نبردهای هوایی ایران (17)
انهدام نیروی هوایی، زیرساخت‏ها، ادوات و عقبه دشمن در این بخش، نبردهای هوایی نخستین دوره از دفاع مقدس اعم از «عملیات‏ علیه نیروی هوایی دشمن» که به منظور کسب «برتری هوایی» و نابودی زیرساخت‏ها و مراکز اقتصادی-صنعتی عراق، صورت می‏گرفت، نبرد علیه نیروی زمینی دشمن، عملیات جداسازی منطقه نبرد یا قطع خطوط مواصلاتی که در نهایت منجر به توقف و تثبیت ارتش عراق در مواضع دفاعی شد، همراه با عملیات مروارید که با پشتیبانی هوایی نهاجا، نیروی دریایی عراق نابود و منزوی شد، به اختصار اشاره شده است.

1ـ عملیات علیه نیروی هوایی «کمان-99» و انهدام زیرساخت‏های دشمن

پس از عملیات محدود «انتقام»، سامانه فرماندهی و عملیاتی نهاجا در آخرین دقایق روز 31 شهریور طی تلفن­گرام شماره 42-1/06-201/م هـ3 به پایگاه‏های یکم، دوم سوم، چهارم و ششم ابلاغ کرد تا هریک در موج اول با حداکثر ده دسته پرواز چهار فروندی در پگاهان روز اول مهر (ساعت 07:15) به اهداف از پیش تعیین شده حمله نمایند. به این ترتیب نخستین دستور رسمی «عملیات علیه نیروی هوایی دشمن» با رمز «کمان-99» صادر شد. در این مبحث فرایند عملیات مربوطه همراه با عملیات انهدام زیرساخت‏ها و مراکز حیاتی دشمن و اثرات آن بر جبهه‏های جنگ به اختصار تشریح شده است.

الف ـ شرح عملیات

در راستای دستور عملیاتی «نبرد البرز»، نخستین یورش سراسری یا «عملیات جامع آفندی هوایی»[1] نهاجا در آستانه طلوع آفتاب صبح یکم مهر 1359 با استعداد بیش از «140 فروند»[2] هواپیمای شکاری به منظور انهدام نیروی هوایی دشمن و کسب «برتری هوایی» به شرح زیر آغاز شد. در این روز، طلوع آفتاب در تهران ساعت 5:51 دقیقه بود و در پایگاه‏های عراق آفتاب حدود 30 دقیقه دیرتر طلوع می‏کرد. مردان آهنین‌بال نیروی هوایی در پنج پایگاه هوایی به منظور انهدام این پایگاه‏ها از ساعت 04:20 بامداد به‌پای هواپیماهای خود رفته و آماده رزم با دشمن شدند. از نظر آماده‏سازی باید گفت که برخی از این هواپیماها شب گذشته تازه از روند بازسازی خارج شده و به گروه هواپیماهای آماده برای انجام مأموریت رزمی پیوستند.

در این شب فراموش نشدنی، کارکنان مؤمن و حرفه‌ای اعم از افسر، همافر و درجه‏دار به صورت یکپارچه در گردان‌های نگهداری بسیج شدند و با تلاش همکاران خود در گردان‌های آماد، یگان‌های مهمات و موشک و سوخت هواپیما و دیگر یگان‌هایی که می‏باید برای انجام یک مأموریت رزمی روی زمین فعالیت نمایند، یک سامانه فشرده پرکار و کم نظیر در تاریخ نیروی هوایی را فراهم آوردند. چراکه برابر آمار برخی نشریات و رسانه­های نظامی غرب، توان رزمی نیروی هوایی ایران (که غالباً دارای فناوری غربی بود)، را در خوش‌بینانه‌ترین و بالاترین حالت، کمتر از پنجاه‌درصد برآورد کرده بودند[3].

دشمن در مقابل با آمادگی کامل و روحیه بالا می‏توانست برابر «طرح البرز» روزانه 333 نوبت، عملیات علیه نیروهای خودی انجام دهد. امّا واکنش سریع نیروی هوایی ارتش ایران این محاسبه را برهم زد تا دشمن قادر به ادامه روند تهاجمی خود نباشد.

با همت آحاد کارکنان نهاجا، هواپیماهای جنگنده بمب‌افکن و شکاری رهگیرِ نهاجا در هفت پایگاه هوایی کشور برای انهدام نیروی هوایی دشمن و برقراری پوشش هوایی، به غرش درآمدند و باندهای پروازی را پشت سر نهادند و برخی از گروه‏ها و دسته‏های پرواز همچون هواپیماهای فانتومِ «اف4» از پایگاه یکم شکاری با بهره‌گیری از سوختگیری هوایی برای انهدام هدف‏های دور دست آسمان دشمن را درنوردیدند و برخی دیگر همچون جنگنده‏های تایگرِ «اف5» اعزامی از پایگاه‏های دوم و چهارم شکاری بدون عملیات سوختگیری در هوا برای هدف‏های در دسترس، فضای کشور عراق را شکافتند و اهداف خود ازجمله کلیه پایگاه‏های هوایی عراق در سراسر مناطق شرقی و مرکزی این کشور، منهای «اچ-3» را ب در هم کوبیدند.

آماجی که در داخل پایگاه‏های هوایی دشمن مورد توجه خلبانان بود، شامل باندهای پروازی، پناهگاه‏های هواپیما، راه‏های خزش، انبارهای مهمات، انبارهای آمادی و قطعات پشتیبانی کننده هواپیماها، مخازن سوخت هواپیماها و خودروها، رادارهای هدایت کننده هواپیماها، برج‏های مراقبت و کنترل، سامانه‌های فرماندهی کنترل پایگاه‏ها، مراکز مخابراتی و انواع آنتن‏های آنها بود.

الف. پایگاه دوم شکاری تبریز، در موج اول با 40 فروند هواپیمای تک کابینه «اف5ئی» و دوکابینه «اف5اف» پایگاه هوایی موصل «فرناس» در بخش شمالی عراق در استان نینوا و پایگاه چهارم شکاری دزفول، با 20 فروند پایگاه هوایی ناصریه «امام علی» در استان ذیقار را در هم کوبیدند.

ب. پایگاه سوم شکاری همدان، با 16 فروند هواپیمای جنگنده بمب‌افکن فانتوم «اف4ئی»، پایگاه هوایی کوت «ابوعبیده» در استان میسان (العماره) و پایگاه ششم شکاری بوشهر، با 12 فروند پایگاه هوایی شعیبیه «الوحده» در استان بصره و پایگاه یکم شکاری مهرآباد، با 12 فروند هواپیمای فانتوم «اف4ئی و دی» پایگاه هوایی «الرشید» در جوار بغداد را در هم کوبیدند.

پ. پایگاه‏های هوایی حبانیه شامل «تموز»، «هضبه» و فرودگاه بین‌المللی بغداد، «الحریه» در استان کرکوک و فرودگاه المثنی و برخی اهداف دیگر در امواج بعدی با 50 درصد از هواپیماهای آماده، پایگاه‏های یکم، دوم، سوم و ششم شکاری منهدم شدند.

ت. در طول این عملیات، علاوه بر سامانه‏های پدافندی زمین‌به‌هوا، هواپیماهای «کَپ» یا گشت رزمی هوایی «اف4»، «اف5» به همراه هواپیماهای «اف14» از پایگاه‏های هفتم و هشتم شکاری از آسمان کشور با عملیات سوختگیری هوایی به صورت شبانه‏روزی پاسداری نمودند که نقشه مناطق ایستایی (نقشه شماره 2-1) در بخش قبلی برابر «دستور نبرد البرز» ارائه شده است.

از نظر راهوردی، حجم آتش ضربات اولیه نهاجا بر پیکر دشمن در این برهه از دفاع مقدس چنان مؤثر بود که از دیدگاه کوردزمن نظریه‏پرداز آمریکایی، یک برداشت مبالغه‏آمیز از قدرت هوایی ایران در ذهن فرماندهان عراقی متبلور شد و آنان آسمان را رها کرده و بسیاری از هواپیماهای خود را برای مصون ماندن از گزند جنگنده‏های ایرانی در کشورهای مجاور عربی گسترش دادند[4].

پس از دریافت نخستین ضربه کاری، عراق برای مدت طولانی نتوانست بیش از حدود 56 درصد از توانایی رزمی خود را به‏کار گیرد. پایگاه الرشید در جوار بغداد که علی‏القاعده باید به سرعت آماده و درگیر نبرد شود، برابر گزارش اداره دوم سماجا در تاریخ نهم آذر 1359 عملیاتی شد و این روند کم و بیش در سایر پایگاه‌های هوایی عراق نیز صادق بوداین حملات که منجر به انهدام و از رده خارج شدن بخش قابل ملاحظه‏ای از توان رزمی نیروی هوایی دشمن برای مدت طولانی شد، باعث شد تا گردانندگان ارتش عراق در به کارگیری این نیرو دچار تزلزل شوند. درنتیجه نیروی زمینی عراق بدون پشتیبانی و پوشش مؤثر هوایی در مناطق داخل خاک ایران ماند.

 

منبع: نبردهای هوایی ایران، سرتیپ2 خلبان حسین خلیلی، 1398، ایران سبز، تهران

 


[1] – Air Mass Attack Operation    

[2]­- اگرچه در این روز تاریجی نیروی هوایی بیش از 335 نوبت پرواز رزمی و پشتیبانی انجام داد، امّا از آن‌جایی که رهبر معظم انقلاب اسلامی در آن‌زمان وکیل مردم تهران در مجلس شورای اسلامی و نماینده ولی فقیه در ارتش در نخستین جلسه‏ اوّل مهر 1359 در مجلس شورای اسلامی چنین بیان فرمودند که «هم اکنون 140 فروند جنگنده‏ و عقاب آهنین بال نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در حال پرواز به سوی اهداف خود در عمق خاک عراق هستند»، بنابراین عملیات بالا به عملیات 140 فروندی مشهور شد. به‌دنبال این حمله گسترده و موفق، برای نخستین‏بار پس از انقلاب اسلامی رکورد نوبت‌های پروازی در برخی پایگاه‏ها همچون پایگاه دوم شکاری با 101 نوبت شکسته شد و یک آمار به‌یاد ماندنی به‌جای گذاشت.

[3]­- برگرفته از سالنامه توازن نظامی (میلیتاری بالانس) از انتشارات موسسه مطالعات راهبردی بین‌المللی سا‏ل‏های 80-1979، International Institute for Strategic Studies (IISS) درجه آمادگی تجهیزات و تسلیحات نیروی هوایی ایران را کمتر از پنجاه‌درصد ذکر نموده است.

[4] – کوردزمن، انتونیو (1379) «جنگ ایران و عراق با تحلیل رویکرد غربی» مجله راهبرد دفاعی، ص 18.

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده