نبردهای خرمشهر و آبادان(26)
حوادث روز 11 مهرماه تکاوران دریایی نیروهای دشمن را تا ناحیه دوربند واقع در شش کیلومتری شمالغرب خرمشهر عقب راندند. در نبردهای امروز، سه دستگاه تانک دشمن به غنیمت گرفته شد و چهار نفر از افراد دشمن خود را تسلیم نیروهای ما کردند. تیراندازی توپخانه دشمن به مناطق مسکونی ادامه داشت و پنج دستگاه منزل مسکونی در کوی سازمانی کوهدشت آسیب دید و یک نفر مهناوی شهید و سه نفر دیگر زخمی شدند.

در آغاز روز 11 مهرماه، عوامل اطلاعاتی ما خبر دادند؛ سپاه3 عراق به لشکرهای 3 و 9 زرهی و 5 مکانیزه که در منطقه عملیاتی اهواز ـ خرمشهر وارد نبرد شده بودند، دستور داده است از صبحگاه روز 11 مهرماه تلاش کنند اهواز و خرمشهر را اشغال نمایند. بنابراین، نیروهای ما انتظار یک زورآزمایی دیگر در نبردی نابرابر داشتند؛ اما بجز تلاش مختصر در خرمشهر، فعالیت غیرعادی در نیروهای دشمن مشاهده نشد.

مدارک در دسترس نشان می‌دهند که در اوایل جنگ، یک واحد از تکاوران دریایی نیروی دریایی برای تقویت یگان‌های منطقه عملیاتی غرب دزفول و شوش به آن منطقه اعزام شده بودند، ولی چگونگی مأموریت رزمی و روش انجام مأموریت آنها روشن نیست. در روز 11 مهرماه، نیروی دریایی به این مسئله پی برد که این یگان، خاصیت وجودی چندانی در منطقه غرب دزفول و شوش نداشته و ندارد. لذا از طریق ستاد مشترک، پیشنهاد کرد این یگان تکاور از منطقه دزفول به خرمشهر تغییر مکان نماید و به واحد تکاور آن منطقه ملحق گردد.

این پیشنهاد نیروی دریایی چند روز بعد اجرا شد و یگان تکاور مستقر در منطقه پای پل کرخه (غرب دزفول) که حدود یک گروهان بود به خرمشهر اعزام گردید. این موضوع نشان می‌دهد صرف نظر از مقدورات رزمی این یگان‌ها در آغاز جنگ، هر یگانی که به نظر می‌رسید درگیری ندارد، به منطقه‌ای از میدان‌های نبرد اعزام می‌شد و سازمان‌دهی رزمی به مفهوم کلاسیکی آن انجام نگرفته بود.

تا ساعت 1200 روز 11 مهرماه، گزارش ویژه‌ای از فعالیت‌های نیروهای خودی و دشمن در جبهه خرمشهر ارسال نشده، به نظر می‌رسد که در این روز، نبرد نسبتاً آرام بود. البته تبادل آتش طبق معمول وجود داشته، آرامش نسبی جبهه این تصور را به وجود آورد که نیروهای متجاوز عراق شب قبل به مواضع مناسب عقب‌نشینی کرده و مشغول تجدید سازمان و تجدید تدارکات شده‌اند. چنانچه شهربانی خوزستان گزارش داد نیروهای دشمن شب قبل تا نزدیک میدان زندان خرمشهر پیشروی کردند، ولی با مقاومت مردم و سپاه پاسداران و تکاوران دریایی مواجه شدند و به شمال ایستگاه راه‌آهن عقب‌نشینی کردند. در این درگیری، دو نفر افسر پلیس و 15 نفر گارد گمرک و تعدادی از مردم شهر شهید شدند. ضمناً در این گزارش، اعلام شد امروز تعدادی از افراد سپاه پاسداران آغاجاری وارد خرمشهر شدند تا نیروهای ما را تقویت نمایند.

همان‌گونه که قبلاً نیز گفته شد، یکی از ضعف‌های نیروهای ما در اوایل جنگ، سیستم کنترل و فرماندهی بود و اصولاً یک روش هماهنگ‌شده و تصویب‌شده برای رابطه فرماندهی بین رده‌های مختلف مشخص نگردیده بود و یک سازمان‌دهی اصولی برای هدایت جنگ انجام نگرفته بود. با توجه به اینکه در آغاز جنگ، شش قرارگاه عمده شامل ستاد مشترک، نیروهای سه‌گانه زمینی، دریایی و هوایی، ژاندارمری کشور و سپاه پاسداران عملاً در شبکه فرماندهی قرار داشتند، حتی یک روش مشخصی بین قرارگاه‌های اصلی وجود نداشت. نمونه آن را در پیام نیروی دریایی به ستاد مشترک مشاهده می‌کنیم، با وجود اینکه عملاً فرماندهی منطقه عملیات خرمشهر ـ آبادان با نیروی دریایی بود و پایگاه سوم دریایی خرمشهر آن جبهه را اداره می‌کرد. در روز یازدهم مهرماه، فرمانده نیروی دریایی برای ابلاغ یک دستورالعمل به پایگاه دریایی خرمشهر به ستاد مشترک چنین نوشت:

مقرر فرمایید مراتب زیر از طریق ستاد لشکر92 زرهی به ستاد عملیات جنوب مستقر در آبادان و خرمشهر و مسئولین نهادهای انقلاب ابلاغ گردد. برای کنترل عوامل نفوذی و ستون پنجم دشمن اقدامات لازم به عمل آورند.

*****

 

البته در این پیام، به چند نکته در رابطه با وضعیت منطقه نبرد اشاره شده بود که عبارت بودند از:

1. به علت رفت و آمد اشخاص مختلف به ستادهای عملیاتی، طرح‌های پیش‌بینی‌شده افشاء می‌شود و قبل از اجراء، به وسیله دشمن خنثی می‌گردد.

2. هنگامی که تکاوران دریایی موفق می‌شوند عناصر دشمن را به عقب برانند، عده‌ای از افراد غیرمسئول سرگرم جمع‌آوری غنائم می‌شوند و هدف و مأموریت اصلی فراموش می‌شود.

3. اهمیت وجود افراد ستون پنجم دشمن بایستی به افراد نهادهای انقلابی گوشزد شود و آنها را به خاطر این عوامل نفوذی دشمن آگاه گردانند.

البته هدف فرمانده نیروی دریایی در ارسال این پیام به ستاد مشترک ابلاغ آن از طریق ستاد مشترک به نهادهای انقلابی بوده است، ولی اگر رابطه فرماندهی مشخص و سازماندهی می‌شد، نیروی دریایی بایستی این پیام را مستقیماً به نیروی زمینی و سپاه پاسداران و ژاندارمری کشور ارسال می‌نمود و از نظر واحد اجرایی نیز مستقیماً به نیروی زمینی و سپاه پاسداران و ژاندارمری کشور ارسال می‌نمود و از نظر واحد اجرایی نیز مستقیماً به پایگاه دریایی خرمشهر ابلاغ می‌کرد و نیازی نبود که ستاد مشترک به لشکر92 زرهی ابلاغ کند و از آن لشکر بخواهد به پایگاه دریایی خرمشهر یا سازمان فرماندهی مستقر در خرمشهر ابلاغ نماید؛ چنان‌که ستاد مشترک چنین موضوع را به نیروی زمینی و ژاندارمری و سپاه پاسداران اعلام کرد. مقصود از بیان این مسائل روشن کردن چگونگی سیستم کنترل و فرماندهی است. تحلیل‌گران نظامی خود می‌توانند با ملاحظه این‌گونه مسائل پی به چگونگی آن ببرند.

روز یازدهم مهرماه نیز به پایان رسید. در حالی که در این روز، وضعیت جبهه‌ها نسبتاً آرام بود. در منطقه خرمشهر ـ آبادان حجم آتش دشمن هم چندان زیاد نبود. فقط چند گلوله خمپاره به داخل شهر آبادان پرتاب شد که تلفاتی نداشت. در خرمشهر نیز، درگیری‌های پراکنده در خط تماس وجود داشت.

موضوعی که در روز 11 مهرماه، بار دیگر مورد توجه قرار گرفت ضعف پدافند هوایی تأسیسات بندر ماهشهر و بندر امام خمینی، به ویژه تأسیسات پتروشیمی و وجود مخازن گاز سمی آن بود. لشکر92 برای تقویت پدافند هوایی این بنادر، از نیروی زمینی درخواست کرد در رده نیروها و ستاد مشترک اقدام مؤثری به عمل آید، زیرا لشکر هیچ‌گونه مقدوراتی، حتی برای پوشش مناطق حساس پادگان‌های  خود نداشت. این امر نیز فقط به مکاتبه برگزار شد. فقط از وزارت نفت خواسته شد، گازهای سمی را از آن منطقه تخلیه نماید که در آن شرایط، این امر نیز امکان‌پذیر نبود.

لازم است اشاره‌ای هم به وضعیت پدافند هوایی کشور بشود. اصولاً مسئولیت پدافند هوایی عمومی ایران به واحد پدافند هوایی محول شده بود که جزء عناصر نیروی هوایی بود و واحدهای نظامی فقط مسئولیت پدافند هوایی پادگان‌ها و تأسیسات مربوط به خود را داشتند. یگان پدافند هوایی نیروی هوایی ایران، جنگ‌افزارهایی برای این منظور خریداری کرده و قسمتی از آنها را در نقاط حساس کشور مستقر نموده بود، ولی بخش اعظمی از این جنگ‌افزارها، قبل از جنگ هنوز در انبارها بود و طرح گسترش آنها که قبل از پیروزی انقلاب تهیه شده بود، به مرحله اجراء درنیامده بود؛ لذا بعد از آغاز جنگ، امکان سازماندهی و استقرار سریع این جنگ‌افزارها که شامل یگان‌های موشکی زمین به هوا و توپخانه پدافند هوایی بودند، وجود نداشت. وضع یگان‌های پدافند هوایی در نیروهای سه‌گانه مانند سایر یگان‌ها در آمادگی رزمی چندان مطلوبی نبود. با وجود این، در ماه‌های اول جنگ، یگان‌های پدافند هوایی ایران در جبهه‌های جنگ خاصیت وجودی قابل ملاحظه‌ای داشتند. اما در نقاطی که واحد پدافند هوایی مستقر نبود، طبعاً پدافندی هم نمی‌توانست باشد. درباره تأسیسات بندرهای ماهشهر و امام خمینی، نظر به اینکه تعدادی از شناورهای نیروی دریایی ایران در آن منطقه و در خورموسی مستقر بودند، تا حدودی می‌توانستند پدافند هوایی تأسیسات بندری و اقتصادی را نیز فراهم سازند.

در ادامه وضعیت خرمشهر و آبادان، در پایان 11 مهرماه چنین به نظر می‌رسید که نیروهای دشمن فرسوده شده و عقب‌نشینی کرده‌اند. نیروی دریایی آخرین وضعیت این منطقه را در ساعت 2300 چنین اعلام کرد: تکاوران دریایی نیروهای دشمن را تا ناحیه دوربند واقع در شش کیلومتری شمال‌غرب خرمشهر عقب راندند. در نبردهای امروز، سه دستگاه تانک دشمن به غنیمت گرفته شد و چهار نفر از افراد دشمن خود را تسلیم نیروهای ما کردند. تیراندازی توپخانه دشمن به مناطق مسکونی ادامه داشت و پنج دستگاه منزل مسکونی در کوی سازمانی کوهدشت آسیب دید و یک نفر مهناوی شهید و سه نفر دیگر زخمی شدند. در حال حاضر، وضع نسبتاً آرام است. به نظر می‌رسد نیروهای دشمن در حال تجدید سازمان و آماده شدن جهت اجرای حمله وسیع‌تری هستند. با توجه به این نتیجه‌گیری، نیروی دریایی به منطقه سوم دریایی خرمشهر ابلاغ کرد آماده جانبازی و فداکاری بیشتر برای نجات خوزستان باشند. در پایان شب، بار دیگر فرمانده هنگ ژاندارمری آبادان گزارش داد نیروهای دشمن در کرانه جنوبی اروندرود در مقابل پالایشگاه آبادان متمرکز شده‌اند و قصد عبور از اروندرود به آبادان را دارند. چنین استنباط شد که نیروهای عراقی هر شب تعدادی را از رودخانه عبور می‌دهند و قصد دارند این عناصر نفوذی را متمرکز کنند و از سمت جنوب نیز آبادان را مورد حمله قرار دهند. اما عملاً ثابت شد که این استنباطات درست نبود و گزارش‌ها و اطلاعات به طور دقیق بررسی و ارزیابی نمی‌گردید.

مسائل دیگری که در 11 مهرماه در کنار عملیات رزمی در این منطقه رخ داد، بدین شرح بود: فرمانده عملیات اروند شخصاً از مناطق و مواضع دفاعی بازدید کرد و ضمن بازدید از مواضع پلیس‌راه خرمشهر، متوجه شد که اغلب افراد گردان دژ که مسئولیت دفاع از آن مواضع را داشتند، منطقه را ترک کرده و مواضع را خالی گذاشتند. لذا به فرمانده گردان دژ ابلاغ کرد چنانچه تا ساعت 2400، این مواضع مجدداً اشغال نشوند، با مسئولین برابر مقررات جنگ رفتار خواهد شد.

موضوع دیگری که پیش آمد و قبلاً به آن اشاره شد، عقب بردن یگان توپخانه175میلی‌متری مستقر در منطقه حسینیه (40 کیلومتری شمال خرمشهر) بوده که بین نیروهای دشمن در غرب و شمال و جنوب رودخانه کارون در شرق محاصره شده بود و تا روز 11 مهرماه، در همان منطقه باقی مانده بود و نیروهای عراقی متوجه حضور این گردان در منطقه محاصره‌شده نگردیده بودند. بالأخره فرمانده لشکر92 زرهی در روز 11 مهرماه تصمیم گرفت به هر طریقی شده این گردان را نجات دهد. برای این منظور، به گردان414 پل ابلاغ شد به هر قیمتی شده یک دستگاه پل شناور یا طراده در حوالی دارخوین در رودخانه کارون برقرار کنند و عناصر یگان توپخانه را از غرب به شرق رودخانه کارون تغییر مکان دهد. برای بررسی وضعیت این یگان، سرگرد مهدی هدایتی، افسر قرارگاه اروند، با یک فروند بالگرد به منطقه استقرار گردان اعزام شد که برای روشن شدن بعضی از مسائل نظامی، عین گزارش این افسر را نقل می‌کنیم. این افسر چنین گزارش داد:

1. بالگرد در ساعت 1530، در حوالی حسینیه به زمین نشست.

2. موضع آتشبار175م‌م در حدود 10 کیلومتر پایین‌تر از پاسگاه حسینیه به طرف خرمشهر و حدود یک کیلومتری غرب جاده بود.

3. کارتن کنسرو دلمه بادمجان و یک جعبه سیب درختی و 40 متر تنظیف سلاح و نان و آب یخ و تعداد 100 عدد باطری 5/1 ولتی و 20 عدد باطری پی‌آرسی 77 تحویل سروان داریوش اسفندیاری (فرمانده یگان) نمودم.

4. سروان داریوش اسفندیاری اظهار نمود، حدود شش دستگاه توپ دارد که سه دستگاه آن خراب است و همچنین گفت تاکنون 900 گلوله توپ تیراندازی نموده و با ستاد عملیات جنوب با سرهنگ رضوی تماس داشته و از وی دستور می‌گیرد و هم‌اکنون به محور خرمشهر تیراندازی می‌کند.

5. سروان اسفندیاری اظهار نمود نیاز به یک نفر تعمیرکار دارد.

6. در حال حاضر، لشکر می‌تواند از طریق پاسگاه ژاندارمری حسینیه با آتشبار175م‌م تماس بگیرد.

7. از رودخانه شناسایی به عمل آمد، در صورت لزوم، امکان عبور دادن توپ‌ها به وسیله طراده در دارخوین وجود دارد.

امضاء: سرگرد هدایتی

*****

با توجه به وضعیت این واحد توپخانه، همچنین وجود پاسگاه ژاندارمری حسینیه، چنین به نظر می‌رسد که با وجود اینکه نیروهای متجاوز عراق در روز دوم مهرماه موفق شدند محور مواصلاتی اهواز ـ خرمشهر را قطع کنند، ولی نتوانستند کنترل تمام منطقه را در دست بگیرند. چنانچه در آن شرایط، یک نیروی چشمگیر در حدود یک تیپ در دارخوین از رودخانه کارون عبور می‌کرد، می‌توانست نیروهای دشمن را در منطقه دشمن در منطقه اهواز و خرمشهر از عقب مورد تهدید قرار دهد و آنها را وادار به عقب‌نشینی نماید. اما متأسفانه چنین عملی انجام نشد و یا امکان‌پذیر نبود.

بالأخره بعد از 20 ماه، در عملیات بیت‌المقدس، این عملیات با موفقیت اجرا گردید و خرمشهر و اهواز آزاد شدند. به هر حال، بر اساس دستور لشکر، در شب 12 مهرماه، وسیله عبور در دارخوین فراهم شد و یگان توپخانه175میلی‌متری به شرق کارون تغییر مکان یافت و از اسارت و انهدام نجات پیدا کرد. این کار از اقدامات چشمگیر لشکر92 زرهی در روز 12 مهرماه بود. درباره عبور دادن این آتشبار، نظر لشکر این بود که همان روز 11 مهرماه انجام شود، ولی واحد پل آمادگی نداشت.

 

منبع: نبردهای منطقه خرمشهر و آبادان، حسینی، سید یعقوب، 1396، ایران سبز، تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده