروهای دشمن وارد شد.

تاریخ اجرای این دو نبرد که فقط چند روز قبل از نبرد دامنه دار خیبر بود، بیانگر آن است که این دو نبرد والفجر5 و 6 صرفاً عملیات فریبنده و انحرافی بوده است. نتایج حاصله از آنها نیز در همان هدف، بدست آمده است که فقط در حد یک عملیات کشتی رزمی می باشد.

با توجه به نکات بالا درباره عملیات والفجر5 و6 چنین به نظر می رسد که هدف فرماندهی قرارگاه خاتم‌الانبیاء(ص) (قرارگاه اصلی هدایت عملیات در خوزستان) آن بوده است که قبل از شروع نبرد خیبر، قسمتی از نیروهای عراق را در قسمت شمالی صحنه عملیات خوزستان درگیر سازد. با ایجاد تهدید در منطقه شرق عماره و علی غربی، حداقل مانع تغییر مکان نیروهای عراق از آن منطقه به منطقه شرق بصره گردد. اما این دو عملیات آن چنان مقیاس وسیعی نداشته است که بتواند تأثیری در عملیات خیبر داشته باشد. زیرا اولاً معابر چنگوله و چیلات معابر بسیار تنگ و محدودی هستند که در شرایط معمولی جنگ، فقط برای عبور یگان های کوچک در حد گروهان و گردان قابل استفاده می باشند. ثانیاً اطلاعات نیروهای عراق از نیروهای ایران به حدی بود که بتواند تمرکز چند لشکر ایران را در شرق بصره درک کند. طبق اظهارات بعضی از رزمندگان، درباره عملیات خیبر بیش از یکسال تلاش شده بود. نکته جالب که در یک نوشته به چشم می خورد این بود که در عملیات عبور از هورالعظیم، راهنمای قایق های ایرانی، عراقی بودند. بنابراین احتمال این که اطلاعاتی درباره این عملیات به دست عراقی ها رسیده باشد چندان بعید به نظر نمی رسید. ولی ممکن است تصور ارتش عراق این بوده باشد که تلاش اصلی نیروهای ایران مانند عملیات رمضان در محور عمومی پاسگاه زید – تنومه - بصره خواهد بود. به هر حال چنین به نظر می رسد که دو عملیات فریبنده والفجر5 و6 که به منظور کشاندن قسمتی از نیروهای عراق به منطقه شرق عماره و علی غربی بود، تأثیری در عملیات خیبر نکرد و نیروهای گسترش یافته عراقی در منطقه شرق بصره به حفظ مواضع پدافندی خود ادامه دادند. نبرد خیبر در شرایطی آغاز شد که نیروهای عراقی با توان رزمی برتر از نیروهای ایران در مواضع مستحکم و متکی به موانع بسیار سخت، برای مقابله با حمله نیروهای ایران صف آرایی کرده بودند. بالاخره بعد از ماه ها بررسی و طرح ریزی و آمادگی، عملیات خیبر در ساعت 18:30 روز سوم اسفند ماه 1362 آغاز شد و نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در دومحور عمومی پاسگاه طلایه به القرنه (از میان هورالعظیم) و پاسگاه زید به طرف تنومه بصره پیشروی را شروع کردند.

در مطالب زیر، خلاصه جریان عملیات در هر یک از محورها را بر مبنای مدارک رسمی و غیر رسمی که در دسترس ما قرار گرفته است بیان می‌کنیم.

 

هدایت عملیات قرارگاه کربلا

در بررسی مراحل طرح ریزی عملیات گفتیم که قرارگاه عملیاتی کربلا متشکل از لشکرهای 21 و 77 پیاده و 92 زرهی (منهای تیپ 2 و توپخانه) و گروه 22 توپخانه ارتش و لشکرهای امام حسین(ع) و ولی عصر(عج) و تیپ 72 زرهی محرم از عناصر سپاه پاسداران مأموريت داشت؛ در منطقه عملیاتی بین کوشک در شمال و شلمچه در جنوب به سمت غرب پیشروی کند. در مراحل اول عملیات، کرانه شرقی نهر کتیبان در شرق شط العرب را تصرف و پل های واقع در روی آن نهر را تحت کنترل درآورد. بر حسب ایجاب وضعیت از نهر کتیبان عبور کند و پیشروی به طرف تنومه و بصره را ادامه دهد. در مرحله طرح ریزی ملاحظه شد که در مدت 16 روز دوبار در طرح عملیاتی تجدید نظر کلی به عمل آمد. بالاخره در همان روز شروع عملیات و چند ساعت قبل از شروع حمله، آخرین طرح به نام طرح عملیاتی خیبر 3، تهیه و منتشر گردید. گرچه قسمتی از اساس این طرح به خصوص از نظر مأموريت و زمین منطقه نبرد و دشمن همان بود که در چهارم بهمن ماه از طرف قرارگاه خاتم‌الانبیاء(ص) به قرارگاه کربلا محول شده بود، اما از نظر یگان های خودی، تغییرات فاحشی به وجود آمده بود و به جای پنج لشکر ارتشی و پنج لشکر سپاهی که در آغاز طرح ریزی برای اجرای مأموريت قرارگاه کربلا در نظر گرفته شده بود. در آخرین تجدید نظر به سه لشکر ارتشی و دو لشکر و یک تیپ سپاهی آن هم با استعدادی کمتر از پیش بینی شده قبلی تقلیل یافته بود. به نحوی که از لشکرهای ارتشی تیپ 4 زرهی لشکر 21 پیاده و تیپ2 زرهی دزفول و توپخانه لشکر92 زرهی از آن ها جدا شده و تعداد گردان‌های پاسدار لشکرهای سپاهی نیز به حدود دوسوم منظور شده اولیه کاهش یافته بود.

بر مبنای مأموريت و زمین منطقه و نیروهای موجود، فرماندهی قرارگاه کربلا تصمیم گرفته بود با دو قرارگاه لشکری در خط حمله کند و در مواضع مقدم پدافندی دشمن رخنه ایجاد نموده و تا حدود 9  کیلومتری غرب خط مرز پیشروی نماید. محور مرکزی این مرحله از پیشروی از پاسگاه زيد عراق، بين منطقه شلمچه و كوشك به طرف نهر كتيبان در غرب بود. اجراي اين مرحله از مأموريت به قرارگاه كربلا 1 شامل لشكر 77 پياده و لشكر ولي‌عصر(عج) و قرارگاه كربلا 4 شامل لشكر 14 امام حسين(ع) و تيپ 72 زرهي سپاه واگذار گرديد. به نحوي كه قرارگاه كربلا 1 در قسمت شمال منطقه و كربلا 4 در جنوب منطقه نبرد پيشروي مي‌كردند. در اين مرحله دو قرارگاه لشكري ديگر يعني لشكر 21 پياده و لشكر 92 زرهي در احتياط بودند. تيپ 4 لشكر 92 زرهي در جناح شمالي و قرارگاه عملياتي آبادان خرمشهر در جناح جنوبي منطقه نبرد پدافند مي‌كردند.

در صورت حصول موفقيت در مرحله اول، تدبير فرماندهي قرارگاه كربلا براي ادامه تك چنين بود كه قرارگاه كربلا 2(لشكر 21 پياده)  تيپ 3 لشكر 92 زرهي را زير امر مي‌گرفت و به صورت عمليات استفاده از موفقيت از يگان‌هاي كربلا 4 در قسمت جنوبي منطقه عبور از خط مي‌كرد و تا نهر كتيبان پيشروي مي‌نمود و كرانه شرقي آن نهر را در حاشيه شمال غربي كانال ماهي تصرف و پل روي نهر كتيبان را تحت كنترل خود قرار مي‌داد. در اين طرح، عملاً لشكر 92 زرهي كه از نظر اصولي بايستي به صورت يك عنصر ضربتي و يا استفاده از موفقيت مورد استفاده قرار مي‌گرفت به صورت تجزيه و يا غير فعال در آمده بود. ولي بايد يادآور شويم طبق مدارك در دسترس، توان رزمي اين لشكر زرهي عملاً‌ شايد كمتر از يك تيپ زرهي استاندارد بود. بنابراين فقط يك لشكر اسمي بود كه نمي‌توانست در نقش يك لشكر زرهي حقيقي پيكار كند. بدين جهت فرماندهي قرارگاه كربلا از آن لشكر به صورت يگان احتياط و نيروي تقويتي استفاده مي‌كرد.

به هر حال طبق دستور عملياتي شماره 3 خيبر، حمله يگان‌هاي قرارگاه كربلا در ساعت 18:30 روز سوم اسفند ماه 1362 در حوالي پاسگاه زيد عراق آغاز شد. منطقه عمومي اين عمليات همان بود كه نبرد رمضان در تير ماه 1361 و حدود يكسال و نيم قبل در آن به اجرا در آمده بود. نكته مهم، آن‌كه يگان‌هايي كه در اين عمليات شركت داشتند، همان‌هايي بودند كه در نبرد رمضان شركت داشتند و موفقيتي به دست نياورده بودند. بنابراين از نظر رواني، اين يگان‌ها قطعاً‌ در حالت نگراني قرار داشتند و آثار آن در برآورد و وضعيت‌هاي ستادي قرارگاه كربلا مشهود بود. مضافاً‌ به اينكه استعداد رزمي عمومي يگان‌هاي خودي خيلي كمتر از استعداد آن‌ها در نبرد رمضان بود و در مدت بيش از يكسال و نيم ادامه نبرد، طبعاً‌ توان رزمي نيروهاي موجود به ويژه لشكرهاي ارتشي نه تنها بهبود قابل ملاحظه‌اي پيدا نكرده بود، بلكه احتمالاً‌ تضعيف نيز شده بود. ضمن اين كه لشكر 92 زرهي تقريباً تجزيه شده بود و در ميدان نبرد عملاً‌ از نظر يگان ارتشي فقط لشكر 21 پياده(منهاي تيپ 4 زرهي) و لشكر 77 پياده فعال بودند. از نظر لشكرهاي سپاه نيز به جاي پنج لشكر سپاهي كه در نبرد رمضان شركت كرده بودند، فقط دو لشكر در اين قسمت از منطقه عمليات نبرد خيبر حضور داشتند.

نكته ديگر حائز اهميت اين بود كه نيروهاي عراق در مدت قريب 20 ماه گذشته كاملاً به ارزش حياتي منطقه شرق بصره پي برده و مواضع و موانع بسيار مستحكمي در آن منطقه ايجاد نموده و نيروي بيشتري در آن مستقر كرده بودند. در مدت زماني كه نيروهاي ايران مشغول آماده شدن براي حمله در شرق بصره بودند، قطعاً‌ ارتش عراق اطلاعاتي از آن كسب كرده و بر آمادگي خود افزوده بود. فقط ممكن است ارتش عراق حمله از طرف هورالعظيم را كه منطقه باطلاقي و تقريباً غير قابل استفاده بود از ديدگاه عمليات وسيع نظامي مورد توجه قرار نداده باشد.

با توجه به شرايط كلي نبرد كه در بالا اشاره شد، احتمال موفقيت نيروهاي حمله‌ور ايران در شرق بصره بسيار ضعيف بود و تلاش نيروهاي ايران در محور جنوبي (پاسگاه زيد به طرف بصره) فقط به صورت يك تلاش فرعي به منظور درگير كردن قسمتي از نيروهاي دشمن در آن منطقه قابل توجيه بود. عملاً نيز همين نتيجه حاصل شد و عناصر قرارگاه كربلا نتوانستند فعاليت قابل ملاحظه‌اي در پيشروي به سمت غرب داشته باشند. و از بررسي بعضي مدارك چنين به نظر مي‌رسد كه اصولاً ‌تجسم كلي بعضي از فرماندهان يگان‌هاي شركت كننده در اين نبرد، آن بود كه عناصر قرارگاه كربلا فقط بايستي نيروهاي دشمن را در منطقه بين كوشك و شلمچه درگير كنند و مانع تغيير مكان آن‌ها به سمت شمال منطقه شوند كه در صورت صحت اين برداشت، مي‌توان انتظار داشت؛ يگان‌هاي وارد عمل شده در اين منطقه از روحيه تهاجمي بسيار بالايي برخوردار نبوده باشند. چنانكه يكي از فرماندهان تيپ لشكر 77 پياده در مصاحبه‌اي گفته بود كه مشكلات اجراي اين مأموريت براي فرماندهان روشن شده بود. ولي تصور كلي چنين بود كه با انجام عملياتي در اين منطقه، اجراي مأموريت قرارگاه شمالي تسهيل خواهد شد. درباره حوادث رخ داده در منطقه شرق بصره در عمليات خيبر، نكات چندان مشروحي در مدارك در دسترس درج نشده بود. آنچه كه از بررسي حوادث درج شده در مدارك در دسترس حاصل مي‌شود اين است كه عناصر حمله‌ور قرارگاه كربلا شامل لشكر 77 پياده و لشكر 7 وليعصر(عج) در شمال و لشكر 14 امام حسين(ع) در جنوب، طبق طرح حمله خود را آغاز كردند. ولي در همان ساعات اول عمليات به موانع سخت دشمن برخورد كردند. البته نظر به اين كه عمليات در شب به وسيله واحد پياده نظام اجرا مي‌شد در سه ساعت اول پيشروي، مسافت بين خط عزيمت يگان‌هاي خودي تا اولين موانع دشمن بدون درگيري طي شد. در حدود ساعت 21:30 قرارگاه كربلا 1 و 4 گزارش دادند كه به ميدان‌هاي مين دشمن رسيده‌اند و در جلوی اين موانع مقدم دشمن به عناصري از دشمن برخورد نكرده‌اند.

اولين برخورد با نيروهاي دشمن در ساعت 21:45 به وسيله لشكر امام حسين(ع)گزارش شد و آن موقع يگان‌هاي خودي مشغول پاك كردن ميدان مين دشمن بودند كه مدافعين عراقي آن مانع، به روي نيروهاي ما آتش گشودند.

در ساعت 22:05 قرارگاه كربلا 1 (لشكر 77) اطلاع داد كه در چهار محور، به طرف غرب در حال پيشروي است و در هر چهار محور با ميدان مين برخورد كرده و مشغول پاك كردن آن مي‌باشد.

عمليات باز كردن معبر در ميدان‌هاي مين دشمن، سبب توقف اجباري يا كند شدن آهنگ پيشروي نيروهاي خودي گرديد. به نحوي كه تا حدود ساعت 24:00 نيروهاي خودي نتوانستند معابر قابل ملاحظه ای در موانع دشمن باز كنند و نيروهاي دشمن كه در غرب موانع موضع پدافندي مستحكم داشتند، به تدريج آتش‌هاي خود را بر روي رزمندگان ما شديدتر كردند. چنين به نظر مي‌رسد كه بعضي از يگان‌هاي خودي موفق شدند معابري در ميدان‌هاي مين دشمن ايجاد كنند و به پيشروي به سمت غرب ادامه دهند ولي بعد از عبور از  ميدان‌هاي مين با مانع خندقي دشمن مواجه شدند. بدين جهت بار ديگر پيشروي آن‌ها متوقف و يا كند گرديد.

در ساعت 01:52 بعد از نيمه شب (4 اسفند ماه) قرارگاه كربلا 1 اطلاع داد كه عناصر حمله‌ور در هر چهار محور در شرق كانال با مانع برخورد كرده و در دو محور پيشروي كاملاً متوقف شده است، و بالاخره در ساعت 3 بعد از نيمه شب اين قرارگاه اطلاع داد كه يگان‌هاي او نتوانستند از كانال دشمن عبور كنند. بدين ترتيب در اين ساعت پيشروي يگان‌هاي لشكر 77 ارتش و لشكر 7 وليعصر(عج) سپاه كاملاً متوقف گرديد و چنين به نظر مي‌رسد كه لشكر 14 امام حسين(ع) نيز با همين وضعيت مواجه شد.

با توجه به وضعيتي كه پيش آمده بود، عدم موفقيت عناصر قرارگاه كربلا از همان ساعت 3 بعد از نيمه شب و حدود 7 ساعت بعد از آغاز حمله مشخص گرديد. فرماندهي قرارگاه كربلا در همان ساعت به فرماندهي قرارگاه كربلا 1 دستور داد در محل گسترش قبلي عناصر تأميني دشمن (احتمالاً در شرق مانع خندقي) خاكريز احداث كنند و تماس خود را با دشمن حفظ نمايند، كه اين دستور از ديدگاه نظامي يك دستور پدافندي بود. چنان‌كه در همين دستور تصريحاً‌ گفته شد؛ با اجراي آتش پشتيباني مداوم بر روي دشمن امكان تخليه شهدا و مجروحين را فراهم نمايند. ضمن پدافند در خاكريز احداث شده، آماده اجراي مأموريت باشند. بنابراين، از ساعت 3 بعد از نيمه شب چهارم اسفند ماه، عمليات آفندي قرارگاه كربلا در شرق بصره عملاً متوقف گرديد و نيروهاي حمله‌ور قرارگاه كربلا در منطقه، بين مواضع پدافندي قبل از حمله نيروهاي خودي و مواضع پدافندي دشمن مجبور به توقف گرديدند در حالي كه فاقد مواضع پدافندي مناسب براي مقابله با تهديد پاتك دشمن بودند. به علاوه، آتش‌هاي دشمن به شدت آن‌ها را آزار مي‌داد. چنانكه در ساعت 07:20 روز چهارم اسفند ماه، فرماندهي نيروي زميني ارتش كه شخصاً‌ فرماندهي قرارگاه كربلا را بر عهده گرفته بود، با لشكر 14 امام حسين(ع) تماس گرفت و به فرمانده آن لشكر گفت: در صورتي كه مي‌تواند به موضع محفوظ‌تري تغيير مكان كند و آماده برا ي اجراي مأموريت بعدي باشد. ده دقيقه بعد فرمانده لشكر امام حسين(ع) پاسخ داد نمي‌تواند تماس خود را با دشمن حفظ كند، زيرا آتش‌هاي دشمن بسيار شديد است و نيروها در داخل ميدان مين دشمن گير كرده‌اند.

بالاخره با توجه به شرايطي كه در ميدان نبرد براي نيروهاي ايران به وجود آمده بود، حتي در آن منطقه‌اي كه شبانه تصرف كرده بودند، نتوانستند به مقاومت ادامه بدهند. در ساعت 7:35 فرماندهي قرارگاه كربلا 1 گزارش داد؛ نيروهاي خودي به خط پدافندي قبل از آغاز حمله مراجعت كرده‌اند.

با وجود عدم موفقيت در مرحله اول عمليات خيبر،‌ هنوز فرمانده نيروي زميني ارتش به عنوان فرمانده قرارگاه كربلا از احتمال موفقيت نااميد نشده بود. بدين لحاظ در ساعت 750 به يگان‌هاي قرارگاه كربلا دستوراتي به شرح زير داد:

يگان‌هاي خودي بايستي به ميدان‌هاي مين دشمن بچسبند تا صرفه‌جويي در قوا شود. قرارگاه‌هاي كربلا 1 و4 بايستي آماده اجراي مأموريت در شب جاري باشند. مجروحين و شهدا را تخليه نمايند،‌ ميادين مين دشمن را پاكسازي كنند تا دشمن را در حالت اضطراب نگه‌ دارند. عناصر كربلا 2 طوري آرايش بگيرند كه در برابر آتش توپخانه دشمن آسيب‌پذيري كمتري داشته باشند. در پايان اين دستورات كلي، فرمانده نيروي زميني ارتش نسبت به جريان كلي عمليات خيبر چنين اظهار نظر كرده بود كه به فرض اينكه در بدترين شرايط قرار گيريم و عمليات در منطقه شمال نيز موفقيت آميز نباشد در موقعيت مناسب، عمده قواي خودي وارد عمل مي‌گردد و با توجه به دستورات بالا، معبر باز و تحكيم مي‌شود و عمده قوا وارد مي‌گردد. لشكر 92 زرهي براي تثبيت خاكريز پل نشوه به كار مي‌رود و قرارگاه كربلا 2 تا خاكريز كرانه نهر كتيبان جلو مي‌رود(منظور اجراي مرحله دوم عمليات است.)

چنين به نظر مي‌رسد كه در ساعات اوليه روز چهارم اسفند ماه، آتش دشمن بر روي يگان‌هاي قرارگاه كربلا خيلي شديد شد. با اين وجود در ساعت 11:30 جلسه شوراي فرماندهان تشكيل و تصميم گرفته شد در منطقه عملياتي قرارگاه كربلا فشار بر نيروهاي دشمن حفظ شود تا دشمن نتواند يگان‌هايي را از اين منطقه رها و به قسمت شمال(هور) اعزام كند. درباره اين تصميم، نظر ركن سوم قرارگاه كربلا آن بود كه به علت نبودن مواضع پدافندي مناسب براي يگان‌هاي خودي، نگهداري منطقه اشغالي جديد يا پيشروي به سمت جلو تا ميدان مين دشمن سبب افزايش فوق‌العاده تلفات و خسارات به يگان‌هاي خودي مي‌گردد و در تغيير مكان نيروي احتياط دشمن به سمت شمال تأثيري نخواهد داشت.

نبرد يگان‌هاي قرارگاه كربلا در مرحله يكم عمليات خيبر با همان نتيجه‌اي كه در بالا بيان شد به پايان رسيد. در روز چهارم اسفند ماه، نيروهاي ايران نتوانستند در قسمت جنوبي منطقه عمليات خيبر تغييراتي به وجود آورند اما در قسمت شمالي منطقه، قرارگاه نجف به موفقيت‌هاي نسبي دست يافته و دو جزيره به نام جزاير مجنون را در داخل هورالعظيم تصرف كرده بود. اما آن قرارگاه موفق به تصرف اولين هدف خود كه سه راهي القرنه بود نشده بود. بدين جهت فرماندهي قرارگاه خاتم‌الانبياء(ص) در روز پنجم اسفند ماه، در طرح عمليات كلي خيبر تجديد نظر كرد و دستورات جديدي تحت عنوان دستور جزء به جزء‌ شماره1 به قرارگاه‌هاي نجف و كربلا صادر نمود كه در مطالب پايين شرح داده مي‌شود. اما قبل از آن نكات مختصري در حد اسناد در دسترس درباره چگونگي عمليات قرارگاه نجف بيان مي‌كنيم  .( ادامه دارد...)

منبع: نبرد های سال 1362و 1363، حسینی، سید یعقوب،1389، ایران سبز، تهران


قسمت ارائه دهنده: مدیریت تولید محتوا
توجه
شما می توانید برای دریافت بعضی مطالب از طریق کانال، اینجا کلیک تا عضو کانال معارف جنگ شوید و یا شمار تلفن خود را با کلیک بر روی این قسمت وارد کنید تا شما را عضو کانال کنیم
تویضیحات در موتور جستجو
جنگ تحمیلی،دفاع مقدس،ارتش،هیئت معارف جنگ،شهید صیاد شیرازی،جنگ ایران و عراق،جنگ


آدرس: تهران انتهای اتوبان ارتش خیابان برادران شهید شاهمرادی

تماس: 02122979698

کدپستی: 1676653517

صندق پستی: 554-19575

آدرس پست الکترونیکی: Info@maarefjang.ir

پیام کوتاه:300040004620

کلیه حقوق قانونی این سایت متعلق به هیئت معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی بوده و استفاده از مطالب آن با ذکر منبع بلامانع است.

انتشار مقالات و مطالب در این پایگاه به منزله تائید تمام و کمال آنها نبوده، بلکه مطالب منعکس کننده نظرات نویسندگان آنها می باشد.

maarefjang @ 2015