ژئوپلیتیک خلیج فارس و دریای عمان مقدمه عبور و مرور کشتيهاي تجاري در درياها از قرنها پيش، اهميت خاص و ويژهاي داشته و امروزه بيش از ششصد ميليون كانتينري كه براي بار جابهجا ميشود، حمل نود درصد آن از طريق دريا صورت ميگيرد. در اين ميان، چندين آبراه توانستهاند نقش خود را پررنگتر کرده و اهميت سوقالجيشي را براي خود و منطقه به ارمغان آورند.

 

اهميت درياها به‌گونه‌اي براي کشورهاي بزرگ دنيا حياتي است که چرچيل در اظهار نظري جالب مي‌گويد: «پيروزي بريتانيا در جنگ جهاني روي امواج خليج ‌‌فارس به ثمر نشست.» از همين رو، تنگه‌ها را بايد يک درجه بالاتر از بقيه آبراه‌ها بررسي ‌کرد. هم‌اکنون از ميان ده‌ها آبراه مشهور، چهار تنگه نقش مهمي در حيات اقتصادي جهان ايفا مي‌کنند که از ميان تنگه‌هاي هرمز، جبل‌الطارق، باب‌المندب و برينگ، سيادت آبراه‌ها با تنگه هرمز است؛ کانال دريايي که کشورهاي بزرگ و انرژي‌‌خيز خليج ‌فارس را به آب‌هاي آزاد جهان وصل مي‌کند.

اهميت تاريخي اين تنگه به حدي بالاست که پيش از پيروزي انقلاب اسلامي ايران، بسياري از کشورهاي استعمارگر جهان بر سر حضور در اين تنگه و در دست‌ گرفتن قدرت اين شاهراه با يکديگر رقابت مي‌کردند. اين قدرت‌طلبي‌ها با کشف نفت و تحول بزرگ در اقتصاد جهان به اوج خود رسيد که پيروزي انقلاب اسلامي ايران، نقطه پاياني بر زياده‌طلبي اين قدرت‌‌ها بود.

اگر جهان را به بدن انسان تشبيه کنيم، خون حيات را بايد نفت بدانيم و تنگه هرمز را قلب اين بدن به حساب آوريم.

نگاه ويژه صاحب‌نظران درباره موقعيت ژئوپليتيک تنگه هرمز

تنگه هرمز باريکه دريايي خميده شکلي است که در منتهي‌اليه شرقي خليج ‌‌فارس واقع شده است و فلات ايران را از شبه‌جزيره عربستان جدا مي‌کند و آب‏هاي خليج ‌‌فارس را به درياي عمان و اقيانوس هند پيوند مي‏دهد. اين تنگه يک فرورفتگي از دوره سوم زمين‌شناسي است که ادامه رشته‌ کوه‏هاي جنوبي ايران به شبه‌جزيره مُسَنْدَم را قطع‏ کند ( اسکندر منشي و پيروز مجتهدزاده: 1371، صص 178-176).

خليج ‌‌فارس درياي نيمه‌بسته‌اي است که بازوي اقيانوس هند به ‌شمار مي‏رود و تنگه هرمز کليد آن محسوب مي‏شود.

تنگه هرمز در نظريات ژئوپليتيکي جايگاه ويژه‌اي دارد. بر اساس نظريه اسپايکمن، هرکس که ريملند (حاشيه زمين) را واپايش (کنترل) کند، دنيا را واپايش (کنترل) خواهد کرد. نظريه ريملند با تغييراتي در نظريه هارتلند (قلب زمين) مکيندر ارائه شده است.

منظور از ريملند کشورهاي ساحلي شبه‌جزيره واقع در غرب و جنوب اروپا و جنوب آسيا است. بر اساس اين نظريه، تنگه هرمز مرکز ريملند است و بخش‏هاي شمالي، جنوبي، غربي و شرقي را به هم پيوند مي‏دهد. بنابراين، طبق نظريه ريملند، واپايش (کنترل) تنگه هرمز به مفهوم واپايش (کنترل) چهار بخش يادشده خواهد بود. آلبوکرک، دريادار مهاجم پرتغالي به اقيانوس هند و خليج ‌‌فارس، معتقد بود هر دولتي بر سه تنگه باب‌المندب، هرمز و مالاکا تسلط داشته باشد، بر جهان مسلط خواهد بود. اين نظريه تا امروز همچنان معتبر است. در ميان سه تنگه مذکور، تنگه هرمز در مرکز قرار گرفته و تسلط بر اين تنگه به مفهوم تسلط بر دو تنگه ديگر خواهد بود. به همين دليل، در گذشته کشورهايي که مي‏خواستند بر اقيانوس هند مسلط شوند، سعي مي‏کردند قبل از هر اقدامي تنگه هرمز را در اختيار گيرند.

اهميت راهبردي تنگه هرمز براي اقتصاد جهان

تنگه هرمز اهميت راهبردي زيادي براي اقتصاد جهاني بخصوص بازار انرژي دارد و بيش از يک‌ششم نفت مورد نياز جهان از طريق اين تنگه ترانزيت مي‌شود. تنگه هرمز دومين تنگه بين‌المللي پرتردد دنياست. هر روز درحدود 5/16 تا هفده ميليون بشکه نفت خام (برآورد سال ۲۰۰۶) که معادل چهل درصد کل نفت حمل شده توسط نفتکش‌ها و نزديک به ۲۵ درصد کل عرضه جهاني نفت است، از اين آبراه عبور مي‌کند. درحدود ۶۸ درصد ذخاير شناخته‌شده نفت و گاز دنيا در خليج ‌‌فارس قرار دارد و امنيت تنگه هرمز نقش کليدي در تأمين بي‌وقفه انرژي دنيا دارد. بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژي آمريکا ۳۳ درصد نفتي که در سال ۲۰۰۹ ميلادي از راه دريا به بازارهاي بين‌المللي منتقل شده، از اين تنگه عبور کرده است؛ يعني روزانه پانزده ميليون بشکه نفت از طريق تنگه هرمز به بازارهاي بين‌المللي منتقل شده است.

بخش مهمي از نفت ترانزيت شده از طريق تنگه هرمز در بازارهاي آسيا، اروپاي غربي و آمريکا مصرف مي‌شود. بيش از ۷۵ درصد نفت وارداتي ژاپن و پنجاه درصد نفت وارداتي چين نيز از طريق اين تنگه ترانزيت مي‌شود. بر اين اساس، روزانه دو ميليون بشکه فرآورده‌هاي نفتي و گاز مايع نيز از اين تنگه عبور مي‌کند. در ميان کشورهاي حاشيه خليج ‌فارس، عربستان‌ تنها بخشي از نفت خود را از اين تنگه عبور مي‌دهد؛ اما بقيه کشورها ازجمله عراق، کويت، بحرين، قطر و امارات، راهي بجز صادرات نفت از اين تنگه ندارند.

 بيش از ۸۸ درصد نفت عربستان سعودي، ۹۸ درصد نفت عراق، ۹۹ درصد نفت امارات متحده عربي و صد درصد نفت کشورهاي کويت و قطر و در مجموع، به ‌طور متوسط ۹۷ درصد نفت اين کشورها از تنگه هرمز عبور مي‌کند.

علاوه بر نفت، انتقال ساير كالاها بر اهميت راهبردي اين تنگه افزوده است كه به برخي از آنها اشاره مي‌شود:

  • درحدود دو ميليون بشکه محصولات نفتي، شامل سوخت و گاز مايع (LNG)  از طريق اين راه حمل مي‌شود.
  • صادرات LNG از بزرگ‌ترين صادرکننده آن، يعني قطر نيز از طريق اين تنگه به آسيا و اروپا با حجم 31 ميليون تُن در سال انتقال مي‌يابد.
  • آژانس اطلاعات انرژي آمريکا پيش‌بيني مي‌کند که حجم صادرات نفت از اين تنگه تا سال 2020 به 30 تا 34 ميليون بشکه در روز افزايش خواهد يافت.
  • کشتي‌هاي تجاري حامل غلات، سنگ معدن، شکر و محصولات ديگر نيز از طريق اين کريدور حياتي خليج ‌‌فارس و بنادر حاشيه آن مانند دُبي مي‌گذرد.
  • تسليحات نظامي آمريکا در کشورهاي حاشيه خليج ‌‌فارس و عراق نيز از طريق اين تنگه انتقال مي‌يابد.

 خوزستان جلگه‌ای صاف و تقریباً بی‌عارضه است که در پشت سد کوهستانی جنوب‌غربی یعنی ارتفاعات کهکیلویه و بختیاری قرار گرفته و فقط یک رشته ارتفاع که بلندی آن از 120 متر تجاوز نمی‌کند، در وسط جلگه قرار دارد که یگانه محل مرتفع در این محدوده است. منطقه خوزستان با عراق 630 کیلومتر مرز مشترک دارد که از این مقدار 420 کیلومتر مرز زمینی و 210 کیلومتر مرز دریایی است.

 خلیج فارس تنها دریای آزادی است که ایران را با دنیا از راه آب مربوط می‌سازد و سرتاسر سواحل شمالی آن در قلمرو کشور ایران است، از این لحاظ شناسایی کامل آن برای ما کمال اهمیت را دارد.

 موقعیت خلیج فارس به نحوی است که این آبراه بزرگ دریایی در کلیه استراتژی‌های غرب و شرق به نحوی خودنمایی می‌کند، پس شناخت آن و بهره‌برداری صحیح از امکانات نظامی و اقتصادی آن رابطه مستقیمی با ثبات سیاسی و امنیت کشور ما دارد.

 خلیج فارس دریای کم عمقی است که در حاشیه غربی اقیانوس هند واقع شده و بین شبه‌جزیره عربستان و جنوب ایران قرار دارد. مساحت آن درحدود 239000 کیلومتر‌مربع است، طول آن از دهانه اروندرود تا تنگه هرمز که به دریای عمان می‌پیوندد، قریب 1375 کیلومتر و عرض آن بین 180 تا 250 کیلومتر متغیر است. عمیق‌ترین محل در قسمت جنوبی تنگه هرمز نزدیک رأس المسندم 182 متر است، عمق متوسط خلیج فارس 25 متر است (عزتی، 1368:   97 و 132).

 

منبع: دریاسالار، دریاداردوم ستاد عبدالله معنوی رودسری ، 1398، ایران سبز، تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده