درسهای هشت سال جنگ تحمیلی-46
مسئله 43: عملیات روانی تعاریف: فرهنگ واژههای نظامی: عملیات روانی: جنگهای روانی و فعالیتهای روانی را گویند که در کشوورهای بیطرف، دوست و دشمن اجرا میشود تا موجب ایجاد عکس العملها، هیجانات و یا رفتارهای مساعد در راه هدفهای مورد نظر گردد.

عملیات روانی استراتژیکی: عملیاتی که با استفاده از آسیپ‌پذیری‌های سیاسی، روانی، نظامی، اقتصادی علیه قسمت اعظم جمعیت یک کشور به کار می‌رود و معمولاً برای کاهش کارایی سازمان‌ها و کنترل داخلی کشور هدف و وارد ساختن خدشه به وجهه حکومت و رهبری آن و از بین بردن میل جنگجویی نیروهای نظامی انجام می‌شود و از نظر روحی موجب تضعیف قدرت و هم‌بستگی کشور هدف می‌گردد.

عملیات روانی تاکتیکی: عملیاتی که علیه نیروهای نظامی و شبه نظامی دشمن برای کاهش کارایی رزمی آنها و همچنین برای جلوگیری از فعالیت غیرنظامیان در عملیات تاکتیکی و کاهش تلفات غیر رزمی و تسریع در پشتیبانی نیروهای خودی اجرا می‌گردد. عملیات روانی تاکتیکی نوعی پشتیبانی از طرح‌های تاکتیکی است که برای رسیدن به هدف‌های کوتاه مدت تهیه می‌گردد.

عملیات روانی تحکیمی: عملیاتی است که هدفش مردم باشد. در مناطق خودی، یا سرزمین‌هایی که توسط نیروهای خودی اشغال شده برای تسهیل عملیات یا بالا بردن سطح همکاری مردم غیر نظامی هدایت می‌گردد.

اطلاعات جنگ‌های روانی استراتژیکی: اطلاعاتی است راجع به امکانات، آسیب‌پذیری‌ها و راه‌های کار کشورهای خارجی و رفتار و استعداد گروه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و نظامی این کشورها برای استفاده فرماندهان رده‌های بالای نظامی که مسئول طرح‌ریزی و اجرای جنگ‌های روانی استراتژیکی هستند.

هدف جنگ روانی: هدف نظامی، سیاسی، اقتصادی یا هدف دیگری است که با کاربرد جنگ روانی، نیل به آن تسهیل و تحصیل می‌گردد.

جنگ روانی: استفاده طرح‌ریزی شده از تبلیغات و بهره‌برداری از سایر اقدامات به هنگام جنگ، یا اعلان موارد اضطراری است، به منظور نفوذ در عقاید، احساسات، رفتار و تمایلات نیروهای دشمن، بی طرف و دوست به هر طریقی که از هدف‌ها و مقاصد ملی ما پشتیبانی کنند.

جنگ روانی استراتژیکی: نوعی جنگ روانی است که برای انجام مقاصد وسیع و طولانی عملی شده و با طرح ریزی استراتژیکی کلی یک کشور تطبیق می‌کند و معمولاً در مقابل نیروها و فعالیت‌های مناطق بزرگ عمل می‌شود.

جنگ روانی تاکتیکی: یکی از انواع جنگ روانی است که در مقابل نظامیان و غیر نظامیان که داخل منطقه رزمی صحنه عملیات قرار دارند، انجام شده و در پشتیبانی مستقیم عملیات رزمی به کار می‌رود.

جنگ روانی نظامی: استفاده طرح‌ریزی شده از جنگ روانی توسط یک سازمان نظامی به منظور کمک در اجرای مأموریت نظامی.

جنگ روانی نظامی استراتژیکی: جنگ روانی استراتژیکی است که به عنوان عنصری پیوسته و هماهنگ شده در استراتژی نظامی به کار می‌رود.

استراتژی نظامی: استراتژی نظامی عبارت است از علم و هنر به کارگیری نیروهای نظامی یک ملت به منظور تامین هدف ها و خط مشی‌های سیاسی از طریق استفاده از نیروی نظامی یا تهدید به به‌کار بردن آنها، استراتژی نظامی، بخشی از استراتژی ملی است و برای آنکه موثر باشد، باید در قالب استراتژی ملی شکل گیرد.

استراتژی ملی: هنر و علم توسعه و استفاده از قدرت‌های سیاسی، اقتصادی و روانی یک ملت، همراه با نیروهای مسلح در زمان صلح و جنگ به منظور تأمین هدف‌های ملی.

 

شرح و نکات مسئله 43:

توضیح: در این کتاب، شرح مطالب این مسئله، بیشتر متوجه تعاریف عملیات روانی تاکتیکی، جنگ روانی تاکتیکی، جنگ روانی نظامی می‌باشد.

 

کتاب دفاع زمینی در ایران 1400: ص 249:

سرلشکر والتر بومر فرمانده تفنگداران دریایی در خلیچ فارس همواره از چشم انداز مملو از اجساد تفنگداران دریایی که در میادین مین کویت در حالی که توسط نفرات توپخانه عراق جابه‌جا می‌شوند، بر خود می‌لرزید و در صدد بود تا چاره‌ای بیندیشد.

گردان هشتم عملیات ویژه نیروی هوایی آمریکا فکر بکری ارائه داد. پاسخ معما استفاده از بمب‌های 15 هزار پوند (5/7 تنی) blu-82 بود. بمبی با این وزن، جثه‌ای به اندازه فولکس واگن دارد، از این بمب قبلاً برای انهدام فرودگاه‌های ویتنام استفاده شده بود.

اکنون گردان هشتم عملیات روانی عقیده داشت که این بمب‌ها ضمن ایجاد وحشت در میان نظامیان عراق، شیاری مناسب برای عبور تفنگداران عراقی در میدان مین به وجود خواهد آورد.

افراد نیروی زمینی معمولاً به جای حرف زدن، ترجیح می‌دهند تیراند ازی کنند، ولی در تهاجم آمریکا به پاناما افسر عملیات روانی تجربه خوبی از صحبت با سربازان پانامایی در بیرون آمدن از سنگرها به دست آوردند و به همین لحاظ، گروه چهارم عملیات روانی با پخش حدود 29 میلیون اعلامیه و برقراری یک ایستگاه رادیویی در منطقه به رقابت با رادیو بی بی سی و سایر رادیوهای بیگانه پرداختند، نام این ایستگاه رادیویی را «صوت الخلیج» گذارند. آنچه این ایستگاه رادیویی علاوه بر پخش قرآن کریم و مصاحبه با اسرای عراقی و اینکه چقدر خوب از آنها پذیرایی می‌شود، انجام می‌داد، این بود که اعلام می‌کرد در هر روز کدام یک از یگان‌های عراقی قرار است بمباران شوند و لذا کلیه سربازان عراقی رادیو خود را روی صوت‌الخلیج تنظیم کردند! نتیجه این عملیات به قول سرهنگ ل.دانبار فرمانده عملیات روانی این بود که قریب به اتفاق پناهندگان عراقی، اقدام خود را مبنی بر تاثیر این تبلیغات اعلام کردند.

از سوی دیگر افراد گردان هشتم معتقد بودند که بمبهای blu-82 پیام رساتری خواهد فرستاد، در سپیده دم روز هفتم، سرگرد داونپورت هواپیمای سی _ 130 را بار دیگر برای مأموریت جنگی به پرواز درآورده‌این بار هم حامل یک بمب blu-82 بود.

روز قبل از این عملیات اعلامیه‌هایی در سرتاسر منطقه حضور نیروهای عراقی پخش شده بود که در آن چنین آمده بود: «فردا، چنانچه تسلیم نشوید، بنا داریم بزرگ ترین بمب غیر هسته ای جهان را بر سرتان بریزیم!» روز بعد، عراقیهایی که جرأت ماندن داشتند، با سرعت مهیبی از خواب برخاستند.

انفجار بمب blu-82 که به daisy cutter به معنی حرکت چهار نعل اسب هم معروف شده بی شباهت به انفجار بمب اتمی نیست و همان شب در جنوب غربی کویت انفجار مهیبی روی داد و قارچ عظیمی به هوا خواست و انعکاس حاصل از این انفجار در صحرای لم یزرع طنین افکند و چند لحظه بعد، شبکه ارتباط غراقی ها در سراسر طول مرز فعال شد. شدت انفجار به حدی بود که حتی یک واحد سری کماندویی انگلیسی (bas) در منطقه‌این پیام را به قرارگاه خود مخابره کرد «قربان، رفقا کویت را بمباران هسته ای کردند.»

متعاقب این بمباران، روز بعد هواپیمایی سی-130 یکبار دیگر اعلامیه‌هایی را با مضمون زیر بر فراز منطقه بمباران شده فرا ریخت: «دیروز، بزرگترین بمب غیر اتمی دنیا را بر سر شما فرو ریختیم، بمبهای بیشتری در راه است.» ولی قربانیان روز گذشته چیزی برای گفتن نداشتند. تنها یک فرمانده گردان عراقی و عناصر ستادی اش از مرز عبور کرده خود را تسلیم نمودند. در میان عناصر ستاد این فرمانده، افسر اطلاعات عراقی در حالی که نقشه میدان مین عراقی در مرزهای کویت را به دست داشت، به چشم می خورد و از همین نقشه ها در شروع عملیات زمینی بهره گیری شد و ظرف چند ساعت، عملیات مین روبی انجام گرفت.

کتاب «گفتمان ارتشی دفاع مقدس»، مقاله عملیات روانی به قلم سرتیپ 2 ستاد محمد مسعود بهمنی، ص295 تا 313:

«در جنگ تحمیلی، مسئله مهمی که سازمان تبلیغاتی کشور مد نظر داشت، یک نظام تبلیغاتی با تاکید ویژه برانگیختگی مخاطب ایرانی بود.

فقدان نگرش همه جانبه در مدیریت جنگ، باعث شد که مدیریت عملیات روانی به شکل کارآمد و موثر از جایگاه مناسب در ساختار نیروهای مسلح برخوردار نباشد.

در طول دفاع مقدس، نیروهای با انگیزه عملیات روانی، طرح ها و برنامه‌هایی ارائه دادند، اما  میزان اثر بخشی این راهبردها، محورها، برنامه ها و تولیدات مختلف، به علت نداشتن تشکیلات منسجم و ساختار مناسب و آموزش‌های تخصصی عملیات روانی و غیره، از کارایی کمی برخوردار بود.

در سال 1383 مدیریت عملیات روانی در معاونت عملیات و اطلاعات نزاجا و پس از آن اداره عملیات روانی در معاونت عملیات اجا و بالاخره در سایر نیروها نیز تشکیل گردید.

در سال 1362، تعدادی اعلامیه به یگان‌های خط مقدم لشکر 16 ارسال گردید و مقرر شد، این اعلامیه ها که به زبان عربی نوشته شده بود، توسط گشتی‌های خودی در نزدیک مواضع دشمن بعثی پخش نمایند. این نوع اعلامیه ها به عنوان یکی از ابزارهای عمده تبلیغات در عملیات روانی تاکتیکی و راهبردی به شمار می روند، توسط هواپیماها و توپخانه‌های ایران بر روی مواضع و مردم عراق در طول جنگ ریخته شد. (نگارنده این کتاب: کارنامه معلومی از این اقدامات تاکنون ارائه نشده است و به‌طور کلی تمام آن اقدامات بسیار کم و هیچ تناسبی با وسعت کمی و کیفی 8 سال جنگ نداشت.)

در مقابل، توسط هواپیماهای عراقی نیز بارها اعلامیه‌هایی بر روی مواضع ایرانی ها ریخته شد که در آنها نیروهای ایرانی را تشویق به تسلیم و عدم مقاومت در مقابل نیروهای عراقی می کرد. توضیح: در این کتاب 3 نمونه از اعلامیه‌های ایران و 2 نمونه از اعلامیه عراق به پیوست مقاله ارائه شده است.

عملیات روانی خودی در دوران دفاع مقدس را، از نظر سطح می‌توان به دو بخش تقسیم کرد:

 1ـ سطح راهبردی و ملی که دارای دو حوزه داخلی و خارجی بود. بیشتر به مواضع و سخنرانی‌های امام خمینی (ره)، مواضع وزارت خارجه، بیانیه‌های ستاد تبلیغات جنگ، بیانیه‌های قرارگاه خاتم الانبیاء (ص)، خطبه‌های نماز جمعه و جهت گیری‌های تبلیغاتی و رسانه ها (صدا و سیما و مطبوعات) می‌توان اشاره نمود.

2ـ سطح عملیات که در دو محیط خودی و دشمن با هدف تأثیرگذاری بر روی روحیه و اراده دو طرف درگیر انجام می شد.»

مقاله یاد شده، مطالب دیگری را نیز تحت عناوین: اهداف عملیات روانی در دفاع مقدس، ابزارهای عملیات روانی در دفاع مقدس، محورهای عملیات روانی خودی، محورهای عملیات روانی عراق علیه ایران و راه کارهای ایران به منظور رویارویی با عملیات رسانه ای غرب ارائه داده است که از درج مطالب آن به جهت اختصار خودداری گردید.

ص306: «با درس گرفتن از جنگ تحمیلی، می‌توان با ساختار مناسب و تجهیزات کافی و آموزش‌های تخصصی، این نقص و عیب را بهبود بخشید.

کتاب دفاع زمینی در ایران 1400 ص549: جنگ‌های روانی، اقداماتی هستند که در تمام جنگ ها، در طول تاریخ توسط ارتش‌ها، کم و بیش به کار گرفته شده اند.

این نوع عملیات ها، با تمام پیچیدگی و ظرافت و دقت‌های زیادی که طبیعتاً دارد، در صورتی که خوب طراحی و اجرا گردد، در بعضی مواقع اثر آن از عملیات‌های نظامی بزرگ بیشتر خواهد بود. کارشناسان این موضوع عقیده دارند که «هدف از جنگ، انهدام فیزیکی دشمن نیست، بلکه تغییر رفتار او مطابق اراده ما گردد.» آنان می گویند: «اگر ما بتوانیم بر مغز دشمن تأثیر بگذاریم، دیگر مجبور نخواهیم شد که بر بازو پش ضربه بزنیم.»

با مطالعه تاریخ جنگ جهانی دوم، معلوم می‌گردد که طرفین از شیوه‌های جنگ روانی علیه همدیگر استفاده فراوان نمودند و سازمان‌های مفصلی هم برای این منظور در ساختار ارتش خود موجود داشتند.

در جنگ 1990 خلیج فارس نیز، آمریکا علیه ارتش عراق با برتری تکنیکی هم که داشت، از شیوه‌های این نوع جنگ بسیار زیاد استفاده نمود و نتایج زیادی هم به نفع خود به دست آورد.

در سال‌های دفاع مقدس و در سطح نظامی، نیروهای خودی از شیوه‌های این جنگ استفاده مناسب ننمودند و اگر هم در مواقعی استفاده شد، آن قدر ناچیز بود که قابل ارائه نیستند. در ساختار نیروی خودی، چنین فعالیتی، سازمانی اصلاً پیش بینی نشده بود، اگر هم عناصری به صورت اسمی در تعداد کمی از جدول سازمانی دیده می شد، آن هم به علت عدم وجود زنجیره سازمانی پیوسته، به طور کلی غیر فعال و درگیر امور دیگر بودند. این در حالی بود که به علت شرایط خشن و غیر عادلانه و بدون انگیزه حاکم بر ارتش عراق، در صورت اجرای جنگ‌های روانی توسط نیروهای خودی علیه نیروهای دشمن، (با توجه به آنکه نیروهای پائین دست ارتش در یگان‌های مانوری می جنگیدند، انگیزه رزمی ضعیف تا صفر داشتند و فقط از ترس مجازات‌های شدید تا اعدام حضور داشته و می جنگیدند، در نتیجه شکنندگی میل به جنگ در آنان بسیار زیاد بود. با عملیات روانی پررنگ و بدون وقفه و در تمام مرز درگیر) امکان موفقیت و از هم پاشیدگی نیروهای دفاعی عراق (در همان سال‌های اول جنگ) بسیار محتمل بود. (به طور کلی درباره عملیات روانی به معنای نظامی، کارنامه قابل قبولی نداریم.)

در حال حاضر خلاء چنین سازمانی (به شکل مناسب و قابل قبول) برای بکارگیری جنگ روانی در زمان جنگ، در نیروهای خودی کاملاً محسوس است.

لازم است برای جنگ احتمالی بعدی، زنجیره سازمانی پیوسته در تمام رده ها و با کارشناسان عالی و تجهیزات و وسایل مربوطه از نوع سنتی تا پیشرفته به وجود آید تا در زمان جنگ از شیوه‌های این نوع جنگ بهره‌های فراوانی به نفع خودی برده شود.

باید توجه داشت که دشمن در هر صورت از شیوه‌های جنگ روانی علیه نیروهای خودی تا حداکثر ممکن استفاده خواهد کرد. نیروهای خودی اگر برای خنثی سازی و مقابله با آن قبلاً اندیشه و چاره نکرده باشند، ناخواسته آسیپ پذیری خود را بالا برده اند.

مطالب مربوط به این بحث آن قدر زیاد است که پرداختن به آن، در این کتاب امکان ندارد و باید کتاب‌ها درباره آن نوشت، در این کتاب برای وقوف به اهمیت آن، به این مختصر اکتفا شد.»

 

راه‌حل‌ها و پیشنهادهای مسئله 43:

راه‌حل‌ها در داخل مطالب شرح مسئله اشاره شده است:

1 ـ ایجاد زنجیره سازمانی پیوسته از رده ارتش تا تیپ‌های مستقل درباره عملیات یا جنگ‌های روانی تاکتیکی و یا نظامی.

2 ـ تهیه و تشکیل دوره عرضی تخصصی مناسب مشاغل مختلف و اعزام افراد شاغل در ساختارهای عملیات روانی به این دوره و تعیین شرایط احراز در این مشاغل، همراه با سایر تحصیلات و دوره ها که نسبت به درجه خود باید داشته باشند.

3 ـ تولید ابزارهای نرم افزاری و رسانه ای لازم در زمان صلح و جنگ به منظور وصول به هدف‌های تعریف شده عملیات روانی، برای خودی، کشورهای همسایه، کشورهای غیر همجوار، کشورهای دشمن فرضی، در زمان صلح و جنگ احتمالی و جنگ واقعی.

4 ـ از طریق ستاد کل نیروهای مسلح، برای سازمان‌دهی در مجموعه کشوری و تعیین وظایف اجرایی هر کدام از دستگاه‌های موثر و ترتیب استمرار اقدامات و هماهنگی دستگاهها در سمت و سوی اهداف تعریف شده، اقدامات لازم تا مرحله پیاده سازی و تداوم اجرا و هم آهنگی و همسوئی به عمل آید.

 

منبع: درس‌های هشت سال جنگ تحمیلی ؛ صادقی‌گویا، نجاتعلی،1399 ، انتشارات سبز ایران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده