مواضع آمریکا در جنگ تحمیلی-3
پیشینه روابط ایران و آمریکا( بخش اول) الگوي رفتاري ايالات متحده آمريكا در ارتباط با ساير كشورها، همواره از منظر دخالت در امور داخلي آنها و تنظيم رفتار بازيگران سياسي اين كشورها، در راستاي منافع خود، قابل مطالعه است. چنين الگويي پس از پايان جنگ جهاني دوم و جايگزيني آمريكا به ­جاي قدرت استعماري انگليس ظهور بيشتري به ­خود گرفت. پيشينة روابط ايران با ايالات متحده آمريكا به سال 1230 شمسي باز ميگردد، اما ظهور الگوي دخالت جويانه اين روابط، پس از جنگ جهاني دوم بيشتر محسوس بوده است.

در اين مرحلة تاريخي، ايران به­ عنوان پايگاهي مستحكم در مقابل شوروي سابق براي غرب و به­ خصوص ايالات متحده‌ آمريكا ارزش فراواني يافته بود، به ­گونه‌اي كه اين كشور براي حفظ اين پايگاه حتي از انجام كودتا نيز فروگذار نكرد و با ساقط كردن حكومت ايران، حكومت دلخواه خود را در ايران حاكم نموده، از آن پس در تعيين نخست ‌وزيران نيز دستورات لازم را به شاه گوشزد مي‌نمود.

پيروزي انقلاب اسلامي در ايران، اين پايگاه مطمئن را دچار تزلزل كرد و منافع ايالات متحده‌ آمريكا در ايران و منطقه مورد تهديد قرار گرفت. ايالات متحده تلاش‌هاي فراواني براي جلوگيري از پيروزي انقلاب اسلامي به عمل آورد، اما هيچ‌كدام از آنها موفق نشد و لذا اين كشور، با توجه به مراحل مختلف روند شكل‌گيري و تثبيت نظام جمهوري اسلامي از الگو‌هاي رفتاري مشخصي بهره‌ برد. اگر اين الگوهاي رفتاري در مقاطع مختلف، از جمله دورة حاكميت دولت موقت و عصر جنگ تحميلي مورد بررسي قرار گيرد، مشخص مي‌شود كه فصل مشترك تمام آنها، عبارت از اين است كه ايالات متحده براي حفظ منافع خود به­ هر اقدامي دست مي‌زند و حتي از انجام كودتا و تحمیل جنگ نيز ـ در صورت امكان ـ هيچ‌ ابايي ندارد و در شرايط مستعد بين‌المللي نيز براي رسيدن به اهداف خود، از ابزارها و شعارهاي مورد پسند بين‌المللي به مثابه بهانه‌اي براي اقدام‌هاي خود بهره‌ مي‌جويد.

 

 

روابط ايران و آمريكا

در سال 1830 دو نفر آمريكايي به ­نام­هاي «هاريسون گري اوتيس دوايت»[1] و «الي اسميت»[2] به شمال غربي ايران سفر كردند تا منطقه را براي انجام مأموريت­هاي آينده شناسايي كنند. آنها، نخستين افراد آمريكايي هستند كه ورودشان به سرزمين ايران محرز شده است. دولتمردان آمريكايي نيز هم­زمان با آغاز دورة صدارت امیرکبیر در 1260ش(1299هـ . ق/1881م) کوشش نمودند تا روابط میان ایران و آمریکا را در حوزه­هاي مختلف برقرار سازند، اما اقدام اساسی برای محقق شدن آن به ­عمل نیاوردند. به ­دنبال ظهور اندیشه­های نوگرایی در عصر قاجار و لزوم جذب متخصصان خارجی از اتباع دولت­های بی­طرف و باتوجه به تأسيس سفارت آمریکا در ایران كه در سال 1262ش (1883م) انجام پذيرفت، مستشارانی در امور اقتصادی از کشور آمریکا به استخدام دولت ایران در مي­آيند.

ورود اين مستشاران اقتصادي تحت شرايطي انجام مي­پذيرفت كه قبل از آن و در دوران فتحعلی شاه قاجار، تعدادي از میسیونرهای مذهبی آمريكايي به ­منظور تبليغ و تبشير دين مسيحيت به ايران اعزام شده بودند. اين مسيونرها، برای جلب نظر بيشتر مردم و دست­یابی به اهداف خود، تبلیغات مذهبی را با خدمات پزشکی و آموزشی همراه کرده بودند.[3] بنابراين، دوران سلطنت ناصرالدین شاه قاجار را مي­توان آغاز روابط ایران و آمریکا در قالب مناسبات سیاسی، محسوب نمود که با تأسیس سفارتخانه در كشورهاي آمریکا و ایران همراه مي­گردد. «ساموئل بنجامین»[4] اولين سفیر آمریکا در ایران مي­باشد. از سوي دولت ايران نيز، «حسینقلی­خان صدرالسلطنه» به عنوان اولين سفیر ایران در كشور ايالات متحده آمریکا برگزیده و مشغول به ­كار مي­شوند.

 

استخدام مستشاران آمريكايي در ايران

سفر «ويليام مورگان شوستر»[5] و چهار آمريكايي همراه وی به ايران که در سال 1290ش(۱۰مه 1911م) و در دورة سلطنت احمدشاه قاجار اتفاق افتاد را مي­توان به ­منزله حضور نخستین «هیأت مستشاري آمریکایی» در ايران قلمداد نمود كه با تقاضای دولت وقت ايران و به­منظور سامان­دهی اوضاع گمرک و مالیه­ ایران صورت پذيرفته است.[6] (بيل،21:1371) مأموریت افرادی چون مورگان شوستر كه با هدف سامان­دهی به اوضاع اقتصادی به ایران سفر نموده بود، برجسته­ترین بخش حضور مستشاران آمریکایی­ها در آغاز برقراری روابط میان دو کشور در اواخر زمامداري پادشاهان قاجار و اوایل حكومت پهلوی، محسوب مي­گردد.[7] نخستین اقدام شوستر گذراندن قانونی برای تمرکز درآمد گمرکات بود. بر اساس این اصلاحات، عواید گمرکات ایران ابتدا به خزانه دولت ریخته می‌شد و سپس سهم روسيه و بريتانيا از عواید گمرکات شمال و جنوب پرداخت می‌شد، در حالی­که پیش از آن عکس این رویه بود.

اقدام شوستر موجب خشم روس‌ها شد و دولت روسیه در ۲۹ نوامبر ۱۹۱۱م. به ایران اولتیماتوم داد ظرف ۴۸ ساعت شوستر را برکنار و از ایران اخراج کند. در ۲۴ دسامبر ۱۹۱۱م، مجلس شوراي اسلامي تن به رأی عزل وی داد.

ورود مستشاران نظامي آمريكا

اولين درخواست خرید جنگ‌افزار آمریکایی در زمانی که رضاخان وزیر جنگ بود، صورت گرفته است. رضاخان كه در آن مقطع زماني به ­عنوان نخست وزير و وزير جنگ در صحنه سياسي- نظامي ايران عمل  مي­نمود، هم­زمان با ارائه درخواست خريد سلاح، متقاضي اعزام مستشاران آن کشور به ایران نيز شده است. اسلحه‌های مورد استفاده ایرانيان در آن تاریخ از نوع روسی، انگلیسی، آلمانی و فرانسوی بودند. در سال 1300ش (۱۹۲۱م) «وان انکرت»[8] کاردار سفارت آمریکا در تهران، طی تلگرام محرمانه‌ای به وزارت امور خارجه آمریکا اطلاع داد که رضاخان تقاضای سی‌ هزار قبضه تفنگ، یک ‌میلیون تیر فشنگ، چهار دستگاه زره‌پوش و چهار فروند هواپیما برای ارتش جدیدالتأسیس ایران به‌ منظور تأمین امنیت داخلی و جلوگیری از نفوذ کمونیسم داده است. ضمن آنكه کاردار سفارت آمریکا خاطرنشان ساخته بود فروش جنگ ‌افزار به ایران مستلزم اعزام مربیان و مستشار نظامی است. ليكن، سوابق موجود حاكي از آنست كه وزارت ‌خارجه آمریکا با این امر موافقت نمي­نمايد.(نجاتي،507:1371)

در تاريخ مهر 1301ش، قانوني در مجلس شوراي ملي به تصويب مي­رسد كه براساس آن مجوز استخدام يك نفر آمريكايي به اسم «دكتر ريان»[9] براي اصلاح امور بلديه تهران با حقوق ساليانه ده هزار دلار و خانه و اثاثيه هم به رايگان از طرف دولت در اختيار مستخدم مزبور گذارده مي‌شود و يك مهندس بلدي(شهرداري) با حقوق ساليانه پنج هزار دلار كه دكتر ريان انتخاب مي‌نمايد، نيز به­ عنوان دستيار همراه وي باشد. استخدام دكتر ريان، آغاز ورود رسمي مستشاران آمريكايي به ايران محسوب مي­گردد. (گلشائيان، 1377: 63)

اما پس از جنگ جهانی اول، لزوم سامان­دهی اوضاع اقتصادی کشور، استفاده از متخصصان خارجی را ضروری ساخته بود. بنابراين، ده سال پس از اخراج مورگان شوستر، تلاش­های دیگری برای استخدام مستشاران آمریکایی در ایران آغاز شد. دولت احمد قوام معروف به قوام السلطنه «نخستین دولتی بود که قصد جلب آمریکاییان را داشت و تا حدودی موفق به گشودن پای آنها در ایران گردید.» در پی اجرای سیاست مذکور، قوام السلطنه به ­عنوان رئیس الوزرا، لایحه استخدام مستشاران مالیه از آمریکا را به مجلس شورای ملّی تقدیم نمود تا در جلسة یکصد و نوزدهم سال 1301 به تصویب وکلاي مجلس رسیده و دکتر «آرتور چستر میلسپو»[10] در سمت رئیس کل مالیة ایران به همراه چند نفر از همکاران آمريكايي خود، به مدت پنج سال برای ادارة امور مالی کشور به استخدام دولت در مي­آيد.

میلسپو، توانست اختیارات وسیعی را کسب نماید. کلیة درآمدها و هزینه­های دولتی، وظایف مالی دولت، وصول مالیات و تنظیم بودجه­های دولتی و امور خزانه، زیر نظر مستقیم او قرار گرفت. وی، در نخستین سال­های فعالیت خود بسیاری از آمریکاییان را به شغل­های حساس مملکتی از جمله ریاست ادارة درآمدهای داخلی و خزانه­داری کل وزارت دارایی، سرپرست مالی استا­ن­های آذربایجان، گیلان، خوزستان، فارس و کرمان منصوب کرد، اما علی ­رغم برخورداری از تمامي اختیارات و امکانات واگذار شده، نتوانست برای اقتصاد بیمارگونة ایران چاره­ای بیندیشد. استخدام میلسپو در ایران مقارن با سقوط قاجار و ظهور سلطنت پهلوی بود. مأموریت دكتر ميلسپو در حکومت جدید نیز ادامه یافت که با خاتمة مدت مقرر، قرارداد او در سال 1306ش تمدید نگردید.

 

منبع: مواضع آمریکا در جنگ تحمیلی، عسگری، شاداب، 1393، ایران سبز، تهران

 


Harrison Gary Otis Dwite. 1-

Eli Smith.2

3- ترديدي وجود ندارد که این نوع اقدامات می­توانست پوشش مناسبی برای فعالیت­های بسیاری باشد که با تبلیغ مسیحیت همراه بود. با این حال، به سبب نفوذ عمیق دین اسلام در قلب و جان مردم، مبلغان مسیحی توفيق چنداني در جذب ایرانیان به مسیحیت نيافتند.

Samuel Benjanmin.4

William Morgan Shuster.– 1

2- همچنين، از فردي به­نام «جاستين پركينز» به­عنوان اولين آمريكايي كه قبل از سال 1883 ميلادي به ايران سفر داشته، نيز ياد شده است.

3- مجلس پس از به سلطنت رسیدن احمد شاه تصمیم به استخدام مستشاران خارجی برای حل مشکلات مالی و نظامی کشور گرفت. در همين ارتباط بود كه «مورگان شوستر» آمریکایی و «یال مارسن» سوئدی به استخدام دولت ايران درآمدند. استخدام این مستشاران تا حدودی سبب بهبودی وضع کشور شد، اما این امر با سیاست روسیه و انگلستان در ایران مغایرت داشت به ­همین دلیل، عناصر این دوکشور، مقدماتی را برای اخراج مورگان شوستر فراهم کردند.

Van Enckevort.– 1

Dr Ryan. -2

1- Arthur Chester Milspauyh– لايحه استخدام ميلسپو ابتدا در مرداد 1301 به تصويب مجلس رسيد و نامبرده در ۲۷ آبان همان سال به ايران آمد، اما با رضا شاه اختلاف پيدا كرد و در خرداد 1306 به­كار خود خاتمه داد و در ماه مرداد همان سال ايران را ترك كرد. ميلسپو، 1370: 207؛

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده