دریاسالار (17)
وضعیت تولید و صادرات نفت ایران در دوره جنگ تحمیلی (2) دوره دوم: 1365 - 1361 در این دوره با عملیاتهایی که ایران انجام داد مناطق وسیعی از سرزمینهای ایران اسلامی که در سال 1359 اشغال شده بود، آزاد گردید، از جمله آزادسازی خرمشهر باعث شد که بخش مهمی از مراکز اقتصادی کشور از تیررس دشمن رهایی یابند و در حوزه نفتی نیز افزایش صادرات نفت و افزایش درآمدهای حاصل از فروش نفت باعث بهبودی نسبی در برخی از شاخصهای اقتصادی کشور نسبت به دو سال قبل شد.

جدول زیر فرآیند تولید، صادرات و درآمدهای نفتی در دوره دوم جنگ را نشان  می‌دهد (همان: 97):

 

طبق جدول بالا، تولید نفت ایران در سال 1361 و 1362 افزایش یافت؛ اما در سال 1363 با کاهش نسبی مواجه شد. در بحث صادرات در سال 1361 و 1362 افزایش صادرات و در سال 1363 و 1364 کاهش صادرات را شاهد بودیم. در سال 1361 و 1362، درآمدهای نفتی افزایش پیدا می‌کند. آزادسازی خرمشهر و مناطق نفت‌خیز از یک سو و اتحاد با سوریه و قطع خط لوله نفت عراق توسط سوریه از سوی دیگر از عوامل افزایش صادرات و درآمدهای نفتی ایران در این سال می‌باشند. در سال 1363، کاهش قیمت نفت، دورنمای درآمدهای نفتی کشور را که پشتوانه اصلی تأمین هزینه‌های عمومی و جنگ بود، در میان مدت و دراز مدت تیره کرد.

 در سال 1364، عراق پایانه نفتی خارک را که عمده صادرات نفتی ایران از آنجا صورت می‌گرفت، به طور مؤثر مورد حمله قرار داد. به همین خاطر، در سال 1364 شاهد کاهش صادرات و درآمدهای نفتی هستیم (سایت شانا، مهر 1392).  

در همین سال، جنگ نفتکش‌ها و ایجاد فشار مالی و اقتصادی از طریق کاهش یا توقف صادرات و فروش نفت ایران توسط عراق و حامیانش شکل می‌گیرد. ایران در این سال طی یک عملیات مهم بندر فاو را تصرف کرد؛ اما این اقدام باعث شکل‌گیری اجماعی منطقه‌ای و جهانی علیه ایران اسلامی شد.  به طور مثال: عربستان جنگ قیمت‌ها را راه انداخت تا از طریق افزایش تولید نفت، قیمت نفت را کاهش دهد و درآمدهای نفتی ایران را با مشکل مواجه کند. از خصوصیات این دوره‌ می‌توان رونق اقتصادی در دو سال اول و وضعیت مطلوب شاخص‌های اقتصادی، بالا بودن قیمت نفت در نیمه اول این دوره‌ در بازارهای جهانی، افزایش تولید و صادرات نفت در دو سال اول، دوره جدیدی از حملات عراق به تأسیسات نفتی و نفتکش‌های ایران با هدف قطع صادرات نفت ایران به خارج و شروع جنگ قیمت‌ها را می‌توان بر شمرد (دژپسند و رئوفی، 1387:‌96).

در مجموع، تا مرحله دوم جنگ که همان سال 1364 باشد، مسائل سیاسی نفت و تأثیر جنگ بر صنعت نفت باعث نشد که ایران در تنگنا قرار گیرد یا ثبات ایران در زمینه نظامی، سیاسی و اقتصادی به هم بخورد؛ اما از سال 1364 به بعد با حمایت کشورهای منطقه از عراق، مانند عربستان و راه انداختن جنگ قیمت‌ها، ورود آمریکا به جنگ و حمله به تأسیسات نفتی ایران، کشور در وضعیتی بسیار بحرانی قرار گرفت.

دوره سوم: 1367 1365

آمار تولید، صادرات و درآمدهای نفتی ایران در این دوره‌ در جدول زیر قابل مشاهده است (جلیلوند، 1388 :46‌):

 

طبق جدول بالا، در سال 1365 شاهد کاهش تولید نفت ایران هستیم؛ اما در سال‌های بعد تولید ایران به ‌صورت مداوم افزایش یافت. در سال 1365، صادرات نفت ایران به پایین‌ترین حد خود می‌رسد و همچنین درآمدهای نفتی نیز به خاطر کاهش قیمت نفت در این سال کاهش یافت. علت اصلی این کاهش قیمت نفت چنان‌که قبلاً ذکر شد، تأثیر جنگ قیمت‌ها توسط عربستان بود. در این سال فشار زیادی از لحاظ اقتصادی بر کشور وارد شد؛ زیرا از آغاز جنگ تا سال 1365 هزینه‌های جنگ درحدود یک سوم درآمدهای نفتی بود؛ اما در این سال کاهش درآمدهای نفتی و افزایش هزینه‌های جنگ به ‌تدریج با هم برابر می‌شود.

در سال 1366، شاهد اوج‌گیری جنگ نفتکش‌ها و درگیری‌های ایران با آمریکا هستیم که حکایت از افزایش فشارهای نظامی، مالی شدیدی بر ایران دارد که ادامه جنگ را برای ایران بسیار سخت می‌کرد. رکود شدید اقتصادی، وضعیت نگران کننده شاخص‌های اقتصادی، کاهش شدید قیمت نفت و درآمدهای نفتی، فشارهای بین‌المللی، گسترش و تشدید جنگ نفتکش‌ها، درگیری مستقیم با آمریکا از خصوصیات این دوره‌ می‌باشد (دژپسند و رئوفی: 96).

در تحلیل این دوره‌ باید گفت: «رکود شدید اقتصادی و بالطبع تأثیر آن هم در عرصه عمومی و داخلی کشور و هم در عرصه نظامی و تأمین هزینه‌های جنگ مشهود است، که مهم‌ترین دلیل آن کاهش بسیار شدید قیمت نفت در بازارهای جهانی بود. افزون بر عامل کاهش قیمت نفت، در طول سه سال پایانی به کرات پایانه‌های نفتی ایران ازجمله خارک، نفتکش‌های حامل نفت ایران و کشتی‌های تجاری مورد اصابت موشک‌ها و راکت‌های ارتش عراق قرار می‌گرفت.»

  بکارگیری نفت به‌ عنوان یک سلاح سیاسی در جنگ تحمیلی

یکی از اقدامات مؤثر مخالفان منطقه‌ای و جهانی ایران، استفاده از نفت به‌ عنوان یک سلاح علیه این کشور بود. نیروهای انقلابی که ابتدا نفت را ابزار مؤثری برای مقابله با مخالفان انقلاب می‌دانستند، با آغاز تهاجم عراق، ناگزیر شدند از این ابزار برای تأمین منابع مورد نیاز جنگ حداکثر بهره‌برداری را بکنند. یکی از شعارهای نیروهای انقلابی کاهش تولید نفت تا کمترین حد ممکن بود، که در ابتدای پیروزی انقلاب به وعده خود عمل نمودند، به گونه‌ای که در سال 1357، بجز تعدادی تک محموله، در نیمه دوم اسفندماه نفتی صادر نشد؛ البته با توجه به فروش‌های قبلی، درآمد حاصل از فروش نفت در سال 1357 به 1/18 میلیارد دلار رسید (حشمت‌زاده، 1386‌: 351).

سال 1359 سالی دشوار برای کشور بود. در جبهههای جنگ، دشمن با اشغال بندر استراتژیک خرمشهر، محاصره شبه‌جزیره آبادان و در تیررس قراردادن شهر اهواز و حضور در پای پل کرخه، فشار سنگینی بر کشور وارد می‌ساخت. از نظر اقتصادی نیز، با توجه به وابستگی کشور به درآمدهای نفتی، حمله محدود دشمن به بعضی از مراکز و تأسیسات نفتی، ازجمله بزرگ‌ترین پالایشگاه جهان در آبادان، تولید نفت کشور را به شدت کاهش داد.

علاوه بر مشکلات مربوط به میزان تولید، به دلیل کاهش مصرف در پی برنامه‌های«آژانس بین‌المللی انرژی» قیمت نفت نیز در سال 1359 کاهش یافت. خریداری نشدن نفت ایران از سوی خریداران که از بی‌اعتمادی آنها به توان ایران برای عمل به تعهداتش (به دلیل در معرض خطر بودن تأسیسات نفتیش) ناشی می‌شد، مشکل مضاعفی بود که تا عملیات‌های موفق سال 1361 و خارج‌کردن تأسیسات نفتی کشور از تیررس مستقیم دشمن همچنان ادامه داشت. مجموع این عوامل سبب شد درآمدهای نفتی ایران در سال 1359  به شدت کاهش یابد و به رقم 6/11 میلیارد دلار برسد (روزشمار جنگ ایران- عراق، 1378‌: ‌26).

همچون سال‌های پیش، در سال 1362 نیز تحولات صحنه رزم و فروش نفت پا به‌ پای هم به پیش رفتند. ایران اسلامی، با آزادسازی باقی مناطق اشغالی، همچنان دست بالا را در جبه‌های جنگ داشت و در عرصه تولید و فروش نفت نیز توفیقات سال قبل تکرار شد و درآمد کشور از محل فروش نفت از 5/20 میلیارد دلار گذشت. در سال 1363، نخستین نشانه‌های فرسایشی‌ شدن جنگ هویدا شد.

 کشید‌ه ‌شدن جنگ به مناطق مسکونی، آغاز جنگ نفتکش‌ها و روی آوردن عراق به سلاح‌های ممنوعه از جمله مصادیق این واقعیت بود. درآمدهای نفتی نیز، همچون سال‌های قبل، همراهی محسوسی با وضعیت جبهه‌ها از خود نشان داد و مجموع درآمد کشور از محل فروش نفت خام به حدود 5/16 میلیارد دلار کاهش پیدا کرد که نشان دهنده رکودی محسوس بود. سال 1364 سالی تعیین کننده در سرنوشت جنگ بود. در این سال، به ظاهر موعد عملیات نهایی یا سرنوشت‌سازی که مقامات کشور نوید آن را از مدت‌ها قبل می‌دادند رسیده بود. تسخیر بندر استراتژیک فاو عراق در دهانه خلیج فارس راه دسترسی عراق به دریا را از این کشور گرفت؛ اما بر خلاف تصور طراحان، این عملیات نه تنها گره کور جنگ را نگشود، بلکه با منسجم‌تر کردن جبهه مخالفان ایران، اوضاع را بیش ‌از پیش پیچیده ساخت.

پس از اینکه حامیان عرب رژیم عراق از رایزنی‌های سال 1363 خود با ایران به نتیجه‌ای نرسیدند و ایران به عملیات برون مرزی عمده‌ای دست زد که به طور مکرر عراق را به اجرای آن تهدید می‌کرد، این کشورها به رهبری عربستان به فاز جدیدی وارد شدند که بعدها به جنگ قیمت‌ها شهرت یافت (روزشمار جنگ ایران و عراق، 1378: 24).

 

منبع: دریاسالار، دریاداردوم ستاد عبدالله معنوی رودسری ، 1398، ایران سبز، تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده