نبردهای هوایی ایران (9)
3ـ ترتیب نیرو و توان رزمی هوایی ارتش عراق(2) پ ـ وضعیت پایگاه‏‏‏‏‏‏‏ها و سامانه لجستیک نیروی هوایی عراق اساساً دولت عراق، پیش از آغاز جنگ تحمیلی علاوه بر به‏سازی پایگاه‏های هوایی دهگانه خود: الولید (در مرز اردن)، موصل و کرکوک (شمال‏شرق)، «الرشید، تکریت، المثنی-هضبه و تموز در حبانیه (مرکز عراق)، کوت، ناصریه و شعبیه (در جنوب‏شرق)؛ در آستانه جنگ تلاش فراوانی را در بازسازی فرودگاه‏‏‏‏‏‏های اربیل، اور، بابل و سلیمانیه برای پرواز هواپیماهای شکاری بکار بست.

در فرودگاه اربیل، شماری پناهگاه و آشیانه هواپیما از گونه‌‏‏‏‏‏‏های استاندارد و غیراستاندارد بنا کرده بود[1]. در فرودگاه «الخالص» که میان راه شهر‏‏‏‏‏‏های بغداد، الخالص و بلندی‌‏‏‏‏‏‏های حمرین قرار داشته و به نام پایگاه «بعث» نامیده شده بود، گام‌‏‏‏‏‏‏هایی برای گسترش فرودگاه و بهره‌برداری هواپیما‏‏‏‏‏‏های شکاری «میگ23» بمب‏افکن‏های «تی‌یو16» و «تی‌یو22» برداشته بود به‌گونه‏ای که هنگام عملیات، سامانه دفاع هوایی در بر گیرنده موشک‌‏‏‏‏‏‏های زمین به هوا از نوع‏‏‏‏‏‏ «سام2» «سام3» و «سام6» از این فرودگاه پدافند می‌کردند. از سویی دیگر، در آن، زمان شماری فرودگاه کمکی و اضطراری در ‏‏‏‏‏‏نقاط زیر، در دست بازسازی و آماده شدن داشت:

  • فرودگاه خاکی در شمال شهر حصان (در کنار جاده بدره)؛
  • فرودگاه خاکی در جنوب «بیت‏کار» در نزدیک «دهوک».
  • پهن‏کردن و آسفالته نمودن باندها در برد 30 تا 45 کیلومتری پایگاه‏‏‏‏‏‏‏ها برای بهره‌برداری از آنها به‏هنگام اضطراری؛
  • تلاش در تبدیل پادگان «التاجی» به پایگاه هوایی با برخورداری از باند‏‏‏‏‏‏های فرود پیشرفته و آشیانه‌‏‏‏‏‏‏های زیر زمینی؛
  • تلاش در تبدیل فرودگاه کشوری «قیاره» در استان سلیمانیه به پایگاه هوایی موسوم به «صدام».

از نظر آماد و پشتیبانی یا لجستیک ابتدا باید گفت که این واژه در بخش نظامی به آن بخش از فنونی گفته می‌شود که دربرگیرنده مسائلی از قبیل آماد، تدارکات، ترابری، تخلیه و بستری کردن، نگهداری و تعمیر، امور کارگری و ساختمان، امور متفرقه بوده و شامل تهیه طرح‌های مربوط و اجرای آنها نیز می‌شود. با این تعابیر کوتاه، در سطور زیر نگاهی به وضعیت لجستیک نیروی هوایی عراق و شمار هواگردهای این نیرو قبل از جنگ تحمیلی افکنده شده است.

نیروی هوایی عراق از نظر آماد و پشتیبانی در ذخیره‌سازی قطعات یدکی و مهماتِ قابل نگه‏داری، متکی به کشور شوروی سابق بود و فرآورده‌هایی چون سوخت و روغن را از طریق منابع داخلی تأمین می‌کرد.[2] ولی یک‌سال قبل از آغاز تجاوز به ایران، اندکی از وابستگی خود به بلوک شرق کاست و برای تأمین نیازمندی‌های نیروی هوایی به کشورهایی نظیر انگلستان و فرانسه روی آورد. بازسازی‌های رده یک و دو نیز در پایگاه‌ها انجام ‌شده و تعمیرات رده سه (دپویی) نیز در پایگاه حبانیه انجام می‌شد. تعمیرات نیمه‌سنگین و سنگین هواپیما در مرکز تعمیر و نگه‏داری پایگاه‌های رشید و حبانیه انجام شده و مستشاران بیگانه در این‌گونه فعالیت‌ها با کارکنان عراقی، همکاری داشتند. در آن زمان، مونتاژ هواپیما با حضور کارشناسان روسی، هندی و کارکنان فنّی عراق در داخل کشور و در پایگاه‌های هوایی حبانیه و الرشید انجام می‌شد. سطح آمادگی هواپیماها نیز در حد 75درصد بود. در این مبحث یادآوری می‏شود که نیروی هوایی عراق برای تأمین جنگ‌افزار و قطعات یدکی و مهمات خیلی به کشورهای بیگانه وابسته بود و از نظر شمار هواپیماهای آماده پرواز می‏توان تلاش سامانه لجستیکی این نیرو برای آماده نمودن بالغ بر 400 فروند از انواع هواپیماهای جنگنده، بمب‏افکن و آموزشی قبل از جنگ را به شرح زیر خلاصه کرد:

 انواع جنگنده ـ بمب‏افکن «سوخو7» 60 فروند، «سوخو20 مدل: سی[3]» تعداد 20 فروند؛ سوخو22 مدل: ام2، ام3، یو.ام3» و «کا» دوکابینه 40 فروند؛

 انواع هواپیماهای شکاری «میگ21» مدل‏های: ام.اف، اف.ال، پی.اف، پی.اف.ام و نوع شناسایی «اف7» و «اف13» چینی جمعاً به تعداد 115 فروند؛ جنگنده «میگ23» مدل‏های: ام.اس، ام.اف، بی.ان ضربتی و یو.بی آموزشی به تعداد 80 فروند؛

 هواپیماهای آموزشی «میگ19» تعداد 40 فروند[4] و «هاوکر-هانتر به تعداد 15 فروند؛

 هواپیمای دوربرد و بمب‏افکن «ایلیوشین28» به تعداد 10 فروند، «تی‌یو16» شمار 4 فروند، «تی‌یو22» به تعداد 10 فروند مدل: بی و دو فروند مدل: یو.کا از گونه‏های آموزشی.

 

تصویر شماره 2-1

یک ‌فروند فلاگر "MIG-23" ساخت شوروی سابق مدل «بی.اِن»

که پیکره تهاجمی نیروی هوایی عراق را تشکیل می‌داد.

 

ت ـ شایستگی رزمی نیروی هوایی عراق

ارتش عراق، برای آموزش خلبانان و کارکنان فنّی در داخل کشور ارزش ویژه‌ای قائل می‌شد. با این‌حال تعداد زیادی از کارشناسان روسی، هندی و پاکستانی، آموزش‌های خلبانی و فنّی را در پایگاه‌های الرشید، تکریت و حبانیه برعهده داشتند و تعدادی از افسران و درجه‌داران نیز برای آموزش‌های ویژه به شوروی سابق، هندوستان، فرانسه، جمهوری چک و انگلستان اعزام می‌شدند. با ارزیابی از شایستگی‌های رزمی و توانمندی عملیاتی نیروی هوایی عراق (پیش از جنگ)، توان رزمی این نیرو در میان کشورهای جنوبی خلیج فارس در سطحی قابل قبول و در حد «متوسط» برآورد شــده بــود. در این برآورد چنین درج شده است:

«در صورتی که شایستگی رزمی نیروی هوایی ارتش‌های مصر و سوریه در جنگ اعراب و اسرائیل در سطح متوسط قرار گیرد، سطح شایستگی رزمی نیروی هوایی عراق اندکی بهتر ارزیابی می‌شود.

در اینجا شرح کوتاهی از زندگی‏نامه «سرتیپ خلبان ستاد «محمّدجاسم الجبوری» ارائه می­شود که از منظر مسؤلیت و جایگاه سازمانی، در مقابل سرهنگ جواد فکوری قرار داشت و نیروی هوایی عراق را با پشتیبانی ویژه اتحاد جماهیر شوروی و ترکیب جنگ‌افزارهای روسی و فرانسوی، در آغاز جنگ تحمیلی علیه جمهوری اسلامی ایران فرماندهی، هدایت‏ و کنترل می‏کرد. وی با حمایت قاطع سپهبد خلبان «عدنان خیراله» وزیر دفاع (از ژنرال‏های برجسته و برادر همسر صدام) و بنیانگذار نیروی هوایی عراق قصد داشت تا با عملیات تهاجمی پیش‏دستانه هوایی، راهبرد جنگ برق‏آسای ارتش عراق را میسّر سازد. این ژنرال عراقی، در سال 1358 شمسی (1979 میلادی) به پیشنهاد سپهبد عدنان خیراله و تصویب صدام به فرماندهی نیروی هوایی ارتش عراق منصوب شد. وی آموزش دیده غرب و خلبان هواپیمای «هانتر» انگلیسی بود که دوره‌های آموزش پروازی را در انگلیس و آمریکا طی کرده بود.

از منظر شخصیتی، «جاسم الجبوری[5]» فردی متهور، آرام، کم‏حرف و دارای دانش نظامی و تخصصی و با اعتماد به‌نفس بالا نشان می‌داد که از بسیاری جهات، نظر رهبر حزب بعث را برای فرماندهی نیروی هوایی به‌خود جلب کرده بود. وی به‌طور مداوم و شخصاً در تمریناتِ آموزشی (قبل از شروع جنگ) شرکت کرده و جلسات متعددی را با خلبانان برگزار می‌کرد. برخورد مناسبِ «الجبوری» با مجموعه تحت اَمر، باعث ایجاد روابط مؤثر شغلی با کارکنان نیروی هوایی شده بود. وی بعدها به پیشنهاد سپهبد خلبان «عدنان خیراله» به وزارت دفاع عراق منتقل شد که درآن‌جا نیز عملکرد موفقی در این خصوص از خود نشان داد[6].

 

منبع: نبردهای هوایی ایران، سرتیپ2 خلبان حسین خلیلی، 1398، ایران سبز، تهران

 


[1]– پایگاه تازه تأسیس «قیاره» در خلال جنگ به میراژهای «اف1» مجهز و به پایگاه هوایی «صدام» موسوم شد.

[2]– اندکی پس از آغاز جنگ تحمیلی، نیروی هوایی ایران با طرح‌ریزی قبلی، اقدام به بمباران پالایشگاه‌های عراق کرد که منجر به توقف پیشروی ارتش زرهی و مکانیزه عراق در خاک استان خوزستان شد. در نتیجه، پالایش و استحصال روغن‌های صنعتی برای مصارف نظامی، سوخت تانک، خودرو، ماشین‌های مکانیزه و هواپیما با مشکل بزرگی روبرو شد. 

[3]– هواپیماهای «سوخو20» به دلیل مشکل سوخت و فشار بیش از حد به خلبان به هنگام پروازهای رزمی، ترجیحاً عراق از این نوع هواپیما برای آموزش تاکتیکی استفاده می‏نمود و در مأموریت‏های بمباران برونمرزی نوع «سوخو22» به کار گرفته می‏شد.

[4]– بعد از نابودی تعداد زیادی جنگنده در ماه‏های اولیه جنگ از این هواپیمای مادون صوت به عنوان جنگنده ضربتی استفاده شد.

[5]– این ژنرال برجسته عراقی به منظور گسترش نیروی هوایی عراق در خلال جنگ به وزارت دفاع منتقل شد و جای خود را به سرتیپ «حمید شعبان» فرمانده پایگاه «الحریه» در کرکوک در اوایل جنگ داد.

[6]– ام کوین، وودز و دیگران (1393) «جنگ ایران و عراق از دیدگاه فرماندهان صدام» ترجمه عبدالحمید حیدری، تهران: انتشارات مرز و بوم، ص 330.

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده