عملیات نزاجا در مورخه1/7/59 در آغاز جنگ تحمیلی در مقابل ارتش عراق در محور شمال خوزستان یک عملیات تأخیری بود.
چکیده: پس از وقوع انقلاب اسلامی و نا آرامی هایی که در منطقه جنوب و غرب ایران با تحرکات عراق آغاز شده بود نیروهای سه گانه ارتش جمهوری اسلامی طرح های عملیاتی را برای مقابله با تهدیدات احتمالی دشمن در مناطق مختلف تدارک دیده بودند. طولی نکشید نا آرامیها در پنج استان کردستان، آذربایجان غربی، خوزستان، گنبد و سیستان و بلوچستان آغاز شد. حضرت امام خمینی(ره) با صدور اعلامیه های متعدد از ارتش پشتیبانی کردند و مأموریت برقراری آرامش در مناطق موصوف را به ارتش واگذار نمودند. ارتش جمهوری اسلامی ایران با تمام نامهربانی های صورت گرفته از سوی ضدانقلاب و عناصر ناآگاه که با شعارهای خود آن را ضد خلقی خطاب میکردند و خواستار انحلال آن بودند، داوطلبانه برای اجرای مأموریت در مناطق مذکور حضور یافت. در هر صورت امنیت نسبی در استان های سیستان و بلوچستان و گنبد برقرار شد ....

اما ناامنی هنوز در استانهای خوزستان، کردستان و آذربایجان غربی وجود داشت که در 31 شهریور سال 1359 جنگ ایران و عراق شروع شد. در شروع جنگ شرایط بسیار پیچیده و مشکل بود. در ابتدای امر در مرزهای مورد تجاوز دشمن به جز یگانهای سرزمینی، نیروی قابل قیاس در مقابل ارتش عراق نبود. ارتش تا دندان مسلح عراق با روحیه تجاوزگری، با هجوم هوایی و زمینی از مرزهای کشور عبور و نیروهای مستقر در مرز را با وارد کردن تلفات و ضایعات زیاد وادار به عقب نشینی کردند. نیروهای با ایمان و وظیفه شناس ارتش با دادن صدها شهید و مجروح و استفاده از تاکتیک عملیات تأخیری و جنگ و گریز در مواضع مناسبی توانستند دشمن را متوقف نمایند. نیروهای مسلح کشور جمهوری اسلامی ایران، پس از سد پیشروی دشمن در استان خوزستان، با اجرای تک های مختل کننده، دشمن را وادار به تثبیت در خط پدافندی نمودند. برای ایجاد زمینه در جهت بیرون راندن دشمن از سرزمینهای اشغالی در سال اول جنگ تک های محدودی توسط نیروهای حاضر در استان خوزستان صورت گرفت که نتیجه آن آزادسازی سوسنگرد، گرفتن سرپل ها در غرب رودخانه کرخه و قرارگرفتن نیروهای خط پدافندی در موقعیت بهتر و سرکوب به دشمن بود. نتایج حاصله نشان میدهد که کارکرد ارتش جمهوری اسلامی ایران با توجه به شرایط و وضعیت موجود، در سال اول جنگ، علمی، تخصصی و فداکارانه بوده و تاکتیکهای مورد استفاده با استانداردهای بین المللی و شناخته شده علمی مطابقت دارد.

 

کلید واژه ها : کرخه،  عملیات تاخیری، جنگ، ارتش جمهوری اسلامی ایران، استان خوزستان

 

 

 

  1. جغرافیایی عمومی استان خوزستان

استان خوزستان با مساحتی معادل6/63633 کیلومتر مربع از نظر جغرافیایی بین 47 درجه و41 دقیقه تا50 درجه و39 دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ و29درجه و 58 دقیقه تا 33 درجه و4 دقیقه عرض شمالی از خط استوا درجنوب غربی ایران واقع شده است. این استان از شمال غربی با استان ایلام، از شمال با استان لرستان، ازشمال شرقی و شرق با   استان های چهارمحال و بختیاری وکهگیلویه و بویراحمد، از جنوب شرقی با استان بوشهر، از جنوب با خلیج فارس و از مغرب با کشور عراق هم مرز است. خوزستان در تقسیم بندی کلی اقلیمی کشور در بخش صحرائی گرم و خشک طبقه بندی گردیده است. بطورکلی هوای خوزستان در جلگه و سواحل خلیج فارس، گرم و در نواحی کم ارتفاع صحرایی، گرم و خشک و در قسمتهای کوهستانی با ارتفاع زیاد دارای آب و هوای مرطوب و سرد است. نام خوزستان احتمالا از کلمه خوز یا خوج که عیلامی شده اوژ است گرفته شده و اوژ نام ناحیه ای از قلمرو عیلامیان بوده است. تحقیقات نشان داده که از حدود 8 هزار سال قبل از میلاد مسیح (ع) عیلامیان در این ناحیه سکونت داشته اند و احتمالا اولین اقوامی بوده اند که در این ناحیه سکونت داشتند و احتمالا اولین اقوامی بوده اند که دراین منطقه دولت مستقل تشکیل داده اند.(رزم آرا علی،1320: 8)

از نظر آب و هوایی جز در برخی مناطق کوهستانی شمال و شرقی، این استان دارای اقلیم خشک و نیمه خشک است که متوسط بارندگی سالانه آن حدود 226 میلی متر بوده و دوره بارندگی معمولا بین مهرماه تا اردیبهشت است. وجود سلسله جبال زاگرس در شمال و شرق دشت خوزستان در جنوب و غرب سبب تقسیم استان به دو بخش جلگه ای و کوهستانی شده است که منطقه کوهستانی حدود دوپنجم مساحت استان را شامل میشود. در این استان رودخانه های مهمی همچون کارون، کرخه، دز، مارون و خیرآباد جاری است که دراین میان رودخانه کارون پرآب ترین رودخانه کشور و سایر رودخانه ها نیز جزء رودخانه های بزرگ و پرآب کشور محسوب می شوند. وجود این موهبت طبیعی منجر به احداث سدهای متعدد دراین استان شده است. این استان دارای جمعیتی معادل 4153713 نفر است که 5/62 درصد از جمعیت استان شهر نشین می باشند. استان خوزستان دارای ویژگیهای خاصی است که درکمتر استانی از کشور چنین ویژگیهایی موجود می باشد و همین ویژگیها عاملی گردیده تا استان خوزستان متمایز از سایر استانها دیده شود. (صفوی، سید یحیی1380: 46)

 

  1. – نقاط قوت و قابليت هاي استان
    1. مرزهاي طولاني آبي در جنوب و امكان ايجاد و توسعه مناطق ويژه صنعتي – بازرگاني و مناطق پردازش صادرات
    2. نزديكتر بودن فاصله بنادر استان با مراكز عمده جمعيتي، صنعتي، كشاورزي و معادن كشور در مقايسه با ساير بنادر در استانهاي ساحلي جنوب
    3. نزديكي استان به كشورهاي كويت، عراق و عربستان سعودي
    4. وفور ذخاير نفت و گاز و امكان توسعه فعاليتهاي صنايع پالايش و پتروشيمي
    5. وجود معادن مصالح مورد نياز فعاليتهاي ساختماني و صنايع توليد سيمان
    6. وجود قطب ها و مراكز اصلي صنايع نفت، فلزات اساسي، شيميايي در استان و امكان ايجاد و توسعه صنايع پايين دستي
    7. جريان رودخانه هاي بزرگ كشور در استان با قابليت توليد انرژي برقابي و تأمين آب مورد نياز شرب و فعاليتهاي صنعتي و كشاورزي (زراعت، باغداري و آبزي پروري)
    8. وجود تمركز هاي قوي زير بنايي (نيروگاهها، فرودگاهها، شبكه راه آهن، اسكله ها)
    9. وجود امكانات توسعه فعاليتهاي كشاورزي (زراعت، باغداري، شيلات و دامپروري)
    10. وجود تالابهاي بزرگ و متعدد و نقش مثبت آنها در كنترل سيلابها، تغذيه سفره آب زيرزميني
    11. وجود شبكه شهري توانمند از شهرهاي بزرگ، متوسط و كوچك ( شامل: شهر اهواز در مركز استان،‌ مجموعه شهرهاي متوسط دزفول و انديمشك در شمال استان، آبادان و خرمشهر و ماهشهر و سربندر درجنوب استان و شهرهاي مسجدسليمان، بهبهان، شوش و شوشتر و تعداد زيادي شهرهاي كوچك)‌.(حسین، اردستانی 1387: 78)

نقشه شماره 1: مرزهای سیاسی و شکل هندسی مرز استان(فرهنگ جغرافیائی ایران،1331، ج 5، بی جا ، انتشارات دایره جغرافیائی ستاد ارتش)

 

 

 

3- توپوگرافي

استان خوزستان از لحاظ شکل ناهمواری به دو منطقه متمایز کوهستانی و منطقه جلگه ای تقسیم می شود:

الف – منطقه کوهستانی در شمال و مشرق خوزستان:

از جمله کوههای مهم این منطقه کوه چو، جبال زردکوه، آب بندان، مامازادکوه سیاه وکوه چال را می توان نام برد. در این منطقه شهرهای ایذه، مسجد سلیمان، لالی و باغملک قرار دارند. ارتفاع شمال و شمال شرقی استان تا 2500 متر از سطح دریا می رسد.

ب- منطقه جلگه ای

منطقه جلگه ای قسمت های غرب، جنوب و مرکز بخش جلگه ای را تشکیل می دهند که شامل شهر های آبادان، اهواز، خرمشهر، شوش و شادگان و سوسنگرد است. حد فاصل دو بخش جلگه ای و کوهستانی استان بخش میان بند است که شامل: شهرهای بهبهان، رامهرمز، دزفول و شوشتر می باشد. منطقه جلگه ای در خوزستان از جنوب دزفول آغاز و تا کرانه های خلیج فارس امتداد دارد جلگه خوزستان بر اثر فرسایش رسوبات، تقریبا صاف و دارای شیب کم است.

 

            نقشه شماره 2:نقشه ارتفاعات استان خوزستان توسط تصویر ماهواره ای، سازمان جغرافیای جمهوری اسلامی

 

 

 

3-1- رودخانه ها و منبع آب های مهم سطحی استان

یک سوم آبهای سطحی ایران در خوزستان جریان دارد و از این نظر یکی از غنی ترین مناطق کشور می باشد. مهمترین رودهای استان عبارتند از : کارون ، کرخه ، مارون (جراحی ) و دز

الف- رود کرخه

رود کرخه از کوه الوند در 14 کیلومتری جنوب شهر همدان سرچشمه می‌گیرد و پس از دریافت شعباتی از ملایر، تویسرکان و نهاوند، از یک بستر باریک کوهستانی می‌گذرد. این رود در ادامه جریان خود و عبور از استان ایلام، ضمن دریافت شعباتی به سوی جلگه خوزستان پیش می‌رود و در مقابل قلعه قاسم وارد این استان می‌شود. در قسمت غربی خوزستان، قسمتی از آب آن به مصرف آبیاری می‌رسد و قسمتی دیگر به سوی دجله جریان می‌یابد.

  • رود کارون

کارون به طول850 کیلومتر و عرض متفاوت، از دره های تنگ و عمیق در سرچشمه تا بستر پهن وگسترده در مصب از بزرگترین و طویلترین رودهای ایران است.

پ- رودخانه دز

دز رودخانه ای است که ازکوههای لرستان سرچشمه می گیرد پس از مشروب ساختن دزفول به شاخه شطیط وارد شده و از طریق شاخه شطیط به کــارون ملحق می گردد روی این رودخانه در شمال شهر دزفول سد مخزنی بنام سد دزفول و سد مخزنی بنام سد دز به ارتفاع 203 متر برای آبیاری جلگه خوزستان بسته شده که می تواند معادل 3/3 میلیارد مترمکعب آب رادر پشت خود مهار نماید.

  • رودخانه مارون (جراحی)

این رودخانه از کوههای نسبتا مرتفع طبیعی در کهگیلویه سرچشمه می گیرد و از جهت جنوب غربی وارد دشت بهبهان می شود، پس از عبور از دشت رامهرمز و دریافت رودخانه (اله) بسمت شمال منحرف می شود و به نام رودخانه جراحی نامگذاری می شود، از جهت جنوب غربی به دشتهای وسیع خلف آباد و شادگان میرسد.

4- جغرا فیای نظامی استان خوزستان

جلگه حاصل خیز، منابع عظیم نفت، رودهای پر آب و نیز تسلط بر شمال خلیج فارس، موجب شده تا استان خوزستان از اهمیت استراتژک بسیار زیادی برخوردار باشد که در این میان ارتباط دریایی با آن و نیز مرز مشترک کم عارضه با کشور عراق، این استان را به یکی از محور های تهدید علیه ایران تبدیل نموده است.

4-1- محورهای تهدید استان خوزستان:

  1. تهدید از طریق دریا: محور دریا محوری است که کشتی های جنگی با تناژ بالا قادر تهدید این استان می باشند. این تهدیدها می توانند از دو طریق خور موسی و دهانه اروند رود انجام پذیرد.
  1. تهدید از طریق عبور از رودخانه: این تهدید میتواند از طریق اروندرود یا هورالعظیم صورت پذیرد، اگرچه هم ایران هم عراق تغییرات زیادی در هورالعظیم ایجاد کردند و قسمت هایی از آن را خشک کرده و قسمت هایی از خشکی ها را به زیر آب بردند.
  2. تهدید از طریق عبور از خشکی: این تهدید از دو محور میسر خواهد بود

الف) محور شلمچه تا طلاییه

ب) چزابه تا موسیان

در مقابل دو رودخانه بزرگ کرخه و کارون به همراه بریدگی ها و شیارهای زیادی که ایجاد کرده اند که از نظر نظامی مانع دفاعی قابل توجه محسوب میشوند. ارتفاعات شمال بستان همچون میش داغ، برقازه، تینه و عین خوش نیز نقش عمده ای در مسائل دفاعی این منطقه دارند. وجود سد های بزرگ نیز در این استان نقش مهمی در بحث نظامی دارد بطوری که اگر تمام دریچه های این سد ها باز شوند بخش های زیادی از هورالعظیم به زیر آب میروند و عراق نیز تهدید می شود. (ابوالقاسم حبیبی،1393:25)

5- آغاز تهاجم نیروهای مسلح عراق به کشورجمهوری اسلامی ایران:

مواردی که مشوق دشمن برای هجوم به کشور ایران بود عبارتند از:

الف- اوضاع نابسامان سیاسی کشور به ویژه سیاست خارجی

 ب- درگیری مسئولین رده بالای حکومت اسلامی با مشکلات داخلی

 ج- تحلیل توان رزمی ارتش جمهوری اسلامی ایران

 د- پشتیبانی تعدادی از کشورهای منطقه ای و فرامنطقه ای از حاکمین عراق برای جنگ

 هـ- احتمال پشتیبانی اعراب منطقه از هجوم ارتش عراق به کشور ایران

با توجه به موارد فوق، احتمال موفقیت برای نیروهای مسلح عراق در جنگ تا حدودی قطعی بود. براساس همین محاسبات ارتش عراق در روز31/6/1359 توسط نیروی هوایی با گذر از مرزهای هوایی کشور ایران تعدادی از فرودگاهها و شهرهای جمهوری اسلامی ایران را بمباران نمودند و چند ساعت بعد نیروی زمینی آن کشور با استعداد بالا و آمادگی رزمی مناسب با استراتژی آفندی از سه محور به استان خوزستان هجوم آوردند و به این ترتیب جنگ هشت ساله بین ایران و عراق شروع شد. (علایی، ص 116) در این قسمت توان رزمی ارتش عراق با نیروهای دفاعی ارتش ج.ا.ا مقایسه شده است.

نوع یگان

ایران

عراق

گردان پیاده و مکانیزه

67

147

گردان پیاده کوهستانی

34

گردان زرهی

31

63

گردان سوار زرهی

10

گردان نیروی مخصوص

3

10

گردان شناسایی

13

130 گروهان کماندو معادل 40 گردان

40

جمع

111

307

 

جدول شماره 1: مقایسه گردان‌های رزمی ایران و عراق در آغاز جنگ تحمیلی(حسینی،ج2 ، 1387،ص)

 

با توجه اینکه یگان های رزمی ارتش عراق از نظر استعداد و امادگی رزمی تقریباً 100% بوده و یگان های ارتش ج.ا.ا با توجه به شرایط از نظر آمادگی رزمی60% بوده اند لذا نسبت نیروهای ارتش ایران به ارتش عراق یک به چهار محاسبه می شود. (حسینی،1387: 33) در همین رابطه مقایسه استعداد و توان رزمی گردان های پشتیبانی رزمی ارتش ج.ا.ا و عراق نیز به شرح جدول زیر یک به چهار می باشد:

ارتش عراق

ارتش ج.ا.ا

نوع یگان

76

50

گردان توپخانه صحرایی

38

12

گردان پدافند هوایی

16

10

گردان مهندسی و پل

16

9

گردان مخابرات

13

گردان ضد تانک

15

گردان موشکی

23

آتشبار سبک 120 م م

197

81

جمع کل

 

            جدول شماره 2: مقایسه گردان‌های پشتیبانی رزمی نیروی زمینی ایران و عراق در آغاز جنگ تحمیلی (حسینی، 1387،ص)

بررسي پيشينه جنگ هاي قرن اخير نشان مي دهـد، هـيچ ارتشـي در ايـام جنـگ نـه تنهـا بي نياز از حمايت هاي ويژه دولت ها و كمكهاي داوطلبانه مردم نبـوده، بلكـه پيـروزي و يـا شكسـت هميشه به توانائي استفاده از امكانات نهفته در جامعه و همبستگي و همـدلي نيروهـاي مسـلح و ملت، بستگي مستقيم داشته است. در اين راستا ارتش جمهوري اسلامي ايران افزون بر ايـن كـه از اين قاعده نميتواند متمايز باشد، بلكه از آنجائي كـه وقـوع انقـلاب تمـام زيـر سـاخت هاي آن را دگرگون كرده بود، به عنوان يك نياز مضاعف مي بايستي مورد حمايت افزون تري قرار مـي گرفـت در صورتي كه پشتيباني از ارتش در زمان جنگ مشكلات عديده داشت. (نقش ارتش در هشت سال دفاع مقدس؛ ص13) به عنوان يك نمونه روشن مي توان به افزايش ساختار سازماني نيروها اشاره كرد كه به طـور معمول در جنگ با احضار نيروهاي ذخيره و احتياط عملي ميشود. اما اين اقـدام بـه دليـل گسستگي نظام ارتش ناشي از التهاب اوليه انقـلاب نـه تنهـا عملـي نگرديـد بلكـه در رونـد سربازگيري به طور سنتي هم خلل ايجاد گرديد و تمام سربازان در اختيـار ارتـش قـرار داده نمي شدند و در ايام جنگ همواره يكي از مشكلات نيروي زميني كمبود نيروي انساني و به تبع آن يگان مانوري بود. در همين زمينه در كتاب دفاع مقدس آمده است: عمده ترين مشكلات نيروي زميني براي اجراي عمليات آفندي گسترده و سرنوشت ساز كمبود يگان مانوري با توجه به عرض جبهه و گسترش يگانها در مواضع پدافندي بود. (روحيه جنگي؛ ص50) به همين دليل بود كه نزاجا در مقاطعي از جنگ براي تحرك در جنگ و انجام عمليات آفندي درخواست واگذاري تعدادي از نيروهاي بسيج به اين نيرو را داشت كه هيچگاه عملي نگرديد. (دروديان، محمد؛ آغاز تا پايان؛ ص78)

جدول شماره 3: مقایسه نسبی تجهیزات عمده ارتش های ایران و عراق در آغاز جنگ

تجهیزات عمده

ایران

عراق

تانک

2004

2500

نفر بر زرهی

2749

2950

توپ صحرایی

1468

1500

توپ پدافند هوایی در نیروی زمینی و هوایی

1993

2020

تعداد بالگرد در 3 نیرو

938

197

جمع هواپیماهای جنگنده و شناسایی

458

465

ناو سنگین و سبک

7

ناوچه گشتی و موشک انداز

16

26

ناو لجستیکی و نیرو بر

12

5

مین جمع کن

4

5

وضعيت نيروي دريايي ايران در مقايسه با عراق نسبتاً خوب بود.

 

(حسینی، ج2، 1387،ص)

 

 

 

 

 

 

 

 

7- معابر تهاجم عراق به استان خوزستان

 

الف) معبر جنوبی

اشغال استان خوزستان هدف اصلی، و تصرف شهرهای خرمشهر و آبادان اولین هدف از اهداف پیش بینی شده دشمن در جنوب بود. برای همین منظور لشگر 3 زرهی را با دو تیپ زرهی و یک تیپ مکانیزه و پنج گردان توپخانه صحرایی، یک گردان سوارزرهی، یک گردان پدافند هوایی، تی 31و  نیروی مخصوص، تیپ 49 پیاده از لشگر 11، تیپ مکانیزه گارد جمهوری، و تیپ5 گارد مرزی و جمع 8 تیپ با توپخانه های موصوف، مأموریت تصرف اولین هدف را در جنگ داشت. مدافعان شهر خرمشهر، که ژاندارمری، گردان151دژ لشکر92 زرهی، تکاوران دریایی، دانشجویان دانشکده افسری ارتش و … تشکیل شده بودند. مدافعان11روز در مقابل دشمن ایستادگی کردند و دشمن تا روز یازدهم قادر نشد وارد شهر شود. در تاریخ 19/7/59 دشمن با برقراری پل در منطقه مارد از رودخانه کارون عبور کرد. تک های محدود و مختل کننده از طرف محور ماهشهر آبادان توسط گردانهای144 پیاده و 201 ژاندارمری از یک سو و نیروهای ارتش، ژاندارمری، شهربانی، مردمی حاضر در آبادان از طریق محور آبادان ماهشهر از سوی دیگر، دشمن را وادار به توقف نمود. در این مدت گردان 153 پیاده، لشگر 77 خراسان برای تقویت نیروها در شهر آبادان وارد شهر شد و در مقابل دشمن مستقر شد و همین امر سبب گردید. در تاریخ 9/8/1359 زمانی که دشمن از طریق رودخانه بهمن شیر و کوی ذوالفقاری وارد آبادان شد، نیروهای دشمن را منهدم و وادار به عقب نشینی نمودند. بعد از آن دشمن در موقعیت میدان تیر آبادان تثبیت شد.( نصرت االله معین وزیری 39:1392)

  1.  معبر میانی:

 دشمن قصد داشت با استفاده از محورهای جنوبی طائیه و جفیر، از یک سو و از سوی دیگر با پیشروی از محور چزابه به سوسنگرد و حمیدیه در شهر اهواز عمل الحاق حاصل و آن شهر را تأمین نماید. به همین منظور در ابتدای امر بدون توجه به اشغال شهر بستان، پیشروی خود را به سمت سوسنگرد ادامه داد و در تاریخ 6/7/59 نیروهای عمل کننده لشگر 9 زرهی در محور جنوبی وارد شهر سوسنگرد شده و قسمتی از شهر را اشغال کردند. و فرمانده لشگر موصوف (الدوری) 58 نفر از مردم عرب دشت آزادگان را به علت عدم همکاری و نافرمانی اعدام کرد. تعدادی از مسئولین شهر را به اسارت درآورد. درساعت 0500 بامداد مورخه 9/7/59 رزمندگان جنگهای نامنظم شهید چمران و ارتش، با پشتیبانی هوانیروز و توپخانه های مستقر در منطقه با اجرای شبیخون دشمن را وادار به ترک شهر نمودند. شهر بستان درتارخ 9/7/59 توسط دشمن با بکارگیری تیپ 12 زرهی الولید اشغال شد پیشروی نیروهای دشمن برای تصرف سوسنگرد سرعت یافت. در تاریخ 31/8/92 سوسنگرد از سمت شرق و جنوب به محاصره دشمن درآمد و در تاریخ 24/8/59 درحالیکه تعدادی از رزمندگان در داخل شهر مقاومت میکردند بخش زیادی توسط دشمن اشغال شد. مسئولین رده بالا از جمله نماینده حضرت امام در شورای عالی دفاع حضرت آیت الله خامنه ای در ستاد جنگ شهرستان اهواز حضور داشتند. با اقدامات صورت گرفته تیپ 2زرهی لشکر92 ماموریت یافت با همراهی تعدادی از نیروهای مردمی و جنگهای نامنظم شهید چمران برای بیرون راندن دشمن از شهر سوسنگرد اقدام نماید. درساعت 630 روز 26/8/59 اجرای عملیات شروع شد و تا ساعت 1200 ادامه داشت با تلاش نیروهای مجری عملیات از داخل و خارج شهر دشمن با دادن تلفات و ضایعات زیاد، از شهرخارج شد و تا غرب رودخانه مالکیه عقب نشینی کرد بدین ترتیب در این جبهه نیز دشمن تثبیت شد و پس از آن حرکتی به جلو نداشت. (مسعودبختیاری، 11:1387)

  1. منطقه شمالی (غرب دزفول)

 لشکرهای10 زرهی و 1 مکانیزه در جبهه شمالی از دو محور عین خوش و فکه برای تصرف شهرهای دزفول، اندیمشگ، شوش و هفت تپه از مرزهای شناخته شده بین المللی عبور و پس از 6 روز به غرب رودخانه کرخه رسیدند. انجام عملیات تأخیری توسط تیپ2 زرهی و گردان 283 سوار زرهی لشگر 92 از محور عین خوش و گروه های رزمی 37 و 138 از محور فکه، پیشروی دشمن را تا شرق رودخانه 6 روز به تأخیر انداخت. در تاریخ 7/7/59 دشمن تلاش کرد در دو نقطه از رودخانه کرخه عبورکند. موقعیت اول در شمال شهرستان شوش با بکارگیری یگانی از لشکر 1 مکانیزه که توسط گردان 141 پیاده از لشکر 21 به فرماندهی سروان رهبر سرکوب شد و با دادن تلفات و ضایعات مجبور به عقب نشینی شد. موقعیت دوم برای عبور از پل نادری با استفاده یگانی از لشکر10زرهی، که توسط تیپ 2 زرهی لشکر92 و گردان 283 سوار زرهی سرکوب و مجبور به عقب نشینی گردید. درتاریخ22/7/59 مجدداً لشکر10زرهی دشمن پیشروی خود را برای عبور از رودخانه از طریق پل نادری شروع کرد. علاوه بر تیپ2 زرهی لشکر21، گردان های پیاده از لشکر21 حمزه نیز در سرپل حضور داشتند و لشکر برای انجام تک مورخه 23/7/59 خود را آماده می کرد. این بار نیز نیروهای دشمن با دادن تلفات و ضایعات زیاد مجبور به عقب نشینی شدند. بدین ترتیب در این جبهه نیز دشمن تثبیت شد و بعد از آن هیچگونه پیشروی به سمت جلو نداشت.( ستاد نصرت الله معین وزیری 1392ص12و 37)

نحوه پيشروي ارتش عراق از محور فکه و عین خوش تا رودخانه كرخه:

گزارش فرمانـده لشـكر 10 زرهي ارتش عراق سرتيپ حشام فخـري كـه بـه هنگـام تجـاوز و شـركت در عمليات آفندي تهيه شده بود در بازگشت به امريه به كلّي سـري سـپاه سـوم نشان مي دهد كه چگونه ارتش عراق با آمادگي كامل و با طرح اشغال ايران (مرحله يكم خوزستان) عمليات تعرّضي خود را در منطقـه عمـومي دزفـول و شوش با قصد اشغال مناطق فوق و بستن گلوگاه استان خوزسـتان در منطقـه دو كوهه و تنگ فني آغاز نمود و فرمانده لشكر10 زرهي به شـرح زيـر بـراي تهاجم آماده گردید. (علی محمد سالار کیا،27:1380) اطلاعات کلــی نشـان مـیداد کـه لشـکرهای1 مکـانیزه و10 زرهـی ارتـش عـراق بـه ترتیـب در محور فکــه، دوسـلک، ایسـتگاه رادار، رودخانـه کرخـه و محـور ربـوط، عیـن خـوش، علـی گـره زد، رودخانه کرخه در خـاک ایـران پیشـروی کـرده انـد. براسـاس اطلاعـات کلـی بدسـت آمـده از مـدارک موجـود، اسـتعداد تقریبـی یگانـهای دشــمن که پس از پیشروی در غرب رودخانــه کرخـه در جبهـه دزفـول و شـوش مسـتقر شـده بودنـد، بـه شرح زیر بــود: لشـکر1 مکـانیزه شـمال دو تیـپ مکـانیزه و دو تیـپ زرهـی بـود کـــه در مجمــوع 8 گــردان مکانیزه، 7 گردان تانک، یـک گـردان شناسـایی، 5 یگـان کمـاندو، سـه گـردان تـوپخانـه صحرایـی، دو گـردان پدافنـد هوایـی، یـک گـردان ضدتـانک و عنـاصر دیگـر پشـتیبانی رزمـــی و پشــتیبانی سرویس رزمی در اختیـار داشـت. لشـکر 10 زرهـی شـامل دو تیـپ زرهـی و یـک تیـپ مکـانیزه و در مجمـوع دارای 7 گـردان تـــانک، 5 گــردان مکــانیزه، یــک گــردان شناســایی، 4 گــردان تـوپخانـه صحرایـی، یـک گـردان دفـاع الواجبـات، یـک گـردان پدافنـــد هوایــی، یــک گــردان ضدتانک، یــک گـردان موشـکی، یـک تیـپ پیـاده (بـا 3 گـردان پیـاده) و عنـاصر دیگـر پشـتیبانی رزمی و پشتیبانی ســرویس رزمـی بـود.

نقشه شماره 5: مسیر عبوری و طرح مانور عبور از  پل کرخه(نبردهای شرق کرخه ،ص64)

بـا توجـه بـه سـازمان دو لشـکر یـاد شـده، جمـع گردانـهای عمـل کننــده دشــمن در منطقــه عملیـاتی غـرب کرخـه (جبهـه دزفـول و شـوش) 36 گـردان مـانوری، 7 گـردان تـــوپخانــه و 4 گـردان ضدهوایـی بـود. بـا وجـود تـوان بـالای قـوای مـهاجم، دشـمن از ادامـه حملـه بـه سـمت شـرقی رودخانـه کرخـه خـودداری کـرد و حتـی در مقـابل حملـه تیـپ 2 زرهــی کــه از تــوان ناچــیزی برخـوردار بـود، حـدود 3 کیلومـتر عقـب نشـینی کـرد کـه در بـرآورد وضعیـت دشـمن همین نکتـه بـه عنـوان دلیلـی بـر ضعـف روحیـه نیروهـای آن تلقـی شـد و مبنـای تصمیـم گـیری برای این عملیــات گردیـد. (سـازمان عقیدتــی سیاســی ارتــش، 1372 :133)

 

9- عملیات تاخیری 1      

در این قسمت شایسته است که تعاریف دقیقی از عملیات تأخیری و منظورهای ان داشته باشیم تا در جایگاه خود نسبت به تطبیق عملیات نیروهای آن سوی کرخه در مقابل ارتش عراق اقدام نمائیم. در واقع عملیات تأخیری، نوعی از حرکات به عقب است که در آن نیروی عمل کننده بدون درگیری قطعی، بیشترین تاخیر و تلفات را به دشمن که در حال پیشروی است وارد می آورد، به عبارت دیگر، کمترین فضا (زمین) را با بدست آوردن بیشترین زمان با دشمن مبادله میکند. عملیات تأخیری، اصطلاحی است که در ادبیات نظامی به کار می رود و عبارت است از نوعی حرکات به عقب که در آن نیروی عمل کننده، بدون درگیری قطعی، بیشترین تأخیر و تلفات را به دشمنی که در حال پیشروی است، وارد می آورد (نوروزی،1385: 480)

10- کرخه نقطه عطف پیروزی

به منظور پدافند از مناطق غرب پل کرخه مواضعي از قبل از انقلاب در عين خوش تهيه و عناصري از تيـپ در اين منطقه مستقر شده بودند. قبل از آغاز حملـه سراسـري ارتـش عـراق تعدادي از پرسنل تيپ2 به پاسگاه چيلات اعـزام و در تـاريخ 17/6/59 يگـان های مستقر در منطقه فوق اعلام نمودند كه با دشمن درگير شده و درخواست يك قبضه خمپـاره انـداز120 م.م و مهمـات مربوطـه را داشـتند كـه دو دسـتگاه كاميون حامل مهمات با يك دستگاه نفربر حامل خمپاره انداز از عـين خـوش به چيلات اعزام مي شود. با توجه به اينكه پاسگاه چيلات در مسير معبـر وصـولي مهمـي نبـوده و فقط يك راه كوهستاني ارتباط آن را با شهر دهلران برقـرار مـي سـازد و ايـن معبر نيز با برخورد به كوهستان هاي لرستان بن بست مي شود بـه نظـر مـي رسد ارتش عراق در نظر داشت با حمله به پاسگاه چيلات يگان هاي ايـران را تجزيه نموده و به نقاط غيرحسـاس بكشـاند. بـا توجـه بـه حـوادث مـرزي و احتمال خطر در اين منطقه، نيروي زميني به لشكر92 ابلاغ نمود بـاقي مانـده تيپ را به عين خوش اعزام و نسبت به تقويت مواضع فوق اقدام نمايـد. برابـر دستور، حركت تيپ به منطقه عين خوش آغاز و كليـه خودروهـاي چرخـدار تيپ در ساعت1200روز 23/6/59 در حوالي عين خوش مستقر و خودروهـاي شني دار تيپ نيز توسط سه دستگاه تانک بر ماز و سه دستگاه بنز كمرشكن به تنـاوب به منطقه حمل مي گردند. (تقویم تاریخ دفاع مقدس،ج1، 76:1384) پیش بینی می شد کــه هـدف اصلـی دشـمن عبـور از رودخانـه کرخـه، رسـیدن به شهرهای دزفــول و اندیمشـک و بسـتن جـاده دزفـول ـ اهـواز و در نتیجـه قطـع ارتبـاط تـهران ـ خوزسـتان و اشـغال کـامل خوزسـتان باشـد. بنــابراین، مبنــای تصمیــم گــیری بــرای اجــرای عملیـات در ایـن محـور برایـن اصـل اسـتوار شـد کـه قبـل از اینکـه دشـمن موفـق بـه تحکیـــم مواضـع اشـغالی در غـرب رودخانـه کرخـه شـود و بتوانـد مرحلـه بعـدی هجـوم را شـروع کنــد، باید هرچــه سـریعتر قـوای دشـمن را از سـرزمین های اشـغالی بـیرون رانـد تـا ضمـن از بیـن رفتـن امکـان عبـور دشـمن از رودخانـه کرخـه و احتمـال اشـغال دزفـول و اندیمشـــک و قطــع جــاده ارتباطی خوزستان، شهر دزفول نیز از بــرد تـوپخانـه سـنگین دشـمن خـارج شـود. در دستور جــزء بـه جـزء شـماره 1 قـرارگـاه تـاکتیکی نـیروی زمینـی ارتـش (دزفـول) در ایـن زمینه چنین آمــده اسـت: "منظور اصلی از این عملیات انهدام نیروهای موجود دشمن در منطقه است و کلیـه پرسـنل و یگانها باید از هر گلوله خود برای از بین بردن دشمن، حداکثر استفاده را به عمل آورنــد و از فرار دشمن جلوگیری نمایند." (دسـتور جـــزء بــه جــزء شــماره 1 قــرارگــاه تـاکتیکی نزاجـا در خوزســـتان، 59/7/20)

11 – طرح عملیاتی دفاعی ابوذر:

آنچه مسلم است ارتش ماهها قبل از تهاجم عراق و آغاز جنگ ایران و عراق شرایط متشنج بین دو کشور را رصد کرده و تدابیری برای مقابله با هجوم ارتش عراق اندیشیده و طرحی را با عنوان طرح ابوذر تهیه کرده بود که ضمن ملاحظه درگیری ها و نا ارامی های غرب و شمال غرب کشور، مطابق شرایط انجام اقداماتی را پیش بینی کرده بود که بطور مختصر به بخش هایی از ان اشاره می شود.

نیروی زمینی عطف به دستورالعمل شماره 9-06-01-201-15 مورخه 27/8/1358اداره سوم– (عملیات) ستاد مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران در بند وضعیت شرایط را به شرح زیر تبیین می نماید.

11-1- وضعیت:

نیروهای خودی:

(1) ارتش جمهوری اسلامی ایران با اعمال حاکمیت ملی در نقاط مختلف کشور در برابر تجاوز احتمالی دشمن از تمامیت ارضی ایران در منطقه غرب کشور دفاع می­نماید.

(2) نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران ضمن دفاع از آسمان ایران، حملات انتقامی خود را به منظور انهدام نقاط حیاتی کشور هدف آغاز و پس از کسب برتری هوایی از عملیات سطحی نیروهای خودی و پشتیبانی نزدیک به عمل می­آورد.

(3) نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران ضمن دفاع از تأسیسات حیاتی کشور در خلیج فارس، راه­های مواصلاتی دریایی را تأمین و از حرکت کشتی­های تجاری به سوی بنادر در کشور هدف ممانعت به عمل می­آورد.

(4) ژاندارمری و شهربانی جمهوری اسلامی ایران به محض آغاز عملیات تحت کنترل عملیاتی نیروی زمینی و دریایی قرار می­گیرد.

(5) ژاندارمری کشور جمهوری اسلامی ایران در صورت ضرورت بنا به درخواست با دریافت لنج­ها و قایق­های غیرنظامیان عملیات عبور از رودخانه یگان­های نیروی زمینی را در منطقه لشکر 92 پشتیبانی می­نماید.

11-2- مأموریت

الف- نیروی زمینی مأموریت دفاع از تمامیت ارضی کشور را به شرح زیر بین یگان های خود توزیع می نماید: نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران از دالامپرداغ تا فاو از مرز باختری ایران و عراق دفاع نموده و با استفاده از عناصر لشکر92 زرهی و تیپ 55 هوابرد از رودخانه اروندرود دفاع می‌کند.

ب- مأموریت پدافندی لشکر92 زرهی چنین تعیین شده بود: در منطقه مربوطه دفاع کنید، پیشروی دشمن را در جنوب اهواز در مناسب‌ترین مواضع پدافندی سد نمائید. آماده باشید پس از ورود لشکر 16 زرهی به منطقه آن لشکر، بنا به دستور هماهنگی‌های لازم را برای عملیات آفندی لشکر 16 زرهی در محور عین‌خوش به علی‌غربی معمول دارید.

– اجرا:

الف- تدبیر عملیات:

(1) مانور: نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران به منظور دفاع از مرز باختری ایران عملیات دفاع را در چهار مرحله به شرح زیر هدایت می­نماید.

 (الف) مرحله 1:

نیروی زمینی دفاع را با 4 لشکر و یک تیپ پیاده در منطقه دفاعی مقدم از شمال باختری تا جنوب اجرا می­نماید. لشکر 64 پیاده و لشکر 28 پیاده به ترتیب در شمال، لشکر 81 زرهی و تیپ 84 پیاده در مرکز و لشکر 92 زرهی در جنوب، لشکرهای در خط با اعزام عناصر تأمین حرکت متجاوز را در زمین­های بلافصل مرز به تأخیر می­اندازد.

 (ب) مرحله 2:

پس از عقب­نشینی عناصر تأمینی، یگان­های در خط نیروی زمینی به ترتیب زیر در منطقه دفاع می‌نمایند. لشکر 64 و 28 پیاده در شمال، لشکر 81 زرهی و تیپ 84 پیاده در مرکز و لشکر 92 زرهی در جنوب دفاع می­کنند و پیشروی دشمن را در مواضع سد کننده پیش­بینی شده متوقف یا کند می­نماید. و در مراحل بعدی با برداشت نیرو از سایر مناطق، پاتک نموده و مرز قراردادی را ترمیم می­نماید. (رونوشت از اصل طرح ابوذر و طرح حر در مرکز اسناد هیئت معارف جنگ شهید سپهبد صیاد شیرازی موجود است.) ضمناً لشگر92 زرهی برای اجرای مأموریت خود و دفاع از منطقه جنوب طرح (حر) را براساس طرح ابوذر تهیه کرده و دستوراتی را به یگان های زیر امر ابلاغ نموده است.

12- چگونگی تثبیت دشمن در هفته اول جنگ در کرخه

گزارشات موجود حاکی است که درگیریهای مرزی با یگانهای عراقی در روزهای قبل از اغاز رسمی جنگ و تجاوز دشمن بین نیروهای ایرانی و عراقی وجود داشته است. لذا با توجه به پيام هاي پيوست و بر مبناي گزارش يگان هاي مسـتقر در منطقه روزهاي 18 و 19 شهريور عراقي ها قصد تصرّف پاسـگاه سـميده را داشتند كه با مقاومت يگان هاي خودي متجاوز سركوب و حمله دشمن دفـع گرديد. روز 23 شهريور ماه به منظور تقويت منطقـه دزفـول تعـداد650 نفـر پرسنل گروه رزمي 138 لشكر21 به عنوان احتياط وارد منطقـه گرديـد و در كنترل عملياتي تيپ2 لشكر92 قرار گرفت. حوادث مختلف در پاسگاه هاي مـرزي سـبب شـد كـه لشـكر در تـاريخ هاي24 و25 و26 شهريورماه هشدار لازم را به منظور آمادگي كامل در مـورد احتمال حمله گسترده دشمن به منطقه خوزستان را اعلام نمايد و با توجه به تهديد دشمن در منطقه فكه روز 26 شـهريورماه يـك دسـته تانـك از گـروه رزمي 138 به فكه اعزام و در اختيار تيپ37 قرار گرفـت. (تقویم تاریخ دفاع مقدس،ج1،129:1384) روز 25 شهريورماه در پاسگاه سوبله و رشيده درگيري بين نيروهـاي خودي و دشمن به وقوع مي پيوندد و چاه هاي نفت شماره 57 و58 و ريگ 2 كار را تعطيل و تقاضاي كمك مي نماينـد و در درگيـري روز 26 شـهريور در پاسگاه بيات يگان هاي خودي با اجـراي آتـش خمپـاره انـداز و تفنـگ 106 ميلي متري يگان مكانيزه دشمن مستقر در چلب سياه را متلاشي و باقي مانـده يگان متجاوز به صورت فرار منطقه را ترك مي نمايند و يك بـرج ديـده بـاني دشمن در سميده نيز منهدم مي گردد. روز 27 شهريورماه با دشمن درگيري به وجود مـي آيـد و از سـاعت 500 صبح روز 27 تا ساعت1730 كه خاتمه درگيري اعلام مي شود دشمن پاسگاه سميده را زير آتش سنگين قرار مي دهـد و بـه يونيـت بهـره بـرداري شركت نفت دهلران حمله مي كند كه در اين درگيـري دو نفـر درجـه دار در پاسگاه سميده زخمي و جراحات سطحي برمي دارند. (همان،203:1384) با توجه به حمله دشـمن بـه پاسـگاه هـاي مـرزي روز 28 شـهريور، سرپرست تيپ2 اعلام مي نمايند چون اين تيپ يگان زرهي اسـت لازم اسـت يك افسر زرهي ستاد ديده در رأس تيپ باشد تا هم آهنگـي هـاي لازم را در مورد به كار بردن تيپ در عمليات جنگي به عمل آورد مقرر فرماييـد قبـل از اينكه اتّفاقي رخ دهد در مورد اعزام افسر مذكور اقدام نمايند. برابر گزارش روز 29/6/59 در منطقه سـميده درگيـري بـين يگان هاي خودي و دشمن آغاز و در ساعت 1830 خاتمه مي يابد و نيروهاي دشمن تا رودخانه دويرج پيشـروي مـي كننـد و حـدود 200 دسـتگاه تانـك دشمن در عرض 20 كيلومتر از پاسگاه نهر عنبر تا پاسگاه ربوط مسـتقر مـي گـردد و يگـان هاي خودي در منطقه اعلام مي نمايند در صورتي كه از آنها پشتيباني هوايي به عمل نيايد تا غروب عين خوش سـقوط خواهـد كـرد.(همان،251:1384)

اول مهر ماه سال 1359پاسگاه ربوط سقوط مي كند و دشمن در جـاده مـرزي بـه سـمت عـين خوش پيشروي مي نمايد. روز دوم مهرماه يگان هاي تيپ در درگيري شديد موفّق مي شوند تعـداد12 دستگاه تانك دشمن را منهدم و يك دستگاه تانـك سـالم را بـه غنيمـت بگيرند و با فشار دشمن به يگان هاي خودي فرمانده تيپ تقاضـاي پشـتيباني هوايي مي ناميد و در گزارش خود اعلام مي كند در صـورت عـدم پشـتيباني هوايي كليه يگان هاي تيپ از بين خواهند رفت.

روز سوم مهر ماه يگان هاي دشمن با آتش سنگين يگان هاي تيپ را وادار به عقب نشيني اجباري نموده و تا 4 كيلومتري يگان ها پيشروي مي نمايند.

در روز چهارم مهر ماه با اشغال مواضع عين خوش توسط نيروهاي دشمن تيپ به مواضـع علـي گره زد عقب نشيني نموده و در تپه هاي علي گره زد آماده پدافند مي گردد. در درگيري بين نيروهاي تيپ و يگان هاي زرهي دشـمن در تپـه هـاي علـي گره زد كه (در ساعت 1430) به وقوع مي پيوندد دو تانك ارتش عراق توسط يگان هاي تيپ منهدم مي گردد.

پنجم مهر ماه، تيـپ اعـلام نمـود حـدود دويسـت دستگاه تانك دشمن در منطقه مستقر شده و 50 الـي60 دسـتگاه تانـك بـه سمت مواضع علي گره زد در حركت هستند يگان سمت راسـت مـا در حـال محاصره شدن است و به علّت حجم آتش دشـمن يگـان هـاي تيـپ در حـال عقب نشيني به سمت رودخانـه كرخـه هسـتند. برابـر پيـام شـماره 348 در ساعت 1355 دقيقه روز پنجم مهرماه با فشار دشمن تيـپ بـه شـرق كرخـه عقب نشیني مي نمايد و بنه هاي تيپ كه در شـرق كرخـه مسـتقر بودنـد در ساعت 1425 شرق رودخانه را ترك و به عقب مي روند. (همان،1384ص15الی 149) در روز پنجم مهر ماه وضعيت نيروهاي خودي درغرب كرخه بسيار وخيم بود و تلفات زيادي از شروع نبرد تا آن تاريخ در محور عين خوش به پاي پل كرخه و محور فكه شوش به نيروهاي مدافع وارد شده بود. در محور عين‌خوش نيروهاي باقي‌مانده تيپ2 زرهي در ارتفاعات علي‌گره‌زد و شاوريه مستقر بودند و لشكر10 زرهي براي تصرف اين ارتفاعات اقدام به اجراي يك مانور احاطه دو طرفه نمود. ارتش عراق، تيپ17زرهي از جناح راست (جنوب) و تيپ 42 زرهي از جناح چپ (شمال) و تيپ 24 مكانيزه براي پاكسازي منطقه و استفاده از موفقيت در نظر گرفت. در اغاز روشنايي روز پنجم مهرماه نبردي سنگين در ارتفاعات علي گره زد شروع و ادامه مي‌يابد و رزم نزديك بين مهاجمان كه استعدادشان بسيار زياد بود با مدافعان بوجود آمد و آتش توپخانه سنگين لشكر10 زرهي عرصه را بر نيروهاي خودي تنگ و تلفات و ضايعات سنگين به  باقيمانده تيپ دزفول وارد آورد. تا ساعت1200ظهر مقاومت نيروهاي خودي باعث وارد شدن تلفات و ضايعات سنگين به دشمن مي شود اما بالاخره اين مقاومت در ساعت 1630 شكسته مي‌شود و نيروهاي مهاجم عراقي ارتفاعات علي گره زد و شاوريه را تصرف و باقيمانده تيپ2 دزفول مجبور به عقب نشيني اجباري به حوالي پل نادري و عبور از رودخانه کرخه به طرف دزفول مي شوند. در پی درخواست پرسنل و فرماندهان مبنی بر انتصاب یک افسر زرهی به فرماندهی تیپ2 دزفول، در تاريخ 5/7/59 سرهنگ زرهي امرالله شهبازي به فرماندهی تيپ2 دزفول منصوب گردید. وي در مصاحبه خود در آن تاريخ مي گويد استعداد تيپ2 شامل 15 تانك چيفتن و سه دستگاه موشك تاو، سه قبضه تفنگ 106، سه دستگاه تانك سبك اسكورپيون و پنج عراده توپ 155 م.م. خودكششي است و در مقابل ما لشكر10زرهي عراقي قرار دارد كه داراي دو تيپ زرهي و يك تيپ مكانيزه و حداقل 200 دستگاه تانك مي باشد.

 در محور فكه، چنانه نيروهاي موجود شامل گروه رزمي 138 پياده از لشكر 21 و باقيمانده گروه رزمي37 زرهي شيراز و يك تيم گروهاني (شامل يك گروهان پياده و يك دسته تانك از گروه رزمي 141 با مقاومت شديد خود نبردي سنگين را به دشمن تحميل كردند و با استفاده صحيح از زمين و استفاده دقيق از سلاحهاي ضد تانك تاو، دراگون و آتش تانكهاي موجود توانستند تعدادي از تانك هاي دشمن را منهدم و پيشروي لشكر يك مكانيزه را متوقف كنند، اما دشمن دست‌بردار نبود و عمليات تهاجمي سنگين خود را با اجراي تك شبانه در شب 6/7/59 برای محاصره مدافعين در چنانه و دوسلك از دو جناح و همچنين بستن راه عقب نشيني آنها در مسير پاي پل‌كرخه اجرا و موقعيت بسيار وخيمي را براي مدافعان چنانه دو سلك بوجود آوردند.(ارتش در 8 سال دفاع مقدس جلد1 صفحه 95و 96و 97) در روز پنجم مهرماه تعدادي پرسنل تازه نفس از شيراز اعزام و با تعويض عناصري از گروه رزمي37، وضعيت آن يگان كيفيت بهتري مي يابد و همراه گروه رزمي 138 پياده و قسمتي از گروه رزمي141 پياده با استفاده صحيح از زمين و بكارگيري صحيح جنگ افزارهاي ضد تانك و آتش توپخانه و خمپاره اندازهاي موجود و بكارگيري صحيح جنگ افزارهاي ضد تانك و آتش توپخانه و خمپاره اندازهاي موجود و ايجاد يك سيستم فرماندهي نسبتاً مناسب تر از روزهاي قبل به مقاومت و پدافند خود ادامه دادند. يك آتشبار توپخانه130 م.م از اصفهان نيز به منطقه وارد و در حوالي تپه ابوصليبي خات اشغال موضع نموده و با افزايش آتش خود پشتيباني نسبتاً مناسبي را براي يگانهاي مستقر در مواضع فراهم نمود در اواخر روز، خبر تصرف تپه هاي علي گره زد توسط دشمن و عقب نشيني نيروهاي مدافع محور شماره يك به فرماندهان مدافعين دوسلك رسيد و موجب نگراني شديد آنها گرديد بديهي است كه با تصرف پل ها توسط دشمن علاوه بر بسته شدن راه عقب‌نشيني آنها به شرق كرخه، امكان محاصره و نابودي آنها هم قطعي بود، لذا فرمانده اين محور اين خطر را به فرمانده لشكر92 زرهي اعلام و تقاضا نمود تكليف آنها را مشخص كند و پل هاي موجود در سرخه نادري را تا خاتمه عقب نشيني نيروهاي محور شماره2 تخريب ننمايند بهمين دليل و تأكيد لشكر، از تخريب اين پل ها خودداري کرد. در ساعت2200 در نشست مشترك فرماندهان گروه هاي رزمي 37 و138 و141 در مورد ارزيابي وضعيت موجود و عقب نشيني به تپه هاي ابوصليبي خات به منظور حفظ موجوديت يگانها و جلوگيري از محاصره شدن نظر خواهي و مشورت مي شود كه متفقاً به ادامه نبرد در همين مواضع دوسلك نظر مي دهند و اين در حالي بودكه قطع تداركات يگانها و ترس از محاصره شدن و نابودي همواره آنان را نگران نموده بود. و مورد اصابت قرار گرفتن دو دستگاه تانك و سه دستگاه خودرو و چندين كوپه مهمات موشك تاو توسط آتش توپخانه دشمن كه همراه با تلفات زيادي بود در روحيه فرماندهان و مدافعيني كه متوجه از بين رفتن مهمات ضد تانك خود شده بودند اثر منفي بجاي گذارد زيرا كه جايگزيني مهمات بسبب قطع خطوط مواصلات امكان نداشت. خبر انهدام آمبولانس و اسارت سرنشين هاي آنها در سه راهي قهوه خانه كه از منطقه دوسلك و چنانه به عقب آمده بود در بعد از ظهر همين روز كه مؤيد ناامن بودن عقبه و قطع خطوط مواصلاتي اين يگان بوده بيش از بيش موجب نگراني فرماندهان را فراهم كرد.(عمليات فتح المبين، 1384،ص 114و 115) در مقايسه توان رزمي نيروهاي خودي در محور چنانه دوسلك با نيروهاي عراقي به كار رفته در اين محور، همين قدر كافي است كه بگوئيم توان رزمي نيروهاي عراقي15 برابر نيروهاي خودي بوده است با اين وضع و نبود امكانات توپخانه‌اي مناسب در منطقه، نيروهاي خودي شامل گروه رزمي 37 زرهي و گروه رزمي 138 پياده و قسمتي از گروه رزمي 141 از لشكر 21 پياده توانستند در مقابل نيروئي با استعداد 15 برابر توان رزمي خود مقابله و مقاومت نمايند در صورتيكه معمولاً توان رزمي نيروي حمله ور حداكثر سه برابر نيروهاي مدافع در نظر  گرفته مي شود. اين نيروها زماني به عقب نشيني تن در دادند كه راهي جز آن برايشان نمانده بود آنها در روز ششم مهرماه قهرمانانه با دشمن جنگيدند و بسیاری از ‌آنها به شهادت رسيدند و باز هم همين يگانها بودند كه سريعاً سازماندهي شدند و به نبرد خود با دشمن ادامه دادند. (ارتش در 8 سال دفاع مقدس، ج1، ص 103و 104) در روز ششم مهرماه لشكر92 به تيپ اعلام مي نمايد پشتيباني هوايي انجام شد عقب نشـيني نكنيد زيرا تيپ37 منهدم خواهد شد و به تيپ37 مأموريت داده مي شـود بـا يك گروه رزمي در ساعت1600 روز ششم تك نموده و ارتفاعات علي گره زد را از سمت دوسلك اشغال نمايد. تيپ2 پس از موفقيت تيپ37 با استفاده از كليه امكانات و پشتيباني به سمت ارتفاعات شاوريه حركـت و ارتفاعـات شـاوريه را اشغال نمايد. با توجه بـه بحـران منطقـه و گزارشـات يگـان هـا، لشـكر92 بـه كليـه فرماندهان ابلاغ مي نمايد به هيچ وجـه حـق عقـب نشـيني از مواضـع تعيين شده را ندارند و بايد تا آخرين نفس منطقه را حفظ نمایند. نهايتاً با تهـاجم گسترده و آتش سنگين دشمن، تيپ اطلاع مي دهد دشمن از پل كرخه عبـور کرده و هيچگونه مقاومت مقدور نيست. تيـپ در ساعت 1325روز ششم مهرماه سعي مي كند كه مواضع غرب كرخـه را اشغال نمايد در صورتي كه فقط 5 دستگاه تانك در اختيـار دارد و دشـمن در سراسر غرب رودخانه مستقر شده و با توپخانه نيروهاي مستقر در شرق كرخه را زير آتش دارد. بدین ترتیب دشمن که انتظار عبور بلامانع از پل کرخه را داشت تا ششم مهر پشت پل کرخه متوقف گردید. همچنين در ادامه شش روز نبرد مداوم و بسيار سخت و وارد شدن تلفات و ضايعات سنگين به نيروهاي خودي در محور موسيان، عين خوش، پاي پل كرخه تيپ2 زرهي دزفول طي پیام رمز شده به شماره 6728 به لشكر 92 اعلام مي دارد از دو گردان تانك تيپ، تنها 15 دستگاه حاضر بكار و در موضع مي باشد و از دو گردان پياده تيپ فقط مي توان يك گروهان ناقص سازماندهي كرد. بعلاوه دو قبضه موشك انداز تاو و گردان 283 سوارزرهي هم دو قبضه موشك انداز تاو و دو قبضه خمپاره انداز در مواضع دارد و با اين وضعيت استعداد تيپ در حدود يك گروه رزمي مي باشد.(كارنامه عملياتي لشكر92 زرهي صفحه 72 سال 1359) لشكر 92 زرهي نيز در تاريخ 5/7/59 طي گزارشي اعلام مي دارد:

               (الف) تيپ 1 لشكر مستقر در منطقه عمومي كوشك، طلائيه تا شلمچه كاملاً منهدم شده است.

               (ب) تيپ 2 لشكر داراي تلفات سنگين و تا پل نادري كرخه عقب نشيني نموده است.

               (ج) تيپ3 لشكر تا تپه هاي الله اكبر عقب نشيني كرده و تلفات سنگيني داشته است.

               (د) شهر اهواز از سه محور جنوب شرقي، جنوب غربي و جنوب زير آتش توپخانه دشمن قرار گرفته است.

               (هـ) نيروهاي عراقي پل خرمشهر را تخريب و تماس تلفني با خرمشهر قطع شده است.

               (و ) در اثر حمله و بمباران شهر آبادان توسط نيروهاي عراقي31 نفر شهيد و 93 نفر مجروح گرديدند.

 در ساعت2400 در بازجويي از اسراي دشمن، مشخص گرديد دو تيپ زرهي  و يك تيپ مكانيزه با  پشتيباني 5 گردان توپخانه و يك گردان ضد هوايي شيلكا در پشت كارخانه نورد اهواز مستقر شده‌اند.

شهيد سپهبد علي صياد شيرازي در گفتار پانزدهم خود در كتاب  ناگفته‌هاي جنگ در رابطه با عمليات غرب دزفول مي گويد: " ارتش مهمترين قدرتي بود كه وارد صحنه شد و تنها توانسته بود خاكريز سراسري بزند از جبهه آبادان تا دارخوين و بعد هم دب حردان وغرب اهواز و سوسنگرد و هويزه و دهلاويه، دشمن تا پشت رودخانه كرخه پيشروي كرده بود و چند بار هم سعي كرده بود از رودخانه كرخه بگذرد و به شوش و پل نادري دزفول بيايد و تنها جاده ارتباطي خوزستان را كه جاده انديمشك- اهواز است قطع كند اگر اين كار را كرده بود سقوط خوزستان حتمي بود ولي خداوند كمك كرد و نيروي هوايي ارتش در پل نادري دزفول با هواپيما به جنگ تانك رفت و چه بسا بعضي از هواپيماها نيز سقوط كردند و از بين رفتند به خاطر اينكه دشمن نتواند از پل بگذرد. اگر گذاشته بودند جاده انديمشك اهواز قطع مي‌شد، حتي يك بار مجبور شدند پايگاه هوايي دزفول را تخليه كنند يعني هواپيماها را حركت دادند و رفتند جاي ديگر خيلي زننده بود اگر پايگاه را مي‌گرفتند و هواپيماها دست نخورده باقي مي‌ماند و به دست آنها مي‌‌افتاد، اين خطر بزرگي بود، دشمن هم چنين برنامه اي داشت ولي تلفات داد الحق نيروي زميني خوب جنگيد به قول معروف كارد به استخوانشان رسيده بود جلوي دشمن را گرفتند وكلي تلفات به آنها وارد كردند، نيروي زميني موفق شد آن طرف پل نادري دزفول و شمال جاده دهلران كه ا رتفاعات سپتون در آنجا است راهم نگه دارد، از آن طرف هم دشمن مي خواست به شوش حمله كند، جلوي آنها را گرفتند و نگذاشتند، نيروي زميني در غرب رودخانه كرخه در صالح مشطط جاي پائي هم گرفت، يك جاي پا هم طرف هاي ارتفاعات تپه 120 و خضريه به طرف رقابيه در غرب شوش گرفت و اين خطي بود كه نيروي زميني تشكيل داد و دشمن را متوقف كرد." (دهقان احمد،197:1378)

در محور شمالي غرب كرخه، سرهنگ امرا.. شهبازي فرمانده جديد تيپ2 زرهي دزفول سريعاً نيروهاي موجود تيپ2 زرهي را جمع آوري و با كمك فرماندهان باقيمانده تيپ، شبانه با انجام يك اقدام بسيار شجاعانه و سودمند سرپلي را در غرب كرخه در كنار پاسگاه ژاندارمري و تپه هاي خرولي و اسكندر خندان اشغال و يگانها در نقاط سركوب اين ارتفاعات ايجاد موضع كردند و كنترل نزديك پل كرخه و پل پي ام پي موجود را در دست گرفتند تا نيروهاي دشمن نتوانند از پل عبور نمايند.

از بررسي مدارك بدست آمده از دشمن و گزارشات موجود چنين استنباط مي شود كه امروز لشكر10 زرهي عراق به تيپ42 زرهي (منهاي گردان  تانك البعث كه روز قبل در احتياط لشكر بوده است) جهت تصرف پل و مواضع مدافعين دستور حركت به جلو مي‌دهد، لشكر براي تكميل استعداد تيپ 42، گردان تانك حماد شهاب (منهاي يك گروهان) سازماني تيپ 17 زرهي را زير امر تيپ42 زرهي قرار مي‌دهد، گردان10 مهندسي عراق، برای روانه کردن يك پل شناور (پي ام پي) بر روي رودخانه كرخه بمنظور عبور نيروهای خود آماده مي شود لشكر 10 زرهي كه از طرف جناح شمالي خود نيز از طرف ارتفاعات خرولي، تپه چشمه و اسكندر خندان زير ديده باني و آتش پراكنده و دقيق نيروهاي تيپ2زرهي دزفول بود به تيپ هاي 17 زرهي و 24 مكانيزه دستور دفع اين نيروها را كه همواره تهديدي براي او از پهلو بودند مي دهد. در حاليكه تيپ 42 زرهي لشكر 10 در حوالي سه راهي قهوه خانه آماده تهاجم مي گردد، در ساعت0500 بامداد روز هفتم مهرماه، يگانهاي تيپ 84 پياده خرم آباد كه در دشت دهلران بعلت تصرف مهران توسط دشمن نتوانسته بودند خود را به مهران رسانيده و به ساير يگانهاي تيپ ملحق شوند و بلاتكليف مانده بودند در اجراي دستور نيروي زميني به عقبه لشكر10 زرهي عراق واقع در غرب رودخانه دويرج تك محدودي اجرا و پاسگاه ربوط را تصرف مي نمايند. لشكر10 زرهي كه با تهدید جديدي از پهلو و عقبه روبرو مي‌شود، در طرح خود كه ادامه تك به سمت كرخه و عبور از آن است فعلا“ تجديد  نظر نموده و از ادامه تك منصرف و مواضعي را در 5 كيلومتري غرب كرخه و نيز حدود سه راهي قهوه خانه اشغال مي‌نمايد. بايد توجه كنيم كه در اين موقعيت، حساس‌ترين منطقه براي دشمن همان پل هاي منطقه سرخه نادري و گدار جنوبی رودخانه براي احداث پل نظامي بوده است و به همين دليل هم يك تيپ زرهي را (تيپ 42) بدنبال تك شبانه روز قبل مأمور تصرف پل ها مي نمايد. حال چگونه مي شود كه نمي‌تواند بجلو حركت كند و مجبور به توقف مي‌گردد، علت را مي توان به شرح زير ارزيابي كرد:

الف- مقاومت هر چند ناچيز تيپ2 زرهي در تپه هاي شمالي و تپه هاي مجاور سرخه نادري بعلت دارا بودن شرايط برتر زمين يعني وجود تهديد در جناح شمالي

ب- عدم موفقيت لشكر 1 مكانيزه در محور جنوبي در غرب تپه هاي برقازه و دو سلك و در نتیجه باز بودن جناح جنوبي لشكر10 و احتمالاً صدور دستور فرمانده سپاه 3 به لشكر10 بمنظور هماهنگ نمودن پيشروي لشكر1 و لشكر10

ج- حمله عناصر تيپ 84 پياده از طريق دشت دهلران به پاسگاههاي مرزي نهر عنبرو ربوط كه تهديدي براي عقبه لشكر10 زرهي عراق بود.

توقف لشكر10 زرهي در اين منطقه و تلاشهاي بعدي اين لشكر براي تصرف ساحل غربي كرخه و عبور از آن مؤيد آن است كه فعاليت هاي يگانهاي نيروي زميني در روزهاي بعد منجمله روز 13/7/59  و 23/7/59 و سپس دفاع شكل گرفته لشكر21 پياده، موجب گرديد كه دشمن بصورت دائمي تا عمليات فتح المبين (2/1/61)در همين زمين و همين منطقه زمين گير شود. فرمانده سپاه3 كه لشگر 1 مكانيزه را در جلوي مواضع دوسلك ناكام و ناتوان مي‌بيند، ضمن اينكه بفكر  به كارگيري احتياط خود (تيپ12 زرهي معروف به ابن وليد) در محور جنوبي مي افتد به لشكر10 زرهي دستور مي دهد كه با يگان مناسبي از شمال به جنوب بر روي تپه ابوصليبي‌خات (معروف به تپه رادار) حمله و آن را تصرف نماید تا بدينوسيله با بستن پشت يگانهاي مدافع در دوسلك، پدافند آنها را در هم شكسته و لشگر يك مكانيزه هر چه سريعتر خود را به رودخانه كرخه برساند. (هجوم سراسري ،ج4، ص 155 تا 157) به هر حال لشكر10 زرهي در اجراي اين دستور به تيپ24 مكانيزه، دستور حمله را در ساعت1600 با استعداد يك گردان صادر مي‌نمايد ولي برابر گزارشات موجود؛ تيپ24 مكانيزه، بعد از ساعتي اعلام مي نمايد كه بعلت نداشتن نيروي احتياط، قادر به تصرف ارتفاع ابوصليبي خات نمي باشد.(در حاليكه در اين ارتفاع نيروي مدافعي وجود نداشت) و بدينوسيله فرمانده تيپ24 از اجراي عمليات خودداري مي نمايد. با زمين گير شدن لشكر10 زرهي در غرب پل‌نادري، نيروهاي ايراني كه حالا تپه‌هاي شمالي منطقه را در دست داشتند توانستند سرپلي نسبتاً مناسب به عمق300 تا 3000 متر در طول 5 كيلومتر را در غرب كرخه در تصرف داشته باشند.( غرش توپ ها، 1384:ص45)

13-  نقش نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی در دفاع از محور شمالی خوزستان (پای پل کرخه)

نيروى هوايى ارتش جمهورى اسلامى ايران با اینکه محدوديت هایی در اجراى مأموريت در منطقه داشت، ولى با تقاضاى لشكر و قرارگاه جنوب، به نيروى هوايى دستور داده شد؛ تمامى تقدم‌‌‌ها به منطقه‌‌‌ى غرب دزفول داده شود. از اين لحظه، کارکنان مؤمن و فداكار پايگاه دزفول با همكارى ديگر پايگاه‌‌‌ها، با تمامى توان به پشتيبانى از لشكر21 در غرب رودخانه‌‌‌ كرخه پرداختند. شدت پشتيبانى نيروى هوايى به حدی بود كه دشمن را از پشتيبانى هوايى خود محروم كرد، زيرا با كسب برترى هوايى توسط خلبانان تيز پرواز ايرانى، نيروى هوايى دشمن از فعاليت چشمگير بازماند. خلبانان شجاع جمهورى اسلامى ايران، كه خطر را جدى تشخيص داده بودند، با عشق به شهادت و با نيروى ايمان و توكل به خدا با جسارتى بى‌‌‌مانند به داخل فضاى مملو از آتش نيروهاى عراقى پرواز مى‌‌‌كردند. (حسن درّی56:1389) حماسه‌‌‌ ايثارگرانه و تلاش‌‌‌هاى مستمر کارکنان نيروى هوايى در منطقه‌‌‌ى غرب كرخه در آن روز، واقعاً کم‌نظیر بود. کارکنان هواپيمايى نيروى زمينى ارتش (هوانيروز) نيز هر چه در توان داشتند در پيشگاه خداوند بزرگ به معرض نمايش گذاشتند و با پروازهاى سینه‌مال و در سطح پايين از چپ و راست، متجاوزان عراقى را وادار به قبول تلفات سنگين كردند. توپخانه‌‌‌ ارتش جمهورى اسلامى ايران شگفتى‌‌‌ها آفريد و بر اساس طرح تنظيمى و با يك ارتباط صحيح و سريع به درخواست‌‌‌ها پاسخ داده مى‌‌‌شد. تمامى منطقه‌‌‌ى جلوى خط سرپل با آتش توپخانه پوشيده شده و روز روشن را براى نيروهاى متجاوز سياه كرده بود. تلاش‌‌‌هاى دسته‌جمعی نيروها، كه از ايمان به خدا و حقانيت خويش سرچشمه مى‌‌‌گرفت، ثمرات خود را نشان داد و از ساعت 9 صبح به بعد آرايش هجومى دشمن درهم‌ شکسته شد و آثار درهم‌‌‌ريختگى در يگان‌‌‌هاى مهاجم مشاهده گرديد. آهنگ پيشروى متجاوزان به سستى گراييد و ازنظر تاكتيكى تك دشمن از دور افتاد. با توجه به اين امر، يگان‌‌‌هاى لشكر 21 پياده حمزه، با اعتماد به ‌نفس بيشتر‌‌‌ و روحيه‌‌‌اى بالا به نبرد ادامه دادند. بقيه‌‌‌ کارکنان لشكر نيز تا آخرين لحظه‌‌‌اى كه شكست دشمن قطعى شد، هیچ‌کدام از سنگرهاى خود خارج نشده و از منطقه‌‌‌ مسؤوليت كه نه، بلكه از سنگر شرف و حيثيت خود دفاع كردند. دشمن باردیگر از ساعت11 با واردکردن نيروهاى جديد، پيشروى را آغاز كرد و گويا تصميم گرفته بود به هر نحوى كه شده تا پايان روز منطقه‌‌‌ سرپل را از دست نيروهاى خودى خارج سازد، لذا براى تقويت تك اصلى خود در جبهه‌‌‌ى شوش نيز به ‌طور هم‌زمان به سمت رودخانه، نيروى زيادى را به حركت درآورد و با اين عمل مى‌‌‌خواست تهديد قوى خود را براى عبور از رودخانه ـ از دو محور شوش و پل نادرى ـ نشان دهد تا ضمن تجزيه‌‌‌ى نيروهاى ايران توجه آن‌‌‌ها را از تمركز بر روى پل نادرى كم نمايد. فرماندهی عمليات نيروهاى جمهورى اسلامى در منطقه، كه مى‌‌‌دانست دشمن توان عبور از رودخانه را حداقل در شرايط موجود ندارد. با درك حياتى بودن منطقه‌‌‌ى سرپل، سپاه 3 عراق براى تصرف آن، يك لشكر را به كار گرفته بود و با واردکردن نيروهاى تقويتى سعى داشت تك خود را استمرار بخشد، ولى نيروهاى پيشروى كننده‌‌‌ عراقى به‌محض حركت و قرار گرفتن در تيررس نيروهاى لشكر21 با آتش انبوهى كه به‌خوبی تقسیم‌بندی شده بود، روبه‌رو گشته و نابود مى‌‌‌شدند. بدين ترتيب با الطاف پروردگار و هدايت صحيح عمليات و دلاورى‌‌‌هاى کارکنان نيروى هوايى و هواپيمايى نيروى زمينى ارتش (هوانيروز) و هم‌‌‌چنين رشادت‌‌‌هاى جان‌برکفان نيروى زمينى، تك دشمن پس از دادن تلفات سنگين از دور افتاد تا جايى كه تمام حركت‌‌‌هاى دشمن متوقف شد. تنها صداى شليك گلوله‌‌‌هاى توپخانه های‌‌‌ طرفين در منطقه شنيده مى‌‌‌شد. به‌این‌ترتیب، شديدترين تك دشمن، كه با شناسايى دقيق از وضعيت نيروهاى جمهورى اسلامى ايران طراحی‌شده و به‌طور دقيق به مورد اجرا گذاشته‌شده بود، توسط لشكر21 پياده‌‌‌ى حمزه درهم‌ شکسته شد و نیروی هوایی جمهوری اسلامی ایران در هم شکسته شد. روياى تجزيه‌‌‌ خوزستان و عبور ارتش عراق به شرق كرخه را نابود کردند و آرزوى دست‌‌‌يابى دشمن به شهرهاى انديمشك، شوش و دزفول و پيش‌‌‌بينى خونین‌شهرهای ديگر را براى هميشه به گور سپردند. شجاعت، شهامت و ايثار همه‌‌‌ نیروهای شرکت‌کننده و شهيدان گمنامی كه در شروع جنگ تحميلى مانع تجزيه‌‌‌ خوزستان شدند، سرآغازى بر تثبيت ارتش عراق در غرب كرخه بود. (جوادی پور, 1371, ص. 141-146)

14- نتیجه گیری

طبق طرح ابوذر یگان های تیپ2 لشگر92 و سایر یگانهایی که تحت کنترل فرماندهی این منطقه قرار داشتند مأموریت داشتند تا با ایجاد تأخیر، مانع دستیابی دشمن به اهداف خود شوند. با عنایت به گزارشات فوق و اسنادی که در این مقاله مورد بررسی قرار گرفت مشخص می شود که این مأموریت طی حداقل شش روز انجام شد و دشمن پس از یک نبرد سخت با نیروهای مدافع سرانجام در گلوگاه پل کرخه متوقف شد و نیروهای خودی موفق شدند ضمن متوقف کردن دشمن سرپلی را نیز آنسوی رودخانه برای عملیات های بعدی حفظ نمایند. ضروری است به این نکته توجه کنیم که پیشروی لشکر10زرهی عراق از پاسگاه شرهانی تا پل کرخه را که مسافت ان حدوداً80 کیلومتر است و چنانچه سرعت متوسط تانک های دشمن را20 کیلومتر فرض کنیم که می‌توانست 3-4 ساعته طی کند. اما مقاومت و جنگ و گریز نیروهای خودی باعث شد دشمن این مسیر را در مدت120 ساعت طی کند. در نهایت لشگر92 موفق شد سرپل کرخه به عرض شش کیلومتر، از ارتفاعات «فرولید» تا رودخانه کرخه را که روی هم رفته20 کیلومتر مربع می‌شود را حفظ کند و شاید کسی نداند که این سرپل تا چه اندازه در پیروزی عملیات فتح‌المبین تأثیرگذار بود.

رودخانه کرخه بعنوان یم عارضه حساس، در جریان هجوم سراسری عراق، عامل بازدارنده مهمی برای لشکر1 مکانیزه و لشکر های 9 و 10 زرهی دشمن در تصرف شهرهای دزفول، اندیمشک و شوش بود. لشکر 9 ارتش عراق برای گسترش تجاوز خود کوشید از دو نقطه در کرخه عبور کند اما  با دلاوری یگان های حاضر در منطقه از این مقصود باز ماند. برابر اسناد موجود تیپ2 زرهی و گردان 283 سوار زرهی لشگر 92 از محور عین خوش و گروه های رزمی 37 و 138 از محور فکه، با انجام عملیات تأخیری، پیشروی دشمن را تا شرق رودخانه کرخه 6 روز به تأخیر انداختند. در تاریخ 7/7/59 مجدداً دشمن تلاش کرد در دو نقطه از رودخانه کرخه عبورکند. این اقدام در موقعیت اول در شمال شهرستان شوش با بکارگیری یگانی از لشکر 1 مکانیزه که توسط گردان 141 پیاده از لشکر 21 به فرماندهی سروان رهبر سرکوب شد و با دادن تلفات و ضایعات مجبور به عقب نشینی شد. در موقعیت دوم دشمن برای عبور از پل نادری با بکارگیری یگانی از لشکر10زرهی برای عبور از پل اقدام نمود که توسط تیپ2زرهی لشکر92 و گردان 283 سوار زرهی سرکوب و مجبور به عقب نشینی گردید. در تاریخ22/7/59 برای بار سوم، لشکر10زرهی دشمن پیشروی خود را برای عبور از رودخانه از طریق پل نادری شروع کرد. لیکن در این زمان علاوه بر تیپ2 زرهی، گردان های پیاده از لشکر21 حمزه نیز در سرپل حضور داشتند و لشکر برای انجام تک مورخه 23/7/59 خود را آماده می کرد. لذا عملیات 23/7/59 توسط لشکر21 انجام شد. (نبردهای جنوب اهواز ص ۴۵)

18-منابع

1- آزادبخت، مروت، (1382)، جامعه شناسي جنگ، تهران، انتشارات چاپخانه ارتش جمهوري اسلامي ايران

2-  اسدي، هيبت اله، (1386)، فرماندهي در 1400، تهران، انتشارات دانشـگاه افسـري امـام (ع) علي

3-  اديب حـاج بـاقري، محسـن و همكـاران، ( 1386)، روشهـاي تحقيـق كيفـي، تهـران، انتشارات بشري

4-  بختياري مقدم، حسن و محمود رستمي، (1391 )، تـأثير آينـده پژوهـي بـر برنامـه ريـزي

  1. تحلیلی بر وقایع صحنه عملیات خوزستان در سال اول جنگ،(1392)، سرتیپ 9 ستاد نصرت الله معین وزیری

6- راهبردي در سازمانهاي امنيتي، فصلنامه امنيت پژوهشي، شـماره37، تهـران، انتشـارات دانشكدة فارابي

7- سنبلی محمد رسول.( 1389 )، اصول و قواعد اساسی در رزم. تهران: دانشگاه امام علی (ع)

8- سمیعی فیروز و سایرین.(1392 )، آئین نامه عملیات 2/ 01- 3 م جلد دوم

9- ثروتي، محسن و همكاران، (1391)، راهنماي آموزشي تدوين دكترين، تهران، انتشارات سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح

10- كالينز، جان، ام، (1973)، استراتژي بـزرگ، متـرجم كـورش باينـدر، تهـران، انتشـارات وزارت امور خارجه، چاپ چهارم

11-  وزیری ،معین (1389)، صحنه عملیات خوزستان درسال اول جنگ نصرت

12 – حيدري، كيومرث، (1390)، جنگهاي آينده، تهران، انتشارات عقيدتي سياسي آجا

13- علایی، حسین، ( 1391 )، روند جنگ ایران و عراق،

14- حبيبي، نيك بخش، (1388)، بررسي ميزان تأثيرپذيري شيوههاي نبرد نامتقارن در مقابلـه

13- فصلنامه مديريت نظامي دانشگاه افسري امـام علـي(ع)، شـماره 26، (ع) تهران: چاپخانه دا- اف امام علي

14- رابرت اچ، اسكيلز، (1384)، جنگ آينده، مترجم عبدالحميد حيدري، تهـران، انتشـارات سپاه پاسداران انقلاب اسلامي

15- رستمي، محمود، (1378)، فرهنگ واژه هاي نظامي، تهران، انتشارات سماجا

16– روستا، حسين، (1391)، ضرورت آينده پژوهي در سازمانهاي تحقيقاتي دفاعي، فصلنامه محقق، شماره57، تهران، انتشارات ادارة تحقيقات و جهاد خودكفايي آجا

17- رشيدزاده، فتح االله، (1383)، ويژگيهاي فرماندهان آينـده، اولـين همـايش راهكارهـاي

ارتقاي كيفي دانشگاهها و مراكز آموزشي نيروهـاي مسـلح، تهـران، انتشـارات دانشـگاه

(ع) افسري امام علي

18-رشيدزاده، فتح اله، (1389 ) ،تربيت نظامي تهران: انشارات دانشگاه افسري امام علـي با همكاري انتشارات آواي قم

19- رزم آرا، علي( 1322 ).جغرافياي نظامي ايران، خوزستان، انتشارات وزارت امور خارجه

20-وفیق السامرایی ،م ، عدنان قارونی ، (1380) ویرانی دروازه شرقی ،مرکز فرهنگی نمایندگی ولی فقیه در سپاه

21-عبد الحلیم ابو غزاله،م ،نادر نوروز شاد(1380)مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ)

22-صفوي، سيد يحيي( 1384 )، مقدمه اي بر جغرافياي نظامي ايران، انتشارات دانشگاه امام حسين، چاپ سوم

23-سید یعقوب حسینی،(1393)،تیپ2 لشگر زرهی در آغاز جنگ تحمیلی ،هیت معارف جنگ،ایران سبز.

24-معاونت تحقیق و پژوهش. دکترین عملیات نیروی زمینی(1385). تهران: دانشکده فرماندهی و ستاد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی؛

25-محمدي نجم، سيدحسين، (1387)، جنگ شناختي، تهران، انتشارات مركز آينده پژوهـي و فناوري دفاعي

26-نوروزی محمد تقی (1385).فرهنگ دفاعی  امنیتی. تهران: انتشارات سنا.

27- حسن درّی.( ۱۳۸۱ ) هجوم سراسری-جبهه جنوبی، در کارنامه نبردهای زمینی. مهدی انصاری. چاپ اول. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ.

 

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده