نبردهای خرمشهر و آبادان(18)
یک نکته که از روزهای اول جنگ جلب توجه کرد، پناهنده شدن افراد نظامی عراق به نیروهای ایران بود که اولین خبر در این باره، در ساعت 2140 از منطقه شلمچه رسید و حاکی از آن بود که تعداد 20 نفر نظامی عراقی با دو دستگاه خودرو نفربر، خود را به نیروهای ایران تسلیم کردند.

با توجه به این دستور، مشخص می‌گردد که اولاً اصولاً طرح ایران در برابر عراق طرح دفاعی بوده و به هیچ وجه نیروهای مسلح ایران مأموریت تهاجمی به خاک عراق نداشته‌اند، ثانیاً تا پس از آغاز جنگ نیز یک طرح عملیاتی هماهنگ‌شده‌ای برای مقابله با تجاوز ناگهانی ارتش عراق پیش‌بینی نشده بوده است و این دستور نیز همان‌گونه که از متن آن پیدا است، یک دستور عملیاتی نظامی نبوده، بلکه چند وظیفه و اقدام کاملاً واضح و روشن را یادآور شده است که به هیچ وجه نیازی به گفتار آن نبوده است.

اما مسئله مهم این است که همین روش تا حدودی در رده‌های پایین‌تر نیز اجرا شده، به ویژه درباره مسئولیت منطقه ساحلی اروندرود مشکلاتی را ایجاد کرده است و با وجود اینکه مسئولیت سرزمینی تمام قسمت خاکی تا اروندرود و خلیج فارس به عهده نیروی زمینی بوده و نیروی زمینی نیز این مسئولیت را طبق روش معمولی نظامی به لشکر92 زرهی محول کرده، معلوم نیست طبق کدام مجوزی فرمانده پایگاه سوم دریایی خرمشهر مسئولیت عملیاتی منطقه خرمشهر و آبادان را عهده‌دار شده و کدام مقام مسئول نظامی و یا غیرنظامی این وظیفه عنصر نیروی زمینی را به عنصر نیروی دریایی واگذار کرده است. به هر حال، این‌گونه مسائل که شاید از دیدگاه یک فرد غیرنظامی نامفهوم باشد، از دیدگاه نظامی نکات فوق‌العاده مهمی است، زیرا سرنوشت یک منطقه نبرد وابسته به آن است، چنان‌که به همین نحو نیز پیش آمد.

به جریان نبرد بازگردیم. بعد از آرامش نسبی چندساعته در منطقه نبرد خرمشهر، از حدود ساعت 1500، مجدداً حملات نیروهای عراقی در محور شلمچه شدت گرفت و نیروهای عراقی تلاش کردند از جاده مرزی عبور کرده و به سمت جاده اهواز ـ خرمشهر پیشروی کنند. در ساعت 1520، خبر رسید که نیروهای زرهی عراق در بعضی نقاط به مسیر خط آهن اهواز ـ خرمشهر رسیده‌اند و در حال پیشروی به سمت جاده آسفالت می‌باشند. در این زمان، پالایشگاه آبادان و تأسیسات خرمشهر در زیر ضربات سنگین توپخانه دشمن قرار داشت.

در عین حال، نیروی هوایی دشمن در جنوب فعال بود. دو فروند میگ عراقی به جزیره خارک حمله کرد و به یک مخزن نفت و تأسیسات پتروشیمی آسیب وارد رساند و آتش‌سوزی ایجاد شد. نظر به اینکه تهدید هوایی عراق در جزیره خارک شدید بود، تصمیم گرفته شد؛ سکنه محلی آن جزیره تخلیه شوند. لذا نیروی دریایی از ژاندارمری خواست کلیه لنج‌های محلی موجود در آن مناطق را جمع‌آوری کند و به جزیره خارک اعزام نماید.

لازم به یادآوری است که به عنوان عمل متقابل هوایی، هواپیماهای نیروی هوایی ایران نیز مناطق داخلی عراق را بمباران می‌کردند. چنانچه ارتش عراق در بیانیه شماره12 اعتراف کرد، در روز دوم مهرماه، هواپیماهای ایران به تأسیسات نفتی شعیبیه و بصره حمله کرده و خساراتی سنگین وارد نموده‌اند. در همان روز، تأسیسات نظامی اربیل نیز مورد حمله هوایی ایران قرار گرفت و به سختی آسیب دید. در بیانیه شماره15 عراق نیز به حملات هوایی ایران اشاره شد که پاسگاه العطومه منهدم شده و بدره آسیب دید و در بیانیه 19 عراق نیز به حملات هوایی ایران به تأسیسات نفتی کرکوک و موصل اعتراف شد.

وضعیت آبادان در ساعت 1700 چنین اعلام شد که تأسیسات حساس پالایشگاه مورد اصابت گلوله‌های توپخانه دشمن قرار گرفت، آب و برق آبادان قطع شد. در دهانه فاو نیروهای شناور عراق به پاسگاه شناور شماره4 گارد ساحلی ژاندارمری حمله کردند و آن را تصرف نمودند. ستاد عملیاتی جنوب گزارش داد تانک‌های دشمن در جاده اهواز ـ خرمشهر به ده کیلومتری شمال خرمشهر رسیده‌اند. در صورت صحت این گزارش، چنین به نظر می‌رسد که نیروهای عراقی در بعدازظهر روز دوم مهرماه موفق شدند مقاومت نیروهای مدافع ما را در خط پوشش غرب خرمشهر در هم بشکنند و به سمت جاده اهواز ـ خرمشهر پیشروی نمایند که پس از وصول به این جاده، طبعاً یک ستون به سمت اهواز (شمال) و یک ستون به سمت خرمشهر (جنوب) تغییر سمت دادند و خرمشهر به جای اینکه مستقیماً از غرب و از محور شلمچه مورد حمله قرار گیرد، از سمت شمال مورد حمله نیروهای عراقی قرار گرفت.

 این حمله دشمن با آتشباری شدید توپخانه عراق پشتیبانی می‌شد، به نحوی که در ساعت 1805، نیروی دریایی نظر داد؛ آتش دشمن صدمات و آتش‌سوزی‌های فوق‌العاده‌ای در خرمشهر و آبادان ایجاد کرده و نیاز اضطراری به پشتیبانی هوایی برای درهم کوبیدن مواضع توپخانه دشمن در جنوب اروندرود می‌باشد. در این زمان، حملات هوایی عراق به جزیره خارک و سایر جزایر خلیج فارس نیز شدت یافت و نبرد سختی بین نیروهای ایرانی و عراقی در زمین و هوا و دریا درگرفت. نیروهای دشمن که از شمال به خرمشهر نزدیک می‌شدند، موفق شدند آتش توپخانه خود را برای پادگان دژ که در شمال‌شرقی خرمشهر قرار داشت، روانه کنند و انبار مهمات پادگان را به آتش بکشند.

یک نکته که از روزهای اول جنگ جلب توجه کرد، پناهنده شدن افراد نظامی عراق به نیروهای ایران بود که اولین خبر در این باره، در ساعت 2140 از منطقه شلمچه رسید و حاکی از آن بود که تعداد 20 نفر نظامی عراقی با دو دستگاه خودرو نفربر، خود را به نیروهای ایران تسلیم کردند. در ساعت 2240 روز دوم مهرماه، ژاندارمری کشور اعلام کرد عناصر ژاندارمری مستقر در کرانه شمالی اروندرود، با عناصر تأمینی عراق در جنوب اروندرود به شدت درگیری با آتش دارند و با گلوله تفنگ106 م‌م توانسته‌اند در دهانه فاو، خساراتی به تأسیسات عراق وارد سازند. با وجود تاریکی شب، حملات هوایی عراق در خلیج فارس در شب نیز ادامه داشت. در ساعت 2235، هواپیماهای دشمن به خارک حمله کردند که یک فروند آنها سرنگون شد. وضعیت تأسیسات خارک چنین گزارش شد: آتش‌سوزی‌های ایجادشده در اثر حملات هوایی، بجز در یک منطقه مهار شده است و حدود 300 نفر افراد محلی از جزیره تخلیه شدند و بالأخره روز دوم مهرماه با نبردهای سختی که بین نیروهای مدافع ما با نیروهای مهاجم عراق درگرفت، با موفقیت نسبی ارتش عراق به پایان رسید و نیروهای متجاوز عراق در تمام جبهه‌ها موفق شدند وارد سرزمین ما شوند و نیروهای ما را که در مقابل نیروهای عراق توان رزمی چندانی نداشتند عقب برانند. در منطقه عملیاتی خرمشهر، نیروهای دشمن موفق شدند از شمال شلمچه وارد سرزمین ما شوند و مقاومت گروه‌های دژ را که در عده‌های 10 نفری بودند، در هم بشکنند و به جاده اصلی اهواز ـ خرمشهر برسند و از سمت شمال، خرمشهر را مورد تهدید قرار دهند، ولی در محور شلمچه که عمده قوای نیروی تخصیص‌داده‌شده به این منطقه نبرد در این محور مستقر بود و شامل عناصر تکاوران دریایی، گردان تانک و پیاده زرهی و گردان دژ و عناصر ژاندارمری و سپاه پاسداران بودند، توانستند پیشروی دشمن را در غرب نهر عرایض سد کنند، ولی در این روز، دشمن موفق شد تلفات سنگینی بر این گردان‌ها وارد کند و توان رزمی آنها را به حداقل برساند.

 به طوری که از گزارش‌ها استنباط می‌شود، از تانک‌های این گردان که در محور شلمچه مستقر بودند، حدود پنج دستگاه حاضر به کار باقی مانده بودند که مهمات آنها نیز در شرف اتمام بود. گردان165 پیاده زرهی تلفات کمتری دیده بود، ولی آن گردان نیز از نظر مهمات دچار کمبود شده بود.

مسئله تدارک مهمات از همان آغاز جنگ حساس‌ترین موضوع تدارکاتی را تشکیل می‌داد، زیرا نیروهای ما مجبور بودند توان رزمی خود را با حداکثر استفاده از جنگ‌افزارهای موجود جبران کنند، لذا مجبور بودند مهمات بیشتری مصرف نمایند. این‌گونه مصرف مهمات، مشکل کمبود مهمات و تدارکات مجدد آن را ایجاد می‌کرد. با توجه به اینکه واحدهای لشکر92 زرهی در جبهه‌ای به عرض 500 کیلومتر گسترش یافته بودند، رساندن به موقع مهمات در مدت زمان کوتاه، کار چندان ساده‌ای نبود.

نکته دیگری که در روزهای اول جنگ در واحدهای ما مشاهده شد که از جمله در منطقه عملیات غرب خرمشهر پیش آمد، از هم گسیخته شدن کنترل واحدها در اثر فشار شدید دشمن بود. لازم است در این باره، واقع‌بینانه قضاوت شود. اصولاً مطابق روش پذیرفته‌شده کلیه ارتش‌های جهان، هدایت عملیات نظامی در جنگ‌های امروزی با توجه به ویژگی‌های جنگ‌افزارهای مهیب و مخرب موجود در تمام ارتش‌ها، بر اساس اصول و تدابیر خاصی اجرا می‌گردد تا از تلفات شدید و انهدام کلی نیروها جلوگیری شود و نیروهای مدافع فرصتی به دست آورند تا بتوانند آمادگی بهتری برای ضربت متقابل زدن پیدا کنند.

از جمله این اصول: روش هدایت دفاع عملیات تأخیری است و معمولاً نیروهای سبکی که به عنوان نیروی پوشش در خط مقدم دفاعی گسترش می‌یابند، نمی‌توانند در مقابل تهاجم نیروهای برتر دشمن، بیش از مدت محدودی مقاومت کنند و بایستی قبل از انهدام، به مواضع مناسب‌تر در عقب خط مقدم عقب‌نشینی نمایند. دفاع اصلی تا آخرین حد مقاومت بایستی در مواضع دفاعی مناسب که آرایش کامل یافته و موانع و سنگر و جان‌پناه ایجاد شده، انجام گیرد.

 اما در نبرد نامتعادلی که نیروهای ما در آغاز جنگ وارد آن شدند، در خط مقدم، نیروها فقط می‌توانستند نقش نیروی پوشش را ایفا کنند. در حالی که در پشت سر آنها نیروی اصلی دفاعی یا اصلاً وجود نداشت یا بسیار اندک بود که در منطقه نبرد خرمشهر اصلاً وجود نداشت و هرچه نیرو بود در خط پوشش گسترش یافته بود. لذا هنگامی که فشار دشمن شدید شد و تعدادی از دژها به اشغال دشمن درآمدند، مدافعین این دژها به علت عرض زیاد جبهه، به طور نامنظم مجبور به عقب‌نشینی شدند که در اصطلاح تاکتیک نظامی آن را رهائی می‌گویند.

در این مرحله از عملیات، معمولاً کنترل فرماندهی از هم گسسته می‌شود و هر عنصر رزمنده‌ای تلاش می‌کند خود را از چنگ اسارت دشمن برهاند. این حالت در تمام جنگ‌های نامتعادل ممکن است اتفاق بیفتد. در جبهه غرب خرمشهر، در گردان دژ چنین حالتی پیش آمد و تعدادی از افراد این گردان به صورت پراکنده و نامنظم به شهر خرمشهر عقب‌نشینی کردند. این عمل تأثیر نامطلوبی در غیرنظامیان منطقه گذاشت که امری طبیعی بود. اما عامل اساسی این حالت، ضعف فرماندهی و کنترل در آن گردان و یگان‌های دیگر قبل از آغاز جنگ و در جریان جنگ بود. به علت این ضعف، فرماندهان قادر نبودند افراد یگان خود را در شرایط سخت نامطلوب جنگ جمع‌آوری و هدایت و رهبری کنند.

نتیجه طبیعی این ضعف نیز از هم گسیختگی واحد می‌توانست باشد. اما بعد از هفته اول جنگ که همه افراد رزمنده تا حدودی به خصوصیات میدان نبرد آشنا شدند، وضع نیروهای ما بهتر شد و این ضعف قدرت کنترل و فرماندهی تا حدودی بهبود یافت و رزمندگان ما با شجاعت و شهامت و تدبیر و استقامت بیشتری در مقابل نیروهای متجاوز عراق ایستادگی کردند که شرح این مقاومت‌های ایثارگرانه را در ادامه این مطلب دنبال می‌کنیم.

حوادث نبرد در روزهای اول و دوم مهرماه، حقایق ضعف توان رزمی نیروهای ما را در صحنه عملیات خوزستان آشکار ساخت و بالأخره مسئولین نظامی و غیرنظامی متوجه شدند که یک لشکر زرهی، آن هم به آن کمیت و کیفیت که در مطالب قبلی بیان شد، نمی‌تواند در جبهه 500کیلومتری از کرانه اروندرود تا دهلران در مقابل حمله چندین لشکر زرهی و مکانیزه عراق مقاومت کند.

لذا از اول مهرماه، اعزام نیروهای تقویتی از مناطق داخلی به خوزستان آغاز گردید. ابتدا به لشکر21 پیاده حمزه دستور داده شد یک گردان پیاده و یک گروهان تانک به خوزستان اعزام کند و در اختیار لشکر92 زرهی قرار دهد. در دوم مهرماه نیز به دانشکده افسری دستور داده شد دانشجویان سال دوم و سوم را به صورت گردان رزمی پیاده سازمان دهد و به خوزستان بفرستد که در اجرای این دستور، دانشکده افسری تعداد 731 نفر دانشجو و 41 نفر افسر و 24 نفر درجه‌دار را در سه گردان پیاده سازمان داد و به جنگ‌افزار انفرادی و تیربار و آرپی‌جی7 مجهز کرد و آماده نمود که در سوم مهرماه، با هواپیما به اهواز اعزام کند تا در اختیار لشکر92 زرهی قرار گیرد.

لشکر92 زرهی در تجزیه و تحلیل عملیات دو روز گذشته به این نتیجه رسید که در شرایط موجود نبرد، قادر به اجرای مأموریت محوله که دفاع در مرز خوزستان بود، نمی‌باشد؛ لذا در گزارشی به نیروی زمینی اعلام کرد لازم است هرچه زودتر یک راه‌حل سریع و جدی برای مقابله با تهاجم نیروهای عراق اتخاذ شود و یگان‌های تقویتی به خوزستان اعزام گردد. در تقدم یکم، حداقل یک تیپ زرهی یا مکانیزه مورد نیاز لشکر است تا بتواند احتیاط متحرک تشکیل دهد، زیرا تمام یگان‌های لشکر درگیر هستند و لشکر فاقد احتیاط می‌باشد. بر این اساس، اعزام واحدهای تقویتی به خوزستان آغاز شد و به همین علت، نیروهای ما موفق شدند پیشروی نیروهای متجاوز عراق را مهار کنند که در مطالب بعدی به شرح آنها می‌پردازیم.

 

منبع: نبردهای منطقه خرمشهر و آبادان، حسینی، سید یعقوب، 1396، ایران سبز، تهران

 

 

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده