هدر سایت هیئت معارف جنگ
قطعنامه های سازمان ملل در جنگ ایران و عراق
کتاب آموزش معارف جنگ
نرم افزار معارف جنگ (اندروید)
بازگشت به بالا

نیروی هوایی و جنگ

آغاز دفاع مقدس (31 شهریور 1359)

تحرّکات ارتش عراق علیه مرزها و آبادی‌های ایران که از بدو پیروزی انقلاب آغاز شده بود، باعث شد تا سرانجام پس از 637 بار تجاوز مرزی، شکاری-بمب‌افکن‌های نیروی هوایی عراق، در ساعت 14 روز دوشنبه 31 شهریور 1359، اقدام به بمباران گسترده ده فرودگاه داخلی و بین‌المللی و نیز پایگاه‌های نظامی ایران نمایند و نیروی زمینی، نیز هم‌زمان شهرهای مرزی خرمشهر، سوسنگرد، بستان، مهران، دهلران، قصرشیرین، هویزه، نفت‌شهر، سومار و موسیان را به اشغال خود درآورد و شهرهای آبادان، اهواز، دزفول، شوشتر، اندیمشک، اسلام‌آباد‌غرب و گیلان‌غرب را آماج آتش توپخانه خود قرار دهد.

ارتش عراق پس از عبور از مرز مشترک، با پشتیبانی آتش پرحجم توپخانه خود، در داخل خاک ایران پیشروی کرد و تا آخر سال 1359، با گشودن جبهۀ دیگری در منطقه کردستان توانست قریب به چهارده‌هزار کیلومتر مربع از خاک ایران را به اشغال خود درآورد.1

عملیات فتح‌المبین که در بامداد روز دوم فروردین 1361 آغاز شد، نقطۀ برگشتگاه جنگ بود و تلاش نیروهای مسلح ایران، منجر به آزادی اراضی اشغالی و نیز آزادی خرمشهر در 3 خرداد 1361 گردید.

عراق ضمن چشم‌پوشی از استراتژی هجوم گسترده و برای خروج از بن‌بست‌های نظامی، تاکتیک‌های متعددی را در بوته آزمایش نهاد و پس از شکست در عملیات فتح‌المبین و بیت‌المقدس، استراتژی دفاع مطلق را در پیش گرفت. مقاومت نیروهای ایران، عراق را وادار کرد تا برای خروج از بن‌بست، جنگ را به منطقه خلیج‌فارس کشانده و جنگ نفتکش‌ها را آغاز نماید.2

ارتش متجاوز عراق تنها به این امر بسنده نکرد و با آغاز جنگ شهرها (اسفند 1363)، نظریه، « جنگ تمام عیار و صلح همه جانبه» را مطرح کرد.3

این جنگ خونین هشت ساله سرانجام با پذیرش قطعنامۀ 598 از سوی ایران (26 تیر 1367) و برقراری آتش‌بس در جبهه‌ها (29 مرداد 1367) به پایان رسید.

در اجرای بند 6 قطع‌نامه، دبیر کل ملل متحد در 23 مرداد 1370 از ایران و عراق خواست تا در گزارش‌های جامعی، نظرات خود را درباره شروع جنگ تا 24 شهریور ماه تسلیم وی کنند.

پس از بررسی گزارش‌ها، دبیرکل، سرانجام در گزارش نهایی خود (18 آذر 1370) به شورای امنیت سازمان ملل متحد اعلام کرد که، دولت عراق مسئول آغاز جنگ علیه ایران در 22 سپتامبر 1980 (31 شهریور 1359) می‌باشد.4

پرواز عقاب‌ها (مهر 1359)

مقامات ارتش عراق که با توجه به رویدادهای پس از انقلاب به تصور خود موقع را مناسب دیده بودند، در وهله اول نیروی هوایی ارتش را مورد تهاجم خود قرار دارند و خیال داشتند که مانند نیروی هوایی ارتش اسرائیل در جنگ 5 ژوئن 1967، پایگاه‌های هوایی ایران را مورد تهاجم قرار داده و هواپیماهای جنگی ایران را مانند هواپیماهای جنگی مصر بر روی باند فرودگاه‌ها متلاشی نمایند. عراقی‌ها که تا آن روز نتوانسته بودند به عمق خاک ایران تجاوز نمایند، با بهره‌گیری از آخرین توانمندی‌های آفندی نیروی هوایی خود و پشتیبانی ابر قدرت‌ها موقع را مناسب دیده و اقدام به فرود آوردن ضربات اولیه بر پیکر نیروی هوایی کردند.

نیروی هوایی که در مقابل عراق به مثابه یک بازدارنده فوق‌العاده عمل می‌کرد، توانست در همان روز اول جنگ با به پرواز درآوردن شکاری‌های خود به فاصلۀ دوساعت پس از حمله عراق، پایگاه‌های الرشید و شعیبه را آماج بمب‌های خود قرار دهد.

نیروی هوایی همچنین در ادامه عملیات خود توانست در روز اول مهر 1359، دویست فروند از هواپیماهای جنگی خود را به پرواز درآورده و با عبور 140 فروند از آنان از مرزهای مشترک، تمامی پایگاه‌ها و مراکز مهم نیروی هوایی به استثنای پایگاه الولید را مورد تهاجم قرار دهد.5

به موازات این حرکت، نیروی هوایی با کسب برتری‌ هوایی و به دست گرفتن ابتکار عملیات، موج حملات جنگنده بمب‌افکن‌های خود را متوجه یگان‌های زرهی، پیاده، مکانیزه و توپخانه و قرارگاه‌های تاکتیکی، نقاط آمادی، ستون‌های نظامی و همچنین محورهای مواصلاتی نیروهای پیاده دشمن کرد.

نیروی هوایی با طرح‌ریزی‌های اولیه عملیاتی این اصل مهم را مورد توجه قرار داد که با زمین‌گیر نمودن هواپیماهای عراقی و کسب برتری هوایی فرصت زمانی کافی برای حصول به اهداف زیر را به دست آورد:

1- فرصت لازم جهت سازماندهی نیروهای پراکنده سطحی و انجام طرح‌ریزی‌های اولیه پدآفندی را فراهم آورد.

2- نیروهای سطحی از پشت جبهه به مناطق عملیاتی انتقال یاقتند.

3- کاهش توان رزمی هوایی دشمن باعث کاهش پوشش‌های هوایی آن شد.

4- کاهش ظرفیت جنگی دشمن در دست زدن به حملات اختمالی هوایی به نقاط حساس و حیاتی کشور.

یگان‌های پدآفند زمین به هوای نیروی هوایی به سرعت با بسیج کلیه امکانات، رسالت سنگین دفاع از نقاط حساس و حیاتی کشور را بر عهده گرفت و به مقابله با تحرکات هوایی دشمن پرداخت.

ارتش عراق که برای خروج از بن‌بست به دنبال مفرّی می‌گشت، به جنگ شهرها و حمله به مناطق مسکونی روی آورد و آن‌ها را با موشک‌های اسکاد مورد حمله قرار داد، در عوض نیروی هوایی به حملات خود علیه تأسیسات اقتصادی و عمدتاً نظامی عراق بسنده کرد.

نیروی هوایی و عملیات دریایی (7 آذر 1359)

بر اساس طرح‌های از پیش تعیین شده، در سحرگاه روز هفتم آذر 1359، نیروی هوایی با هماهنگی نیروی دریایی ارتش موفق شدند، هفت فروند از شکاری‌های عراقی را همراه با هفت فروند از ناوچه‌های موشک‌انداز و یک فروند ناو نیروبر هزار تنی آن کشور را منهدم و آن‌ها را به قعر آب‌های خلیج‌فارس بفرستند. در این عملیات شبکه دفاع هوایی ایران در صفحات جنوب کشور قابلیت‌های خود را به نمایش گذاشت.

نیروی هوایی در عملیات ثامن‌الائمه (مهر 1360)

نیروی هوایی در عملیات شکستن حصر آبادان با به کار گرفتن هواپیماهای شکاری و عکس‌برداری هوایی و شناسائی تاکتیکی قبل از اجرای عملیات بر فراز مناطق اشغالی و عقبه جبهه‌ها اطلاعات جامعی از توانائی‌ها و محدودیت‌ها، تجمع و تمرکز نیروها، ترکیب و ترتیب قوا، جابجائی‌ها و تحرکات عراقی‌ها به دست آورده و به منظور اتخاذ آخرین تصمیمات و هماهنگی‌های عملیاتی در اختیار فرماندهان جنگ قرار دادند.

انجام پروازهای شناسائی در طول مناطق عملیاتی، ارتش عراق را مجبور کرده بود که با موشک‌های زمین به هوای متوسط و بالادست، به مقابله تاکتیکی با هواپیماهای نیروی هوایی ارتش بزند که همین مسئله موجب شد تا مواضع عراقی‌ها کشف و شناسائی گردیده و در روزهای بعد هدف بمباران هوایی و گلوله باران واحدهای توپخانه قرار گیرد.

با اتخاذ مجموعه این اقدامات، نخستین عملیات موفقیت‌آمیز نیروهای مسلح ایران با پشتیبانی کامل نیروی هوایی در جهت آزادی مناطق عمده‌ی اشغالی از یوغ عراق، در 5 مهر ماه 1360 صورت گرفت که در نتیجه حصر آبادان در محور شرقی آن شهر شکسته شد و سایر مناطق ازجمله ماهشهر نیز آزاد شدند.

در این عملیات که ثامن‌الائمه نام گرفت، مناطقی همچون ذوالفقاریه، ایستگاه 7 فیاضیّه، دارخوین و میدان تیر آبادان از دست ارتش عراق خارج و نیروی هوایی آن در رویاروئی با یگان‌های پدآفندی ایران، تعداد سه فروند از هواپیماهای شکاری بمب‌افکن خود را از دست داد.

مأموریت نیروی هوایی در عملیات طریق‌القدس (8 آذز 1360)

عملیات طریق‌القدس به منظور آزادسازی بستان و تأمین تنگه چزابه در محور بستان-سوسنگرد صورت گرفت. در این عملیات خلبانان نیروی هوایی روزانه با انجام ده‌ها سورتی پرواز به بمباران خطوط مقدم

جبهه‌ها پرداختند.

اوج نبردهای هوایی دو کشور ایران و عراق در فاصله روزهای 20 تا 30 آذر 1360 بود که در این ده روز با سرنگون شدن 16 فروند از هواپیماهای عراقی توان رزمی نیروی هوایی ایران به نمایش گذاشته شد.

در ادامه عملیات آزادسازی اراضی اشغالی، نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، مأموریت تأمین اطلاعات تاکتیکی، طرح‌ریزی برای تهیه آتش پشتیبانی از هوا، قطع خطوط مواصلاتی و جداسازی نیروها و پشتیبانی نزدیک هوایی از نیروهای سطحی و انهدام مراکز تجمع دشمن برای ایجاد شکاف در خطوط مستحکم تماس و همچنین تأمین دفاع هوایی از عقبه و عمق مناطق عملیاتی و تأمین پوشش هوایی ارتفاع کم، متوسط و بالا در منطقه،جهت عملیات بعدب را عهده‌دار گردید.

نقش پدآفند هوایی در عملیات فتح‌المبین

در جریان این عملیات سایت‌های 4 و 5 موشکی و ایستگاه رادار دهلران که در اختیار ارتش عراق قرار گرفته بود، آزاد شد و فرماندهی پدآفند هوایی و ایستگاه‌های رادار ضمن کنترل مؤثر و چشمگیر فضای صحنه‌های عملیاتی، موقعیت اهداف را در اختیار هواپیماهای گشت مسلح و توپخانة پدآفند زمین به هوا قرار داد که در نهایت 27 فروند از انواع هواپیماهای عراق در این عملیات مورد هدف قرار گرفت و سرنگون شد.

نیروی هوایی در عملیات آزادسازی خرمشهر (بهار 1360)

یک ماه پس از عملیات فوق، عملیات دیگری تحت عنوان «بیت‌المقدس» آغاز شد. وسعت این منطقه 5400 کیلومتر مربع بود. این عملیات از شمال به کرخه کور و هویزه، از جنوب به اروندرود و خرمشهر، از مشرق به رود کارون و از غرب به هور‌العظیم و القرنة عراق محدود می‌شد. با توجه به استعداد و ترکیب جدید نیروی زمینی عراق، ضرورت به کارگیری حجم وسیع‌تری از امکانات آفندی و پدآفندی هوایی از سوی ایران به خوبی احساس می‌شد. عراق با توجه به تجربة تلخی که ازشکست خود در عملیات فتح‌المبین به دست آورده بود، برای بر طرف نمودن ضعف‌های خود اقدام به انتقال هواپیماهای پیشرفته میراژ و میگ-23 از پایگاه‌های مستقر در عمق خاک خود به پایگاه‌های مقدّم جبهه کرد و با اتکا به قدرت هوایی سعی نمود تا توانایی مقابلة هوایی با تهدیدات نیروی هوایی را به دست آورد.

ولی اتخاذ تصمیمات به موقع و کسب اطلاعات از پشت جبهة عراق، زمینه را برای انجام مرحله اوّل عملیات بیت‌المقدس در دهم اردیبهشت 1360 فراهم ساخت. نیروی هوایی عراق نیز از پا ننشست و با اتخاذ تمهیداتی از طریق افزایش کارآئی رادارهای دور برد خود سعی کرد تا پرواز هواپیماهای بمباران کننده سطح بالای ایران را هر چه سریع‌تر کشف و با اجرای پروفایل‌های پروازی مناسب، هواپیماهای میراژ (مسلح به موشک هوا به هوای سوپرماترا) را به منظور خنثی سازی حملات هواپیماهای ایران به کار گیرد. این تمهیدات ارتش عراق با اتخاذ تدابیر مناسب عملیاتی و تغییر تاکتیک نیروی هوایی ایران خنثی شد و با انجام عملیات پشتیبانی نزدیک خلبانان ایرانی خرمشهر آزاد شد (3/3/1361).

نیروی هوایی، در طول جنگ عراق علیه ایران، توانست تجارب ارزنده‌ای را کسب کند و رکوردهای زیادی را به دست آورد. از جملة این رکوردها، عملیات سوختگیری هواپیماهای شکاری در عملیات پایگاه الولید در نزدیکی مرز اردن است که عراقی‌ها برای دور ماندن هواپیماهای جنگی خود از تیررس شکاری‌های ایرانی، آن‌ها را در الولید جای داده بودند که با عملیات ویژه‌ای این پایگاه‌ها نیز مورد حمله قرار گرفت و هواپیماهای عراق بر اثر بمباران از میان رفت. رکورد دیگر مربوط به حضور خلبان در کابین‌ هواپیمای جنگی به مدت 9 ساعت متوالی بوده است. همچنین بالاترین رقم ترابری پرسنل ارتش در یک مرحله جابه‌جایی سریع 1430 نفر توسط یک فروند هواپیمای ترابری بوده که بالاترین مقدار پرواز پشتیبانی نیروی هوایی در عملیات والفجر-10 بوده است. 6

  پا نوشته ها:

1.  فرهنگ سیاسی آرش، غلامرضا علی بابایی، تهران: آشیان، 1382 ص 227

2. همان، ص 227

3. همان، ص 228

4. همان، ص 229

5. مجله صف، شماره 142، مهر 1370، ص 7

 

منبع: تاریخ نیروی هوایی ایران، علی بابایی، غلامرضا، 1383، آشیان، تهران

 


قسمت ارائه دهنده: مدیریت تولید محتوا
توجه
شما می توانید برای دریافت بعضی مطالب از طریق کانال، اینجا کلیک تا عضو کانال معارف جنگ شوید و یا شمار تلفن خود را با کلیک بر روی این قسمت وارد کنید تا شما را عضو کانال کنیم
تویضیحات در موتور جستجو
جنگ تحمیلی،دفاع مقدس،ارتش،هیئت معارف جنگ،شهید صیاد شیرازی،جنگ ایران و عراق،جنگ


آدرس: تهران انتهای اتوبان ارتش خیابان برادران شهید شاهمرادی

تماس: 02122979698

کدپستی: 1676653517

صندق پستی: 554-19575

آدرس پست الکترونیکی: Info@maarefjang.ir

پیام کوتاه:300040004620

کلیه حقوق قانونی این سایت متعلق به هیئت معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی بوده و استفاده از مطالب آن با ذکر منبع بلامانع است.

انتشار مقالات و مطالب در این پایگاه به منزله تائید تمام و کمال آنها نبوده، بلکه مطالب منعکس کننده نظرات نویسندگان آنها می باشد.

maarefjang @ 2015