نبردهای هوایی ایران (8)
ب ـ طرح نبرد البرز پس از تسخیر سفارت آمریکا در 13 آبان 1358، و بروز اعمال تحریم‏های ظالمانه نظامی از طرف استکبار جهانی برای طراحان عملیاتی در ستاد مشترک ارتش و نیروی هوایی باتوجه به تجارب و شناختی که از ماهیت رژیم بعثی عراق داشتند، مسلم شد که باتوجه به سوابق درگیری‏های گذشته، در آینده نزدیک، صدام یک جنگ تمام عیار را به نظام نوپای جمهوری اسلامی ایران تحمیل خواهد کرد.

لذا، ستاد مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران طی شماره 9-06-201-/15-27 مورخ 27/8/58 به نهاجا ابلاغ کرد تا طرح عملیاتی آن نیرو در مقابل تهدیدهای کشور عراق تدوین شود که ستاد نیروی هوایی بلافاصله در طرح‏های عملیاتی پیشین تجدید نظر به عمل آورد[1]؛ و «طرح جامع نبرد البرز» به همراه ضمائم پیوست‏های آن مطابق با آرمان‏ها، هنجارها و رهنامه نوین دفاعی جمهوری اسلامی ایران در 99 برگ تدوین و در همین ماه با امضای سرلشکر امیربهمن باقری به یگان‏های مربوطه با طبقه‏بندی «به‏کلی سری» اعلام و یا ابلاغ شد که متعاقب آن، راهنمای طرح‏ریزی عملیاتی ستاد اجا برای پدافند در برابر دشمن واصل گردید. البته همزمان با تدوین «طرح نبرد البرز» در نهاجا، طرح‏های «ابوذر»[2] و «ذوالفقار» نیز به ‌ترتیب توسط نیروی زمینی و نیروی دریایی اجا با بازنگری در طرح‏های پیشین تدوین شدند. در این راستا، سرتیپ وحید کیمیاگر معاون عملیاتی وقت نهاجا به کمک سرهنگ محمود قیدیان، سرهنگ عبدالعلی قاسمیان و سرهنگ پرویز پیروز که همگی از خلبانان توانمند هواپیماهای شکاری و ترابریِ این نیرو بودند. با جدّیت شروع به مطالعه و برنامه‌ریزی برای تهیه «طرح نبرد البرز» به منظور وقوع احتمالی جنگ با عراق کردند که به برخی از نکات برجسته آن در سطور زیر اشاره شده است.

«الف. فرضیات:

  1. عملیات ارتش در کردستان ادامه داشته و گسترش جدیدی برای یگان‌های مستقر در این منطقه متصور نیست.
  2.  احتمال پشتیبانی از یگان‌های ارتش از سوی کشورهای تأمین‌کننده قطعات یدکی بعید است.
  3.  در طول عملیات در غرب، جنگ روانی ازطریق کشورهای آمریکا و اسرائیل و کشورهای هم‌پیمان با آنها علیه ایران ادامه خواهد داشت و عراق همچنان از پشتیببانی لجستیکی و آموزشی اتحاد جماهیر شوروی برخوردار خواهد بود.
  4.  کشورهای حوزه خلیج فارس از لحاظ سیاسی و تسهیلات پایگاهی، کشور عراق را پشتیبانی خواهند نمود.
  5.  کشورهای ترکیه و پاکستان در طول عملیات بی‏طرفی خود را حفظ خواهند نمود.
  6.  از آغاز عملیات، برتری هوایی با دشمن خواهد بود.

ب. تدبیر عملیاتی نهاجا: از آنجا که جوّ سیاسی حاکم بر کشور اجازه پیشدستی به نیروی هوایی اجا را نمی‌دهد، لذا هنگام بروز مخاصمات میان دو کشور، نیروی هوایی عملیات خود را بر مبنای واکنش انتقامی به شرح زیر طرح‌ریزی می‌کند.

با اعلام حالت «ب» از مرحله-3 آمادگی، هواپیماهای مأمور به اجرای عملیات انتقامی، مسلّح شده و آماده اجرای عملیات می‌شوند، به‌نحوی که با اعلام ساعت «س» و روز «ر» از حالت «پ» در مرحله-3 آمادگی، تک هماهنگ شده روی مواضع تعیین شده در خاک عراق انجام پذیرد.

ـ فرایند پشتیبانی از نیروهای سطحی

در وضعیت «الف» پشتیبانی از نیروهای سطحی پس از پایان عملیات انتقامی برابر روش و دستورهای قبلی انجام شده و بدین منظور پایگاه‌های درگیر در عملیات، تعدادی هواپیما را با مهمات مناسب آماده خواهند کرد.

در وضعیت «ب» تعداد هواپیماهای آماده ‏شده باید به نحوی باشد که هیچ‌گونه خللی در اجرای مأموریت پدافند هوایی وارد نشود. به عبارت دیگر اولویت با انجام مأموریت‌های پدافندهوایی بوده و در مراحل بعد، در صورت درخواست نیروهای سطحی، هواپیما واگذار شود و…». باتوجه به روند تحولات در منطقه تهدیدها و تجاوزهای عراق به مرزهای کشورمان افزایش یافت و درپی تهدیدات دشمن، صدام حسین برای اولین‏بار در تاریخ 18/1/59 یعنی همزمان با قطع کامل ارتباط ایران و آمریکا، اعلام داشت که ایران باید از سه جزیره تنب بزرگ و کوچک و ابوموسی خارج شود و چندی بعد نیز در یک سخنرانی تاکید کرد که عراق آماده است اختلاف خود را با ایران با توسل به زور حل کند و…. در خصوص افکار خام رهبر تازه به دوران رسیده عراق به این نکته اشاره می‏شود که: «صدام هرگز یک سرباز نبود. این بخش محذوف داستان زندگی وی می‏تواند ما را در درک هرچه بیشتر رفتار صدام پیش از دوران به قدرت رسیدن او و پس از آن یاری دهد»[3]. علیهذا بلافاصله پس از ادعای بی‏اساس صدام در خصوص جزایر سه‏گانه، ارتش جمهوری اسلامی ایران برای نخستین‏بار به حالت آماده‏باش سراسری درآمد و به تواتر درگیری‏های پراکنده در نقاط مرزی کشور از این تاریخ رو به افزایش نهاد و در نهایت در کمتر از شش ماه به یک جنگ تمام عیار مبدل گشت!

3ـ ترتیب نیرو و توان رزمی هوایی ارتش عراق

پیروزی انقلاب اسلامی با همه دستاوردهای ارزشمند خود، نتوانست از بروز برخی ناملایمات و مرارت‌ها در ارتش و نیروی هوایی جلوگیری کند و در فرایند انقلاب اسلامی به دلایلی که قبلاً اشاره شد؛ توان رزمی و بازدارندگی اجا بهرغم حمایت‏های همه جانبه حضرت امام (ره) به تدریج رو به کاهش نهاد. در حالی‏که نظام نوپای جمهوری اسلامی ایران به‏جای راهبرد آفندی، رهنامه (دکترین) دفاعی را مد نظر قرار داده و درپی تعدیل و اصلاح ارتش بود، رژیم عراق از همان روزهای آغازین انقلاب، درصدد افزایش توان آفندی ارتش به‏ویژه نیروی هوایی خود بود. به همین منظور با عقد قراردادهای تسلیحاتی، توانست اقلام عمده دفاعی از جمله هواپیماهای پیشرفته از اتحاد جماهیر شوروی سابق، فرانسه و برخی دیگر از کشورهای سازنده تسلیحات دریافت کند.

در این مبحث براساس برآوردهای آمادی، عملیاتی، اطلاعاتی و نیروی انسانی، نگاهی کوتاه به نیروی هوایی عراق خواهیم داشت. به این صورت که «ترتیب نیرو» شامل: توان رزمی این نیرو در زمینه‏های استعداد، گسترش، آماد و پشتیبانی (لجستیک)، آموزش، راهوردها (تاکتیک)، شایستگی رزمی و دیگر امور هوایی مرتبطه عراق، قبل از جنگ مورد بررسی قرار می‏گیرند[4].

الف ـ نگاهی به وضعیت نیروی هوایی عراق پیش ‌از جنگ

نیروی هوایی عراق از نظر تجهیزاتی، تسهیلاتی و نیروی انسانی در دوران قبل از انقلاب اسلامی از نیروی هوایی ایران که قراردادهای کلان با کارخانه‏های بزرگ تسلیحاتی آمریکا و غرب می­بست، به مراتب ضعیف‏تر بود. ولی همزمان با طلیعه انقلاب اسلامی، رژیم عراق با شتاب فزاینده­ای نسبت به افزایش قدرت نیروی هوایی خود گام برداشت. برای روشن­شدن موضوع و فرآیند آن، بررسی چند سامانه خاص دشمن بعثی عراق ضروری به نظر می­رسد.

طبق برآورد مندرج در پیوست اطلاعاتی «طرح البرز»، حدود ده ماه پیش‌از آغاز جنگ تحمیلی، نیروی هوایی عراق هواپیماهای «میگ23» خود را از پایگاه «الولید» در غرب این کشور به مناطق شرقی و حاشیه مرزهای ایران گسترش داده بود.

از میان انواع هواپیماهای «میگ23» ساخت شوروی، نیروی هوایی عراق، نوع «بی‏.اِن» ‌را با مأموریت شکاری- رهگیر و بمب‌افکن از کشور سازنده دریافت کرده بود. این هواپیما با استفاده از فاصله‌یاب لیزری، دقّت در پرتاب موشک‌های هوا به هوای خود را افزایش داده بود. در این خصوص، گسترش جنگنده مذکور به پایگاه‌های شرقی عراق، خبر از رویدادی غیرمنتظره می‌داد که از دیدگاه کارشناسان سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی ایران می‌توانست بسیار نگران‌کننده و قابل تأمل باشد.

نیروی هوایی عراق با فعال کردن این هواپیما در نوار مرزی با ایران و هم‏چنین استقرار زنجیره‌ای از رادارهای پدافند هوایی، دفاع مستحکمی را در آسمان عراق ایجاد کرده بود. استفاده از موشک‌های زمین به زمین «اسکاد-بی» و بمب‌افکن‌های دوربرد «تی‌یو16» و «تی‌یو22» می‌توانست برای ارتش و تمامیت ارضی ایران، تهدیدآمیز و دارای معانی خاصی باشد. افزون بر این، علاوه بر تجهیزات روسی، «وزارت دفاع» عراق به کفالت سپهبد خلبان عدنان خیرالله (برادر همسر صدام)، طرح‌هایی برای خرید هواپیما، بالگرد و شناورهای نظامی از فرانسه و ایتالیا را نیز در دستور کار قرار داده بود.

با توجه به مطالب گفته شده، استعداد رزمی نیروی هوایی عراق در آستانه جنگ تحمیلی که از پیوست اطلاعاتی دستور عملیاتی «البرز» استخراج شده است به شرح زیر بوده است.

ب ـ استعداد نیروی انسانی و یگان‏های بزرگ هوایی

استعداد کارکنان نیروی هوایی عراق 000,25 نفر برآورد شده بود که 10درصد آنها در رده فرماندهی قرار داشتند. تعداد خلبانان این نیرو 892 نفر بودند که تعداد 450 نفر از آنان خلبان فعال شناخته می‌شدند. حزب بعث در ارتش نفوذ زیادی داشت و افسران هموند این حزب از اهمّیت ویژه‌ای برخوردار بودند و در انتصابات ضوابط، شایسته‏سالاری و لیاقت افراد کمتر لحاظ می‏شد.

شمار کلی هواگردهای نیروی هوایی عراق در حدود 720 فروند برآورد شده بود که از این تعداد، 336 فروند آن جنگی، 107 فروند هواپیمای آموزشی رزمی، 131 فروند ترابری سبک و سنگین و باقیمانده از دیگر گونه‏های آموزشی بوده‏اند و شمار بالگردها نیز 146 فروند طبق پیوست‏های «طرح البرز» برآورد شده بود. این نیرو در مجموع دارای 34 گردان پروازی بود که شامل: 12 گردان شکاری از گونه‏های «میگ21 و 23» مستقر در پایگاه‏های «الحریه» در کرکوک، «فرناس» در موصل، «امام علی» در ناصریه، «الرشید» در بغداد، «ال‏هضبه و تموز» در حبانیه، «الولید» در غرب عراق، «ابوعبیده» در کوت و «الوحده» در شعیبیه؛

پنج گردان شکاری‏بمب‏افکن از نوع «سوخو7، 20، 22» مستقر در پایگاه‏های «الحریه»، «فرناس»، «الهضبه»، «ابوعبیده» و «الوحده»؛

دو گردان بمباران راهبردی یا دوربرد از نوع «تی‌یو16»، «تی‌یو22» و «ایلیوشین28»، مستقر در پایگاه «الهضبه» در حبانیه؛ – یک گردان شناسایی در پایگاه «فرناس»؛ یک گردان آموزشی در تکریت؛

دو گردان ترابری از گونه‏های «آنتونف2»، «آنتونف12»، «ایلیوشین76»، «تی‏یو24»، «تی‌یو124»، «بریستول»، «داو» و «هرون» در پایگاه ترابری «المثنی» در حبانیه بغداد؛ به همراه 12 گردان بالگرد از گونه‏های «اِم،آی4»، «ام.آی8»، «وسکس»، «آلوئت3»، «گزل» و سوپرفریلون ‌نیروی دریایی (در بصره)، که در پایگاه‏های «فرناس»، «الحریه»، «قیاره» (صدام) در استان سلیمانیه، المثنی و…

در مباحث بعدی انواع هواپیماهای شکاری به همراه روند تجهیز تصاعدی و شمار آنها درخلال جنگ ارائه شده است.

 

 منبع: نبردهای هوایی ایران، سرتیپ2 خلبان حسین خلیلی، 1398، ایران سبز، تهران

 


[1] باید گفت که، قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، نیروی هوایی طرح‌های نظامی ویژه‌ای را  برای رویارویی احتمالی با عراق یا کاهش تهدیدات این کشور در اختیار داشت که در شرایط حساسِ پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بازنگری در این طرح‌ها ضرورت ویژه‌ای داشتند.

[2]– ابوذر در حقیقت یک طرح آفندی با نام ابومسلم بود که قبل از انقلاب اسلامی در نیروی زمینی وجود داشت و با هدف ورود به استان‌های بصره، بغداد و کرکوک تهیه شده بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با قوت گرفتن حملۀ عراق به ایران، این طرح با تغییراتی به ابوذر موسوم شد.

[3]– کیگان، جان (2004), «جنگ عراق» ترجمه نجله خندق، تهران: مرکز مطالعات دفاعی و امنیت ملی، چاپ اول، 1385، ص70

[4]– جهت آگاهی درخصوص چگونگی تجاوزات هوایی عراق و روند آمادگی رزمی نهاجا بنگرید به: نمکی عراقی، علیرضا و دیگران (1393) «تاریخ نبردهای هوایی دفاع مقدس» جلد اول، تهران: مرکز انتشارات راهبردی نهاجا.

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده