فرماندهی امام خمینی(ره) در دوران دفاع مقدس
جعفر غلامنژاد چکیده نقش رهبری و فرماندهی حضرت امام خمینی(ره) در بکارگیری ظرفیتهای مادی و معنوی، بزرگترین سرمایه انقلاب و نظام و مهمترین نقش در راهبرد دفاعی ایران در توقف ماشین جنگی عراق در سال اول جنگ و راهبرد تهاجمی در سال دوم جنگ و راهبرد تعقیب و تنبیه متجاوز در سال سوم جنگ به بعد بود.

همچنین، در بررسی عوامل شکست عراق در دستیابی به اهداف نامشروع آن، علاوه بر شیوه‌ها و تدابیر دفاعی امام خمینی(ره) در هدایت جنگ، ویژگی‌های شخصیتی و اخلاقی منحصربفرد او، پشتیبانی همه‌جانبه مادی و معنوی مردم، وحدت و همبستگی ملی، وحدت نیروهای مسلح، ابتکار و خلاقیت‌ها، شیوه و سبک مدیریت فرماندهان، ناامیدی حامیان منطقه‌ای و بین‌المللی از سقوط نظام جمهوری اسلامی ایران و سرانجام، پذیرش قطعنامه598 از جانب ایران مؤثر بود. در این مقاله، قصد بر این است تا به بررسی نقش مدیریتی امام(ره) در دوران هشت ساله دفاع مقدس و تأثیر نوع فرماندهی ایشان بر روند پیروزی نیروهای مسلح بپردازیم. در حقیقت، می‌توان اشاره کرد که امام(ره) با مدیریت الهی و توأم با بصیرت خویش، توانست گام به گام در رهبری و هدایت نیروهای مسلح، آنان را به پیروزی علی‌الاطلاق برساند، که رابطه فرماندهی امام(ره) با رزمندگان اسلام در این روند پیروزمندانه به وضوح قابل مشاهده می‌باشد.

 

کلیدواژه: امام خمینی(ره)، رهبری سیاسی، مدیریت نظامی، دفاع مقدس

 

مقدمه

سیاست و حکومت در ایران پس از پیروزی در انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی(ره)ن، به شدت تحت تأثیر شخصیت ایشان به عنوان محور اصلی و معمار نظام سیاسی قرار داشت. اقتدار ایشان، که برخی محققان از آن به عنوان کاریزماتیک و فرهمند یاد می‌کنند، نه بر کنترل نهادهای دولتی یا حزبی، بلکه بر جذابیت شخصی وی استوار بود، که این جذابیت ناشی از عملکرد الهی وی در سال‌های متمادی زندگی مبارزاتی ایشان و استواری معظم‌له بر اصول و فضیلت‌های اخلاق او بود، که البته فیزیک قامت استوار و چهره مصمم و نورانی وی نیز در این امر نقش بسزائی داشت. این فرهمندی در بین بخش‌های عمده‌ای از نیروهای سیاسی و اکثر مردم وحدت و یکپارچگی ایجاد می‌کرد. شیوه رهبری ایشان نظام سیاسی را همواره در حال پویایی، جریان و حرکت نگه می‌داشت و با انسجام سلسله مراتبی و اداری به شیوه دولت‌های عادی، چندان مناسبتی نداشت. البته رهبر انقلاب در درون ساختاری از روابط و نیروها عمل می‌کرد و با بازگو کردن ایدئولوژی انقلاب و توقعات و خواسته‌های اجتماعی بخش‌های عمده‌ای از جمعیت به بسیج آنها می‌پرداخت؛ به طوری که پس از پیروزی انقلاب، ایشان مهم‌ترین نیروی سیاسی بود که نیروها و گرایش‌های سیاسی دیگر را تحت‌‌الشعاع قرار می‌داد و یا در خود جمع می‌کرد (بشیریه، 1381: 47). شخص رهبر در آن دوران، محور سیاست در ایران بود. وی در منازعات عمده میان گروه‌ها و گرایش‌های مختلف در درون نظام داوری می‌کرد و موضع‌گیری‌های او برای آنها تعیین‌کننده بود. رهبر انقلاب تصمیم‌گیرنده نهایی مسائل مربوط به جنگ و صلح بود و همه‌جا به سخنان وی در مسائل مهم کشور استناد می‌شد و اکثر مسئولان مهم کشور نیز از شاگردان و پیروان او بودند (فوزی، 1387: 139).

امام خمینی(ره) مدیریت عالی جنگ را خود بر عهده داشت و در تمامی مراحل جنگ، رهنمودها و پیام‌هایش راهنما و امیدبخش نیروهای مبارز ایرانی در قبال صدامیان بود. ایشان شعار «جنگ جنگ تا دفع فتنه از عالم» را وجهه همت خود قرار داده بود و به هیچ بهایی، حاضر به دست کشیدن از آن نبود (جمشیدی، 1388: 44).

جمهوری ما نشانگر اسلام است                  افکار پلید فتنه‌جویان خام است

ملت به ره خویش جلو می‌تازد                   صدام به دست خویش در صد دام است

(امام خمینی، 1388: 225)

روش پژوهش

روش بکارگرفته شده در این پژوهش اکتشافی ـ تحلیلی است. بدین ترتیب که در بادی امر، به کشف بیانات امام(ره) پرداخته و در گام بعد، به تحلیل و تبیین آنها نائل می‌آییم.

در خصوص زمان بکارگیری روش اکتشافی، باید اشاره داشت که این روش هنگامی به کار می‌رود که محقق دیدی روشن نسبت به مسئله مورد تحقیق نداشته و هنوز ابعاد و سطوح مسئله برایش روشن نیست. بر این اساس، در تحقیقات اکتشافی، امکان انجام تحقیقات دقیق‌تر در آینده نیز وجود خواهد داشت (منوچهری، 1387: 217).

مبانی نظری

هنری فایول فرانسوی در باب مدیریت اشاره می‌دارد که همه مدیران پنج وظیفه برنامه‌ریزی، سازماندهی، فرماندهی، هماهنگی و کنترل را انجام می‌دهند. در نیمه دوم 1950 دو پروفسور به نام‌های کونتز و دونیل در یو.سی.ال.آ وظایف برنامه‌ریزی، سازماندهی، هدایت و رهبری و کنترل را به عنوان وظایف مدیریت مطرح نموده‌اند (سید جوادین، 1388: 17).

این دیدگاه تا 1970 بیشترین عمومیت را در رابطه با وظایف مدیریت مطرح می‌نمود، تا اینکه صاحبنظران مدیریت با نگرش سیستم‌های اجتماعی، وظایف مدیریت را با توجه به امکانات مادی سازمان در رابطه با امور انسانی جمع نموده و در پنج اصل برنامه‌ریزی، سازماندهی، رهبری، کنترل و بسیج منابع ارائه دادند (Flippo, 1988:32).

حال با استناد به این نظریات، می‌توان مجموعه اقدامات امام خمینی(ره) در خصوص مدیریت نظامی حین جنگ هشت‌ساله را در این پنج اصل گنجاند. به عبارتی، ایشان با رهبری و مدیریت آگاهانه خود، به برنامه‌ریزی، سازماندهی، کنترل و بسیج نیروهای نظامی و مردمی می‌پرداختند که در حقیقت، اتکاء به اصول مدیریتی و رهبری ایشان بود که توانست پیروزی نهایی را برای ایران اسلامی به ارمغان آورد. لازم به ذکر است که مدیریت و رهبری الهی امام(ره) بسیار فراتر از این سطوح مدیریتی است و حتی شاید قابل سنجش نیز باشد؛ لذا اقتضای الگوی نظری در پژوهش است که این مدل نظری از مدیریت را ارائه نموده‌ایم.

تعریف مفاهیم

1. مدیریت

در کتب مختلف مدیریتی، تعاریف متفاوتی را می‌توان یافت که عموماً این تعابیر حالت‌های تغییر شکل‌یافته‌ای از یک تعریف واحد هستند. اما در هر دوره زمانی، تأکید بر بخش‌هایی از این تعاریف بیشتر است و این روندی است که همچنان ادامه خواهد یافت (جزنی، 1378: 23).

در سال 1969، رئیس انجمن مدیریت آمریکا این تعریف را از مدیریت ارائه داد: «مدیریت عبارت است از انجام کارها از طریق دیگران.» همچنین، عبارت است از «انجام کار همراه با دیگران و از طریق آنان به منظور نیل به مقاصد سازمان و اعضای آن.» (همان)

مدیریت عبارت است از استفاده مؤثر از منابع محدود به منظور رسیدن به هدف‌های مطلوب، یا اینکه مدیریت عبارت است از علم و هنر متشکل کردن و هماهنگ نمودن و رهبری و کنترل فعالیت‌های دسته‌جمعی، که برای رسیدن به هدف یا هدف‌های مشترک انجام می‌گردد (علی‌آبادی، 1372: 19 و 23).

مدیریت عبارت است از کار کردن با مردم، میان مردم، برای مردم و به خاطر خدا (میرکمالی، 1379: 22).

مدیریت فرایندی است که به وسیله آن، کوشش‌های فردی و گروهی به منظور نیل به هدف مشترک هماهنگ می‌شود (جاسبی، 1371: 128).

2. مدیریت و رهبری نظامی

رهبری نظامی به نوعی شیوه رهبری اطلاق می‌شود که در جنگ‌ها و فتوحات توسط سردارانی شجاع و قدرتمند ظاهر گشته. شیوه‌های رهبری نظامی، بویژه در مواردی که نجات ملت و یا کشور اشغال‌شده‌ای مستلزم عملیات نظامی بوده و یا سردارانی سودای توسعه‌طلبی و کشورگشایی به سر داشته‌اند به شکلی کاملاً روشن، تحولات بزرگی را به وجود آورده است (عمید زنجانی، 1366: 259).

فن و هنر تحت نفوذ قرار دادن کارکنان جمعی به منظور جلب همکاری و مسئولیت‌پذیری صمیمانه آنان از روی میل و علاقه باطنی در جهت نیل به هدف را رهبری نظامی می‌گویند (معاونت آموزشی نیروی زمینی، بی‌تا: 5).

تاریخچه‌ای از جنگ تحمیلی

با پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن1357 و سقوط رژیم شاه، معادلات منطقه‌ای و حتی جهانی به طرز بی‌سابقه‌ای در هم ریخت. اعلام سیاست نه شرقی، نه غربی از سوی رهبر انقلاب هر دو اردوگاه جهانی دوران جنگ سرد را در بهت ابهام فرو برد. نگرانی عمیق از دست دادن منافع نهادینه‌شده طی حداقل دو قرن گذشته در ایران از یک سو و ترس از سرایت موج بیداری ناشی از انقلاب اسلامی ایران به دیگر کشورهای مسلمان منطقه از سوی دیگر و البته بلواها و آشوب‌هایی که دست‌نشاندگان آنها در قالب گروهک‌های سیاسی و با شعارهای عوام‌فریبانه‌ای که مطرح و موجب تنش در جامعه شده بودند، و از همه مهم‌تر، تنها بازوی نظامی قدرتمند موجود آن زمان، یعنی ارتش جمهوری اسلامی ایران را هدف انحلال و تضعیف خود قرار داده بودند، باعث شد تا همسایه غربی، یعنی عراق، به زعم خود فرصت را مغتنم دانسته و برای دستیابی به اهداف نامشروع و جاه‌طلبانه خود با بهره‌گیری از نیروی نظامی که سال‌ها برای ایجاد و آماده‌سازی آن هزینه‌های هنگفتی را متحمل شده بود، جنگی ناجوانمردانه را به جمهوری اسلامی ایران تحمیل نماید (منابع اینترنتی: pajoohe.com).

از جمله زمینه‌ها و علل اصلی بروز جنگ را می‌توان در موارد زیر جستجو نمود:

الف) از لحاظ تاریخی، مابین ایران و عراق دلایلی برای شروع درگیری در طول تاریخ وجود داشته است، که می‌توان آن را به زمان حکومت عثمانی و صفوی در ایران تبارشناسی کرد. اما بیشترین زمینه‌ها برای به وجود آمدن اختلاف مابین ایران و عراق به زمان تشکیل دولت کنونی عراق و موج پان‌عربیسم در منطقه بازمی‌گردد، که آخرین مورد از حل و فصل این اختلافات به قرارداد الجزایر بین محمدرضاشاه و صدام حسین در سال1975 بازمی‌گردد (ولایتی، 1376: 15).

ب) از دیگر زمینه‌هایی که باعث به وجود آمدن جنگ شد، سقوط ژاندارم منطقه، یعنی رژیم شاه در پی انقلاب اسلامی در ایران بود، که باعث از هم پاشیدن پیمان سنتو و کمربند امنیتی به دور اتحاد شوروی بود. عراق نیز که از هم پیمانان شوروی بود، به توهم خروج آمریکا از خاورمیانه، اکنون خود را ژاندارم منطقه می‌خواند (همان: 58).

ج) عامل دیگر حمله دسته‌جمعی به ایران در لوای قدرت‌های منطقه و بین‌المللی، ترس از صدور تفکر و اندیشه انقلابی ایران به این دست از کشورها بود که نارضایتی مردم این کشورها دامن‌گیر آنان شده بود.

مهم‌ترین اهدافی که عراق را تحریک به آغاز جنگ می‌نمود عبارتند از: (همان: 58)

1) چشم طمع به سرزمین‌هایی که بعد از قرارداد 1975 در خاک ایران قرار داشت، مانند خوزستان، که صدام آن را عربستان نامید.

2) واگذاری جزایر سه‌گانه ایرانی در خلیج فارس به امارات، که برای اولین بار در سخنرانی‌های پان‌عربیسم جمال عبدالناصر با نام خلیج عربی بیان شد.

3) کمک عراق به نیروهای چپ و سوسیالیست ایران، تا حاکمیت را به دست گیرند.

4) پایان دادن به دخالت‌های ایران در کشورهای منطقه، بخصوص عراق به نظر رهبری عراق.

شروع و تداوم جنگ

با توجه به وضعیت داخلی ایران، بحران گروگان‌گیری سفارت آمریکا و کارشکنی‌های ضدانقلاب، عراق در تابستان سال1359 زمینه‌ها را برای حمله به ایران آماده دید و با احضار کاردار ایران در عراق در 26/6/1359، پنج روز بعد در ساعت 14 روز 31 شهریور 1359 به ایران حمله کرد (حبیبی، 1382: 13). در آغاز حملات، که از زمین، دریا و هوا شروع شده بود، به سرعت ارتش عراق در مرزهای غربی و جنوب‌غربی ایران وارد شد و شهرهای مرزی به اشغال عراق درآمد. بعد از 34 روز، خرمشهر نیز اشغال شد و آبادان در محاصره نیروهای عراقی افتاد.

توان دفاعی ارتش، سپاه و نیروهای مردمی ایران و ضربات خردکننده‌ای که ارتش به کمک سپاه و نیروهای مردمی در همان هفته‌ها و چند ماه ابتدایی جنگ به ارتش عراق وارد کردند، موجب شد تا رژیم عراق از دستیابی به اهداف تعیین‌شده ناامید گردیده و جنگ حالت فرسایشی به خود بگیرد. عملیات هوایی کمان99، معروف به عملیات144 فروندی، در روز فردای تجاوز عراق که توسط نیروی هوایی ارتش قهرمان ایران به اجرا درآمد، مقاومت در زمین و اجرای عملیات‌های تأخیری با محوریت نیروی زمینی ارتش و کمک سپاه پاسداران و نیروهای مردمی و متوقف نمودن پیشروی نیروهای دشمن در جبهه زمینی و نیز عملیات مشترک مروارید در شصت‌وهفتمین روز از آغاز جنگ تحمیلی در هفتم آذر1359، از جمله اقدامات اساسی بودند که صدام را وادار به تجدید نظر و قانع شدن به همان متصرفات کرد. جنگ قدرت و افزون‌طلبی نیروهای چپ و سازمان مجاهدین خلق و شورش‌های براندازی و گروه‌های وابسته به شرق و غرب، باعث شد تا اولویت برقراری امنیت در داخل کشور در دستور کار قرار گیرد. خیانت بنی‌صدر به انقلاب و مردم انقلابی و جنایت‌های وی در مشارکت با ضدانقلاب باعث شد تا در 30 خرداد1360، توسط حضرت امام(ره) از سِمت فرمانده کل قوا برکنار شده و با رأی عدم کفایت سیاسی مجلس به او، از ریاست جمهوری برکنار و از ایران متواری شد. پس از آن، امام(ره) خود فرماندهی کل قوا را بر عهده گرفته و فرمان بسیج 20میلیونی و حضور در جبهه‌ها را صادر نمودند. در 3خرداد1361، با عملیات بیت‌المقدس، خرمشهر به همراه دیگر سرزمین‌های ایران تا اروندرود آزاد شد. البته قبل از آن، بستان و سپس غرب کرخه، از دزفول تا شوش در عملیات‌های طریق‌القدس و فتح‌المبین آزاد شدند. بعد از فتح خرمشهر، نیروهای ایران جنگ را برای تنبیه متجاوز و وادار کردن او به پذیرش حقوق جمهوری اسلامی ایران به داخل عراق کشاندند. کشورهای عربی و صدام به همراه سازمان ملل، پیشنهاد آتش‌بس را ارائه دادند، اما این پیشنهاد به علت مشخص نشدن حقوق ایران و عدم شناسایی متجاوز و همچنین، نداشتن ضمانت اجرائی پذیرفته نشد (درودیان، 1378: 228).

ادامه جنگ تا اواخر سال 1364 توازن نیروهای دو طرف را نشان می‌داد؛ اما در اواخر سال 1364، ایران با شروع عملیات والفجر8، منطقه عمومی فاو را تصرف کرد (همان: 170-166).

پیروزی ایران در فاو، کشورهای عربی، شوروی و آمریکا را به حمایت علنی از صدام واداشت. به دست آوردن تجهیزات نظامی و اسرای جنگی از 27 کشور جهان، نشانگر آن بود که اکثریت قدرت‌های اقتصادی و نظامی جهان از عراق حمایت می‌کردند. سرانجام، با تصرف فاو، عراق جنگ را به دریا و سکوهای نفت کشانید. مورد هدف قرار گرفتن نفتکش‌های ایرانی و اسکله‌های استخراج نفت ایران باعث واکنش متقابل ایران شد. آمریکا و شوروی به بهانه حمایت از نفتکش‌ها وارد خلیج فارس شدند؛ اما ایران با برتری موقعیت جغرافیایی خود در جنگ دریا نیز پیروز شد. صدام با حملات شیمیایی به حلبچه و فاو و کمک قدرت‌های بزرگ توانست فاو را به تصرف خود درآورد. مسئله نفت و طولانی شدن جنگ شورای امنیت را بر آن داشت تا با پیشنهاد قطعنامه598 با فشار بر ایران، بر پایان جنگ تأکید ورزد. ایران قطعنامه را پذیرفت و صدام سه روز بعد برای داشتن برگ برنده از دریا، زمین و هوا ایران را دوباره مورد حمله قرار داد. مقاومت ایران نیز باعث شکستن این حمله شد و در تاریخ 20 اوت 1987 (29 مرداد 1367) آتش‌بس بر مرزهای ایران و عراق حاکم شد (همان: 211).

 

 

1. ویژگی‌های مدیریتی امام خمینی(ره) در دوران دفاع مقدس

امام خمینی(ره) شخصیتی جامع در ابعاد مختلف علمی و عملی بود و یکی از کم‌نظیرترین حادثه‌های تاریخ اسلام را آفرید. از بارزترین جلوه‌های رهبری و نقش معنوی حضرت امام خمینی(ره) و تأثیر شگرف آن بر روحیه ملت و رزمندگان اسلام، هدایت و رهبری ایشان در هشت سال حماسه دفاع مقدس است. بزرگمردی که حماسه رزمش آمیخته به بالاترین مراتب عرفان، فقهش متبلور در فلسفه عملی حکومت اسلامی و حکمتش شالوده سیاست‌های نظام اسلامی بود (منابع اینترنتی: sajed.ir).

در اینجا باید به این امر مهم اشاره نمود که یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مدیریتی امام خمینی(ره) این بود که ایشان حرکت و قیام شورانگیز خود را متأثر از قیام عاشورا می‌دانستند. همچنین، با صراحت تمام، انقلاب ایران را متأثر و وام‌گرفته از قیام امام حسین(ع) دانسته است، به گونه‌ای که انقلاب اسلامی ایران را پرتویی از انقلاب عظیم الهی امام حسین(ع) برشمرده و آن را مرهون ایشان می‌داند.

انقلاب اسلامی ایران پرتویی از عاشورا و انقلاب عظیم الهی آن است (صحیفه امام، 1372: ج17: 482).

نهضت ما مرهون امام حسین(ع) است (صحیفه امام، 1378: ج8: 528).

از دیگر مؤلفه‌ها و مفاهیم اساسی برگرفته از قیام عاشورا، که در جای جای جریان دفاع مقدس از سوی ایشان بر آن تأکید می‌شد، مفهوم شهادت‌طلبی است. حضرت امام(ره) مقام شهادت را چنان والا و گرامی می‌دانستند که تقریباً همیشه در سخنان خود از این مهم یاد می‌نمودند.

اسلام همچو عزیز است که فرزندان پیغمبر جان خود را فدای اسلام کردند (همان: 151).

شهادت حضرت سیدالشهداء مکتب را زنده کرد. خودش شهید شد، مکتب اسلام زنده شد (همان: 420).

شور و حال سلحشوری و رزمندگی، شوق به جهاد و استقامت رزمندگان و فتوحات عظیمی که در نبرد با دشمنان اسلام به دست آورده‌‌اند، بیشتر مرهون تأثیرات معجزه‌گون شخصیت معنوی حضرت امام(ره) در رهبری دفاع مقدس است که در این مقاله، به اختصار به ویژگی‌های مدیریتی و رهبری ایشان در دوران دفاع مقدس می‌پردازیم. ویژگی‌های رهبری امام خمینی(ره)، اخلاق فردی و مدیریتی ایشان در درجات بسیار عالی قرار داشت و از ایشان یک نمونه انسان کامل ساخته بود، که سخن گفتن درباره هرکدام از خصوصیات اخلاقی و مدیریتی ایشان بحث مستقلی را می‌طلبد که در این مقاله، به تعدادی از برجسته‌ترین آنها در ارتباط با فرماندهی عالی و رهبری جنگ می‌پردازیم (منابع اینترنتی: sajed.ir).

1-1- شجاعت

در فرهنگ مبارزات سیاسی حضرت امام(ره)، واژه ترس وجود ندارد. در دوران قیام علیه طاغوت و رویارویی با آمریکا و رهبری هشت سال دفاع مقدس، با شجاعت و دلیری وارد مبارزه شد. او ترس را ترساند، که به دل‌های اولیایی الهی را ندارد. او هرگز نترسید. در حادثه دستگیری در سال1342، که دستگیرکنندگان او در ترس و دلهره بودند، ایشان فرمودند من هرگز نترسیدم و جالب این است که من به آنها دلداری می‌دادم. هنگامی که وزیر دفاع آمریکا علناً تهدید کرده بود که آمریکا در این جنگ، هر زمانی که صلاح بداند از دوستان عرب خود پشتیبانی خواهد کرد، حضرت امام(ره) در پاسخ به این‌گونه تهدیدهای نظامی دشمنان فرمود: «هریک از اینها [حامیان رژیم عراق] بخواهند تعدی کنند، ما تا آخرین نفرمان می‌ایستیم مقابلش.» هنگامی که آمریکا ناوهای جنگی خود را برای حمایت از رژیم عراق به سوی منطقه خلیج فارس گسیل می‌داشت، مسئولان مملکتی در این باره با حضرت امام(ره) گفتگو کردند و نظر ایشان را جویا شدند. امام با شجاعت تمام فرمود: «اگر من بودم، با ورود اولین ناو آمریکایی به خلیج فارس، آن را هدف قرار می‌دادم.»

2-1- طمأنینه

دل آرام و قلب مطمئن حضرت امام(ره) پیامد ایمان محکم و اعتقاد راسخ به دریای بیکران الطاف الهی بود. طمأنینه‌ای که حوادث ناگوار و کمرشکن قادر به متزلزل کردن و در هم شکستن آن نبود. حضرت امام(ره) عالَم را محضر حق تعالی می‌دید و به الطاف و عنایات الهی اعتقاد داشت و مصداقی از آیه «الا بذکر الله تطمئن القلوب» بود و این عنصر مهم تأثیر شگرف در تصمیم‌گیری‌های ایشان در رهبری دفاع مقدس داشت. عکس‌العمل ساده و آرام امام(ره) در برابر هجوم سراسری دشمن به کشور ایران، بارزترین نمونه این طمأنینه بود که فرمود: «یک دزدی آمده، یک سنگی انداخته و فرار کرده.» فرماندهان و طراحان عملیات‌های جنگ پس از روزها مطالعه و شناسایی و بررسی امکانات و تجهیزات و تهیه راهکارهای عملیاتی و نظامی، باز هم به هنگام اجرای عملیات‌های مهم اضطراب و نگرانی خویش را از سرانجام عملیات و عدم اطمینان از موفقیت آن پنهان نمی‌کردند و به «نفس مطمئنه» امام(ره) پناه می‌جستند. رهنمودهای امام(ره) قبل از عملیات فتح‌المبین و عملیات والفجر8 به فرماندهان نمونه‌ای دیگر از آرامش و اطمینان قلبی حضرت امام(ره) بود که تأثیری عجیب در پیروزی رزمندگان اسلام داشت.

3-1- تواضع و فروتنی

شخصیت عظیم و معنوی حضرت امام(ره) مهم‌ترین عامل در تحول معنوی و روحی ملت ایران و رزمندگان جبهه‌های نور علیه ظلمت در هشت سال دفاع مقدس بود. حضور پرشور جوانان در عرصه جهاد و شهادت، گرایش توده مردم و نوجوانان به ارزش‌های انسان‌ساز و متعالی اسلام و شکوفایی این ارزش‌ها در جبهه‌های جنگ، همه در پرتو رهنمودها و راهنمایی‌های پیامبرگونه عارف و عالمی وارسته و استکبارستیزی که مراحل و مدارج عالی سیر و سلوک را پیموده، صورت گرفته است. اما خصلت تواضع و فروتنی امام(ره) هیچ‌گاه اجازه نمی‌داد که از کار خود سخن به میان آورد و همواره خویشتن را یک خدمتگزار معرفی می‌کرد و می‌فرمود: «اگر به من خدمتگزار بگویند بهتر از این است که رهبر بگویند.» هرگاه در جمع رزمندگان حضور می‌یافت، خود را خجل‌زده معرفی می‌کرد و خود را از خیل مشتاقان جنگ و شهادت عقب‌مانده می‌دانست. اوج مرتبه و عالی‌ترین درجه تواضع و فروتنی امام(ره) نسبت به رزمندگان، جمله معروفی است که در وصف دلاوری نوجوان شهید، حسین فهمیده بیان نموده‌اند: «رهبر ما آن طفل 12ساله‌ای است که با قلب کوچک خود، که ارزشش از صدها زبان و قلم ما بزرگتر است، با نارنجک خود را زیر تانک دشمن انداخت و آن را منهدم نمود و خود نیز شربت شهادت نوشید.» همه اینها از دل پاک و ضمیر الهی امام برمی‌خاست و لذا جنبه تظاهر مدیریتی مدیران در غرب را نداشت و از همین رو، در باور مخاطبین می‌نشست و ارادت آنان را به حضرت امام(ره) مضاعف می‌نمود.

4-1- محبت و صمیمت امام(ره) با رزمندگان

همان‌گونه که رزمندگان اسلام و خداجویان جبهه‌های نبرد به ساحت مقدس شخصت معنوی رهبرشان عشق می‌ورزیدند، امام عاشقان نیز علاقه و محبتی خاص نسبت به فرزندان معنوی خویش اظهار می‌کردند و در حقیقت، ارادت و علاقه بین مرید و مراد پیوندی دوجانبه بود. جلوه‌های الفت و صمیمیت و محبت امام(ره) نسبت به رزمندگان در گفتار و کردارش به طور کامل نمایان بود. جملاتی همانند: «اینجانب دست یکایک شما را می‌فشارم، بر دست و بازوی رزمندگان بوسه می‌زنم، من بین خود و شما فاصله‌ای نمی‌بینم» گویای عمق و ارادت و محبت قلبی امام به دلاوران دفاع مقدس بود. بی‌پیرایگی رفتار امام(ره) در جمع فرماندهان و رزمندگان جبهه‌ها و برداشتن موانع احترامات رسمی و رایج میان رهبر و فرمانده عالی جنگ با نیروهای تحت امر در ملاقات‌های خصوصی تصویرگر گوشه‌ای محبت و صمیمیت قلبی امام(ره) به رزمندگان بود و صحنه‌های دیدارهای خصوصی امام(ره) با رزمندگان مشحون از صحنه‌های دلپذیر و ارتباط عاطفی و محبت و صمیمیت است.

5-1- قاطعیت

در دوران مبارزه با رژیم ستمشاهی، قاطعیت امام(ره) راهگشای برنامه‌ها و سیاست‌های مبارزه بود، که حتی اطرافیان و شاگردان ایشان به شگفتی و کارساز بودن آن اعتراف داشتند. در امور رهبری و فرماندهی عالی جنگ هم، قاطعیت امام گره‌های کور و بن‌بست‌های ایجادشده در برنامه‌ریزی‌های رزمی و نظامی را باز می‌کرد. از مهم‌ترین جلوه‌های قاطعیت امام(ره) دستور شکست حصر آبادان، آزادسازی سوسنگرد و عزل فرماندهی نیروهای مسلح بود.

6-1- سازش‌ناپذیری و استقامت در مبارزه

ظلم‌ستیزی و پایداری امام(ره) در برابر توطئه‌های دشمنان، روحیه‌ای سازش‌ناپذیر و مقام از ایشان پدید آورده بود. حضرت امام(ره) در سیره عملی و روش مبارزاتی خود به آیات شریفه «لا تظلمون و لا تظلمون» و «فاستقم کما امرت و من تاب معک» تأسی می‌ست و هیچ‌گاه نقشه‌‌های ظالمانه و سلطه‌طلبانه و تحمیلی دشمن را برنمی‌تافت. فشارهای شدید نظامی، تبلیغاتی و روانی حامیان دشمن در کمک‌های تسلیحاتی به رژیم بعث عراق برای پذیرفتن خواسته‌های استکبار جهانی هیچ تأثیری در روحیه مقاوم و سازش ناپذیر امام(ره) نداشت و می‌فرمود: ما تا آخرین نفر و تا آخرین منزل و تا آخرین قطره خون برای اعتلای کلمه «الله» ایستاده‌ایم. این روحیه و صفت مطلوب حضرت امام(ره) تأثیر عجیبی در رزمندگان اسلام داشت، به گونه‌ای که شیرمردان عرصه پیکار در شرایط سخت نبرد با تمام توان و اراده خویش پایداری می‌کردند و دشمن مجهز به سلاح‌های پیشرفته را به استیصال می‌کشاندند.

7-1- نیرنگ‌شناسی

دشمن در موقعیت و زمان‌های مختلف حیله‌های متفاوت و گوناگونی را به کار می‌بست و با بهره‌گیری از شیوه‌های جنگ روانی تلاش می‌کرد تا انگیزه‌های اسلامی را در رزمندگان از بین ببرد و اراده آنان را در دفاع مقدس از میهن اسلامی سست نماید. مظلوم‌نمایی و تظاهر به مسلمان بودن از جمله اقداماتی بود که برای فریب ملت سلحشور ایران از سوی رژیم بعث صورت می‌گرفت، اما هوشیاری و زیرکی منحصربفرد حضرت امام(ره) با موضع‌گیری‌های دقیق و سنجیده خویش، تمام این توطئه‌های فریبنده دشمن را خنثی نمود.

از اینرو، حامیان رژیم بعث عراق و سیاستگزاران استکبار جهانی برای پیشگیری از پیروزی‌های مداوم ظفرمندان جبهه‌های نبرد، که از شکست حصر آبادان تا فتح بستان و نبرد چزابه تا عملیات مهم فتح‌المبین و نیز فتح معجزه‌آسای خرمشهر، ضربات کوبنده خود را بر پیکر رژیم بعث وارد آورده بودند، حیله‌ای جید اندیشیدند تا افکار مجامع بین‌المللی و رسانه‌های خبری و ملت و کشورهای اسلامی و بخصوص رزمندگان دلاور اسلامی را از جبهه‌های جنگ ایران و عراق به نقطه‌ای دیگر معطوف کنند. این توطئه بزرگ، طرح‌ریزی و تهاجم وحشیانه و غافلگیرانه اسرائیل غاصب به کشور لبنان بود و می‌رفت که این حیله کارساز شود؛ اما با موضع‌گیری هوشمندانه و صریح حضرت امام(ره) درباره چگونگی پشتیبانی رزمندگان از مردم بی‌پناه لبنان و فلسطین، این توطئه نیز خنثی شد. حضرت امام(ره) فرمود: «ما راهمان این است که باید از راه شکست عراق دنبال لبنان برویم، نه مستقلاً.» همان اصطلاح معروف راه قدس از کربلا می‌گذرد. شیوه‌ها و تدابیر حضرت امام خمینی(ره) به عنوان رهبر و فرمانده کل قوا و فرماندهی عالی جنگ، تعیین و هدایت استراتژی جنگ را بر عهده داشت و در این مدت، با بهره‌گیری از شیوه‌ها و تدابیر خاص خویش، هشت سال دفاع مقدس را رهبری نمود و اعجاب و شگفتی سیاستمداران دشمن را برانگیخت.

2. مجموعه اقدامات مدیریتی امام خمینی(ره) در دوران دفاع مقدس

از جمله اقدامات مدیریتی امام خمینی(ره) در دوران دفاع مقدس، که همه فعالان جبهه‌ها، چه در جلو و چه در پشت جبهه‌ها را تحت سیطره خود قرار می‌داد به قرار زیر بود: (منابع اینترنتی: tebyan.net).

1-2- تبیین ماهیت تجاوز به ایران: حضرت امام خمینی(ره) با تأکید بر مفهوم جنگ، یعنی «جنگ اسلام و کفر» و «صدام عامل آمریکا» بهم‌پیوستگی جنگ و انقلاب را مشخص و ماهیت تجاوز به ایران را روشن ساختند و مقاومت همه‌جانبه با تأکید بر نیروهای بسیج مردمی برای مقابله با مهاجمان عراقی را اعلام کردند (مراد پیری، شربتی، 1395: 86).

در 31/6/1359، فرمودند: «این صدام حسین است که به واسطه تحریک آمریکا به ما حمله کرده است.» (بنی لوحی و پیری، 1379: 41).

2-2- تکلیف ملت و نیروهای مسلح: حضرت امام خمینی(ره) تکلیف ملت ایران و نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران را در واکنش به تجاوز رژیم بعثی این‌گونه تبیین می‌کنند:

«جنگ جنگ است و عزت و شرف میهن و دین ما در گرو همین مبارزات است. جوانمردی ارتش و سایر قوای مسلحه مثل سپاه پاسداران و دیگران ما را به یاد جوانمردی‌های صدر اسلام انداخت.» (صحیفه امام، ج13:100).

تکلیف ما این است که از اسلام صیانت کنیم و حفظ کنیم اسلام را؛ کشته بشویم تکلیف را عمل کرده‌ایم، بکشیم هم تکلیف را عمل کرده‌ایم. این همان منطقی است که ما در اول هم با این رژیم فاسد پهلوی مخالفت می‌کردیم، منطق ما همین بود. منطق این نبود که ما حتماً باید پیش ببریم. منطق این بود که برای اسلام مشکلات پیدا شده است. احکام اسلام دارد از بین می‌رود. مظاهر اسلام دارد از بین می‌رود و ما مکلفیم که هرچه قدرت داریم، با آنها مقابله کنیم. کشته هم شدیم اهمیتی ندارد. شما هیچ وقت از هیچ چیز هراس نداشته باشید. شما برای حفظ اسلام دارید جنگ می‌کنید و برای نابودی کفر. الآن اسلام به تمام در مقابل کفر واقع شده است و شما باید از اسلام پاسداری کنید و حمایت کنید و دفاع کنید. دفاع یک امر واجبی است بر همه‌کس و بر هرکس که هر مقدار قدرت دارد، باید دفاع بکند از اسلام (همان: 25).

3-2- بسیج همگانی و سازماندهی مردم و نیروهای مسلح تحت دو یگان عمده رزمی و پشتیبانی: برای آنکه کلیه نیروهای داوطلب بتوانند در حد توانایی‌ها و استعدادهای خویش در این امر مهم سهیم باشند، امام(ره) اقدام به این مهم نمودند و در این رابطه، فرمودند: هرکس می‌‌تواند جبهه باید برود و هرکس نمی‌تواند در پشت جبهه کمک کند.

4-2- توسعه تشکیلاتی نظامی و فرمان بر تشکیل نیروهای سه‌گانه سپاه: این امر موجب شد تا سپاه بتواند با هماهنگی بیشتر با نیروهای ارتش، در عرصه‌های نبرد حضور قوی‌تری داشته باشد.

5-2- هماهنگی و انسجام در نیروهای مسلح: همان‌گونه که در اندیشه سیاسی امام(ره) وحدت و یکپارچگی اقشار مختلف ملت و احزاب گوناگون عامل پیروزی ملت ایران به شمار می‌آمد، انسجام نیروهای نظامی را نیز ضامن اقتدار نیروهای مسلح در دفاع مقدس می‌دانست. از اینرو، امام(ره) به نیروهای ارتش، سپاه و بسیج فرمود: «همه در هم ذوب شوید و تو و من را از میان بردارید و چون ید واحده و قدرت واحده به دشمن بتازید.»؛ لذا با ایجاد ساختار و سازمان دفاعی برای مقاومت به تشکیل شورای عالی دفاع و صدور فرامین جدید به منظور هماهنگی نیروهای مسلح و نیروهای مردمی ابلاغ فرمودند.

6-2- هماهنگی و بکارگیری امکانات پشت جبهه: امام(ره) نیروهای پشت جبهه، اعم از دستگاه‌های اجرایی، تبلیغی و سیاسی را به هماهنگی با یکدیگر و توجه به مسائل جنگ دعوت می‌کردند و کلیه فعالیت‌های سیاسی، تبلیغی و اقتصادی پشت جبهه را با دفاع مقدس مرتبط می‌ساختند و همواره ارگان‌ها و سازمان‌های دولتی را در جهت تقویت و آمادگی رزمی مردم و پشتیبانی از جنگ به کار می‌گرفتند و می‌فرمودند: «به پشتیبانی مادی و معنوی خود از جبهه‌های نبرد و رزمندگان ادامه دهند و سپاهیان نور را حمایت کنند.»

7-2- مقابله با عوامل بازدارنده داخلی و تبلیغات دشمن: در دوران دفاع مقدس، حوادث گوناگونی پدید می‌آمد. برخی از این حوادث مانند رقابت جناح‌های مختلف در کشور، که معلول شرایط سیاسی داخلی بود و بعضاً فضای سیاسی کشور را ملتهب می‌ساخت، برخی از پیشامدها را عوامل آگاه و مزدور دشمن پدید می‌آوردند و برخی دیگر نتیجه اعمال گروه‌های ناآگاه داخلی بود و هرکدام از این حوادث به طور مستقیم یا غیرمستقیم می‌توانست در حضور رزمندگان اسلام در جبهه‌‌ها برای ادامه دفاع مقدس مشکل ایجاد نماید. اما حضرت امام(ره) با شیوه‌های درخور تحسین رهبری خویش، تأثیر منفی و شکننده هریک از این حوادث را بر عرصه‌های نبرد و روحیه رزمی و معنوی رزمندگان اسلام خنثی می‌کرد. دشمن بعثی نیز با در اختیار داشتن امکانات تبلیغی استکبار جهانی و به تعبیری، امپراطوری خبری و رسانه‌ای با کمک کارشناسان و مشاوران خارجی و بهره‌وری از امکانات و شیوه‌های گوناگون، جنگ روانی خود را برای مشوش جلوه دادن چهره جمهوری اسلامی در میان مسلمانان جهان، جلب حمایت‌های منطقه‌ای برای تقویت رژیم عراق به راه انداخته بود. در این جنگ روانی هم، حضرت امام(ره) با درایت و ژرف‌نگری تمام، با این شیوه‌های تبلیغی و روانی دشمن مقابله نمود.

8-2- رعایت اصول تصمیم‌گیری: حضرت امام(ره) اطلاعات و اخبار کافی و لازم را از طریق نمایندگان خود در نیروهای مسلح و یگان‌های رزمی و فرماندهان قرارگاه‌ها به دست می‌آوردند. امام(ره) مبنای تصمیم‌گیری‌های مهم خود را بر اساس اطلاعات دقیق از وضعیت جنگ و مشورت با مسئولان لشکری و کشوری بنیان می‌نهاد. رهنمودهای حضرت امام(ره) بر اجرای عملیات‌های نظامی (از جمله دستور آزادسازی سوسنگرد و شکستن حصر آبادان با مباشرت امیر سرلشکر شهید فلاحی و عملیات الولید موسوم به اچ3 با امیر سرلشکر شهید فکوری) و دفاعی و ورود به خاک عراق، اقدامات مقابله به مثل در جنگ شهرها، نفتکش‌ها و قبول قطعنامه598 سازمان ملل بر همین اصل و اساس استوار بود.

9-2- تفویض اختیارات: گستردگی و تخصصی بودن امور جنگ باعث شده بود که حضرت امام(ره) مسئولیت برخی از مسائل اجرایی و کارشناسی مرتبط با جنگ را به مسئولان کشور تفویض نماید و خودشان سیاست کلی و راهبردی دفاع مقدس را ترسیم و بر انجام آنها نظارت می‌کردند. از اینرو، مسئولیت را بدین‌گونه تفویض و تعیین فرمودند:

الف) شورای عالی دفاع و قرارگاه خاتم‌الانبیاء و جانشینی فرماندهی کل قوا در برنامه‌ریزی‌های نظامی (امیر سرلشکر شهید فلاحی در 21/3/1360).

ب) تعیین مسئول و فرمانده جنگ (مرحوم آقای هاشمی رفسنجانی).

ج) شورای عالی پشتیبانی جنگ برای جذب نیرو و تهیه امکانات.

د) تشکیل ستاد مناطق بمباران‌شده.

هـ) تعیین وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی برای تبیین سیاست‌های دفاعی ایران در مجامع بین‌المللی.

و) تشکیل شورای عالی بازسازی مناطق جنگی.

10-2- تشویق به نبرد: هنر مدیریت و رهبری امام(ره) نفوذ معنوی ایشان در قلب میلیون‌ها انسان مخلص و متعهد و شیفته به ولایت و رهبری بود. هرگاه پیام‌های حماسی و شورآفرین حضرت امام(ره) همانند جمله‌های «امروز روز حضور در حجله جهاد و شهادت و میدان نبرد است، روز نشاط عاشقان خداست.» صادر می‌شد، جبهه‌های نبرد را از جوانان پرشور و بااخلاص آکنده می‌ساخت و هم در گرماگرم نبرد، چون آبشار نور بر دل‌های تشنه و مشتاق جهاد و شهادت جاری می‌گشت و توان رزم آنان را دوچندان می‌ساخت و در یک کلام، معجزه می‌آفرید.

11-2- تقویت روحیه ملی در جنگ: حضرت امام خمینی(ره) در یک عملیات روانی علیه صدام و رژیم بعث عراق، به ملت ایران اطمینان می‌دهند که یک دزدی آمده است، سنگی انداخته و فرار کرده و در قبال اسلام‌گرایی صدام نیز می‌فرمایند: «صدام حسین به حسب حکم شرعی کافر است.» و جرم ملت ایران را مخالفت با آمریکا تعیین می‌کند (مراد پیری، شربتی، 1395: 87).

سخنان ملکوتی امام خمینی(ره) که از قلب مطمئن و جان آرام او سرچشمه می‌گرفت، روحیه مردم و مسئولان و نیروهای مسلح را تقویت و اتکال آنها را به خدا بیشتر کرد و انگیزه دفاع و مبارزه با دشمن را در آنان، بویژه جوانان، بالا برد؛ تا جایی که فرمودند: «هر وقتی که مقتضی بشود، من پیامی به ملت خواهم داد و به صدام حسین و امثال او ثابت خواهم کرد که اینها، این اذناب آمریکا، قابل ذکر نیستند.» (صحیفه امام، ج13: 221).

امام خمینی(ره) با تحقیر دشمن، مردم را به مبارزه و حتی شکست دشمن امیدوار کردند و این صحنه‌های اعجازآفرین ولایت فقیه در نظام جمهوری اسلامی است که در بحرانی‌ترین شرایط، با در دست گرفتن سکان، کشتی نظام را از تزلزل نجات می‌دهد و ثابت می‌کند که جوهر اقتدار نظام و امنیت کشور ولایت فقیه است (منصوری لاریجانی، 1388: 129).

12-2- تقویت روحیه رزمندگان: کلمات دلنشین و نافذ و روح‌بخش پیام‌ها و سخنان حضرت امام(ره) در دل و جان رزمندگان اثر شگرفی می‌گذاشت. سخنرانی‌های ایشان در جمع فرماندهان قرارگاه‌ها و رزمندگان دلاور و پیام‌هایی که به مناسبت‌های مختلف برای رزمندگان صادر می‌گردید، قوت قلبی برای دلاورمردان جبهه‌ها بود. پیام امام(ره) به فرماندهان جبهه پس از عملیات بدر، بارزترین نمونه تأثیر معنوی پیام‌هام امام(ره) در تقویت روحیه رزمندگان و فرماندهان در بحرانی‌ترین شرایط جنگ است.

13-2- توجه دادن مردم به معنویات در جنگ: موضع‌گیری رهبر انقلاب در برابر تهاجم سراسری ارتش عراق در اوضاع نابسامان سیاسی و اقتصادی کشور مبتنی بر عنصر ایمان و توکل به خدا بود. ایشان در این خصوص می‌فرمایند: «من از ملت ایران خواهانم که در هر مسئله‌ای که پیش می‌آید، قوی باشند، قدرتمند باشند، متکی به خدای تبارک و تعالی باشند و از هیچ چیز باک نداشته باشند. ما از آن قدرت‌های بزرگ نترسیدیم، این صدام که قدرتی ندارد، عراق چیزی نیست.» (صحیفه امام، ج13: 232).

14-2- توجه دادن رزمندگان به معنویات: حضرت امام(ره) دائماً رزمندگان و فرماندهان قرارگاه‌ها را به مسائل معنوی توجه می‌داد، تا حماسه‌سازی رزم‌آوران عرصه پیکار با عرفان دینی و الهی آمیخته باشد. توجه دادن رزمندگان به اراده و قدرت خداوند تبارک و تعالی در پیروزی و جنگ، تذکر به اعتماد و اعتقاد به نصرت الهی، تأکید بر ذکر خداوند و تجهت در جبهه‌ها، پرهیز دادن از غرور و توجه دادن نیروها به توانایی‌های قدرت ایمان و اخلاص در رزمندگان در مقابل تجهیزات دشمن، از جمله تذکرات امام(ره) به رزمندگان بود. اصولاً در اندیشه و سیره حضرت امام(ره) هرگونه تلاش و اقدامات سیاسی، فرهنگی و نظامی بدون در نظر گرفتن بعد الهی و معنوی فاقد هرگونه ارزش اسلامی است. از اینرو، به رزمندگان اسلام آمیختگی عمل ظاهری را به معنویت دینی و الهی تذکر داد و فرمود: «زدن و پیروز شدن و فتح کردن و همه اینها اگر آن بعد معنویَش نباشد، همه‌اش شکست است.»

15-2- تقویت بنیه دفاعی: اهتمام فراوان حضرت امام(ره) بر تقویت بنیه دفاعی و حمایت‌های ایشان از بالا بردن کیفیت و کمیت امکانات و تجهیزات نظامی و تأمین بودجه‌های جنگ و دفاع مقدس از خصوصیات تدبیر رهبری ایشان در دفاع مقدس بود. این اهتمام حضرت امام(ره) تا روزهای پایانی جنگ نیز ادامه داشت، و طی دستورالعملی به مسئولان سیاسی نظامی فرمود: «باید… در تجهیز کلیه آحاد و افراد این کشور بر اساس اصول و فرمول خاص دفاع همه‌جانبه تا رسیدن به تشکل واقعی و حقیقی بسیج و ارتش 20میلیونی کوشش نمود.» به فرماندهان نظامی نیز فرمود: «نیروهای نظامی ما هرگز نباید از کید و مکر دشمنان غافل بمانند و در هر شرایطی باید بنیه دفاعی کشور در بهترین وضعیت باشد.»

3. اقدامات مدیریتی امام خمینی(ره) در خصوص جهاد نیروهای مسلح

در این مقطع از پژوهش، به طور مخصوص به اقدامات خاص مدیریتی امام(ره) در باب نیروهای مسلح می‌پردازیم.

از دیدگاه اسلام، جهاد ماهیتاً امری دفاعی به شمار می‌آید. در این رابطه، شهید مطهری می‌نویسد: «در این جهت، اختلافی میان محققین نیست که ماهیت جهاد دفاع است… جهاد فقط به عنوان دفاع و در واقع، مبارزه با یک نوع تجاوز است و می‌تواند شروع باشد.» (مطهری، 1368: 29).

در دیدگاه امام(ره)، انسان‌ها در مبارزه دو حال بیشتر ندارند: یا متجاوز هستند و یا مدافع. و چون ما متجاوز نیستیم، لذا مدافع خواهیم بود. پس رزم ما، مبارزات ما و قیام ما چون تجاوز نیست، دفاع است (جمشیدی، 1388: 400).

و ما ایستاده‌ایم در مقابل دفاع از کشور خودمان و دفاع از اسلام عزیز در مقابل هر مهاجم… (صحیفه امام، ج17: 402).

حضرت امام خمینی(ره) در خطوط نبرد جبهه‌های جنگ حضور فیزیکی نداشتند، اما شخصیت پرنفوذ و معنوی و عرفانی ایشان هر روز در تمام نقاط جبهه حکم‌فرما بود و تأثیرات عمیق و شگرف این حضور معنوی در روحیه و عملکرد رزمندگان و نیروهای مسلح کاملاً مشهود و ملموس بود. این موضوع شگفتی صاحبنظران، راویان و گزارشگران حاضر در جبهه را برانگیخته بود. یکی از خبرنگاران غیرایرانی که از جبهه‌های جنگ بازدید کرده و روحیات رزمندگان اسلام را از نزدیک مشاهده کرده است، در گزارش خود می‌نویسد: «گویی خود آیت‌الله خمینی هر روز اینجا [جبهه‌ها] حاضره شده و آنها را به جهاد دعوت می‌کند.» ارتباط طلایه‌داران فتح با امام امت همان ارتباط مرید با مراد، سالک الی الله با پیر و مرشد و محب با محبوب است. رفتار و حالاتی که رزمندگان اسلام در صحنه‌های مختلف و عرصه‌های پیکار دفاع مقدس نسبت به حضرت امام(ره) از خود نشان داده‌اند، راز و رمزی از حدیث دلدادگی و دلباختگی عاشقان شیفته است که کارنامه جهاد و دفاع آنان با معیار عشق محک خورده است. البته بزرگواران روحانی در خط امام از ائمه جمعه و جماعات تا مجتهدین و اساتید حوزه‌های علمیه با حضور در جبهه‌ها، عطر فرهنگ حماسی ـ عرفانی امام را در جبهه‌ها به مشام رزمندگان می‌رساندند (منابع اینترنتی: tebyan.net).

در این مقطع از پژوهش، قصد این است تا به جنبه‌های مدیریتی امام(ره) در خصوص نقش نیروهای مسلح در هشت سال دفاع مقدس پرداخته شود که این موارد عبارتند از: تشویق و تقدیر از نیروهای مسلح، توصیه‌های راهبردی به آنها و تشریح نقش مبارزاتی و دفاعی آنها از میهن اسلامی، که همه این موارد با اصول و الگوی مدیریتی که در بخش مبانی نظری مطرح گردید، مطابقت داشته و بلکه فراتر از آن نیز می‌باشد.

1-3- تقدیر و تشویق امام(ره) از نیروهای مسلح در عرصه جهاد

امام(ره) خطاب به همه رزمندگان اسلام قدردانی خود را از این اقدام الهی، یعنی جهاد و مبارزه در راه اسلام بجا می‌آورد؛ چه رزمندگان در پشت خط جبهه‌ها و چه آنهایی که در جلو و خط مقدم حضور به هم رسانده‌اند. در حقیقت، ایشان با پیام‌های تشویقی خود، سعی بر افزایش روحیه و انگیزه جهادی رزمندگان دارند، که این خود یکی از تدابیر مدیریتی و رهبری نظامی امام(ره) به شمار می‌رود.

قدردانی از نیروهای مسلح:

«از ارتش و نیروهایی که در ارتش هست و از پاسداران و از آنهایی که غیرنظامی هستند ـ چه عشایر و چه از شهرستان‌ها ـ که در این جهاد مقدس شرکت کردند تقدیر می‌کنم» (صحیفه امام، ج14: 26).

«آقای محترم از پایگاه وحدت دزفول و بسیج اصفهان و سایر آقایان دیگر که تشریف دارند، من از همه تشکر می‌کنم و این تشکر برای همه رزمندگان جبهه‌ها است و همه رزمندگان پشت جبهه‌ها است» (همان: 482).

تبریک به رزمندگان جنوب و غرب:

«سلام بر مجاهدان بزرگوار اسلام و درود بر رزمندگان غرب و جنوب و تهنیت بر نیروهای نظامی و مردمی پیروزی‌آفرین در جبهه غرب» (صحیفه امام، ج15: 419).

تقدیر از قوای مسلح:

«باید تقدیر کنم از ارتش و سپاه و ژاندارمری و سایر قوای مسلح و مردمی که بحمدلله با قدرت پیشروی دارند می‌کنند و در همین چزابه هم کارهایی انجام داده‌اند و ان‌شاءالله انجام می‌دهند و امیدوارم که به فتح آخری نزدیک باشیم» (صحیفه امام، ج16: 67).

تبریک به رزمندگان پیروز خرمشهر:

«با تشکر از تلگرافی که در فتح خرمشهر به اینجانب شده است، سپاس بی‌حد بر خداوند قادر که کشور اسلامی و رزمندگان متعهد و فداکار آن را مورد عنایت و حمایت خویش قرار داد و نصر بزرگ خود را نصیب ما فرمود» (همان: 258-257).

امام(ره) به عنوان رهبر نظام اسلامی، ضمن تقدیر و سپاسگذاری از نیروهای مسلح، به اعجاب‌انگیز بودن این عمل نیز صحه گذارده و پیروزی‌های آنان را نوعی اعجاز به شمار می‌آورند که در واقع، این پیروزی‌های اعجاب‌گون، نشأت‌فته از خلوص نیت و ایثارگری رزمندگان می‌باشد.

اعجاب‌انگیز بودن عملیات‌های رزمندگان اسلام:

«شما هم در این نبردهای بزرگی مثل نبرد آبادان و مثل تنگه چزابه و مثل بستان، کاری کردید که اعجاب‌انگیز بود. اعجاب بود از باب اینکه یک جمعیت کم با عده کم و با ایمان بزرگ این اعجاز را آفریدند.» (همان: 92-89).

اخلاص و ایثار رزمندگان:

«شما رزمندگان متوقع نباشید که از مثل من یا هرکس که از سنخ بشر است، از شما تقدیر کند، نمی‌تواند تقدیر کند، خداوند تعالی مشتری شماست. شما آنچه که داشتید، بزرگ‌ترین مؤونه‌ای که داشتید و آن جان بود و روح، در راه خدا دادید.» (همان: 197-196).

2-3- توصیه‌های راهبردیِ مدیریتی به نیروهای مسلح

توصیه‌های راهبردی امام خمینی(ره) در این زمینه، مجموعه پیشنهادها، توصیه‌ها و دستورهای راهبرنده نسبت به جهاد و نبرد، جهت پیشبرد اهداف و برنامه‌های نیروهای مسلح به شکلی صحیح می‌باشد که در صورت به کار بستن این دستورات می‌توانند به نحو صحیحی در کارهای خود موفق باشند. در این مقطع، قصد بر این است تا در حد مجال به برخی از توصیه‌های راهبردی امام(ره) اشاره نماییم. حال به این دلیل که اصل سخنان امام(ره) از شفافیت و وضوح کامل برخوردار است، از ارائه هرگونه توضیح یا تشریحی خودداری کرده و به اصل سخنرانی ایشان بسنده می‌نماییم.

توصیه به پرهیز از هرگونه اختلاف در میان نیروهای مسلح:

«اختلاف نباید باشد بین شما؛ گوش به اشخاصی که ایجاد اختلاف می‌کنند ندهید و همه همصدا با هم توجه کنید به خدای تبارک و تعالی.» (صحیفه امام، ج13: 393).

عدم افتراق میان نیروهای مسلح:

«این را باید توجه بکنند آقایان که در بین این ارگان‌هایی که هست، مثل سپاه پاسداران، مثل ارتش، مثل کمیته‌ها، مثل دادگاه‌ها و همه این جاهایی که بعد از انقلاب به عنوان و اسم یک گروهی پیدا شده است، شیاطین ننشسته‌اند که اینها خالص باشند.» (همان: 436-435).

ممانعت از نفوذ ضدانقلاب در جبهه‌ها:

«باید فرماندهان و همه افراد قوای مسلح، با کمال دقت مواظب باشند تا ضدانقلاب در سنگرهای آنان و در جبهه‌ها نفوذ نکنند و با تبلیغات باطل خود، جنگنده‌های نیرومند ما را تضعیف ننمایند.» (همان: 542).

حفظ اتحاد ارتش و سپاه:

«من از همه شما دوستان، از همه شما برادران ارتشی ایران و پاسداران ایران می‌خواهم که توجه داشته باشید که در دین خودتان ـ خدای ناخواسته ـ یک وقت اختلافی حاصل نشود. شما گمان نکنید که قدرت‌های بزرگ دست برداشته‌اند و امروز شما را به حال خود گذاشته‌اند.» (صحیفه امام، ج15: 406-405).

مسئولیت فرماندهان در حفظ وحدت:

«باید تمام فرماندهان و افراد ارتش و سپاه و بسیج و عشایر و قوای نظامی و انتظامی توجه خاص به این امر نظامی داشته باشند و اگر خدای نکرده این قشرهای متعهد عزیز با دست جنایتکاران و توطئه‌چینان مبتلا به اختلاف شوند و هریک خود را محور قرار دهند، مطمئن باشند که شیطان‌ها و شیطان بزرگ در آنان رخنه کرده و طولی نخواهد کشید که همه به تباهی کشیده شوند و شکست برای آنان حتمی است.» (صحیفه امام، ج17: 327).

3-3- نقش راهبردی نیروهای مسلح در مبارزه با دشمن و جهاد برای دفاع از کیان نظام اسلامی

مبارزه به معنی ایستادگی، قیام، مقاومت و تلاش پیگیر با تمام توان و نیرو برای عبور از تنگناها و گذرگاه‌های حیاتی و رسیدن به انسانیت انسان و کمال قرب حق، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. ضرورتی که با وجود، حیات، زندگانی، کلیت و تمامیت هر فرد و جامعه پیوندی ناگسستنی دارد و هیچ فرد و جامعه‌ای در تکاپوی عرصه حیات از آن گریزی ندارد (جمشیدی، 1388: 387). همچنان که در باب مبارزه و کوشش مستمر در قرآن آمده است که: «ای انسان! تو با کوشش و مبارزه مستمر و مؤثر سرانجام نائل به ملاقات پروردگار خواهی شد.» (انشقاق:5). امام خمینی(ره) مبارزه را امری ضروری، قطعی و بدیهی می‌داند؛ زیرا در دنیا حق و باطل، شرک و توحید، ظلم و عدل وجود دارد و مادامی که در برابر حق باطل، و در برابر توحید کفر و شرک، در برابر عدل ظلم وجود دارد، مبارزه امری بدیهی و اجتناب‌ناپذیر است (همان: 388). امام(ره) در این باب می‌فرماید:

«تا شرک و کفر هست، مبارزه است. تا مبارزه هست، ما هستیم…» (صحیفه امام، ج21: 88).

مبارزه در کلام و رفتار امام(ره) قیام، خیزش و جهاد است. مبارزه، تزکیه و سلوک است و رهایی و حاصل آن آزادی، آزادی از بت‌های درونی و برونی، آزادسازی خود در عرصه جان و اجتماع و آزادسازی اجتماع در عرصه وجود اجتماعی و جهانی و گام اولش در هر بُعد قیام لله است (جمشیدی، 1388: 389).

در راه حفظ نظام جمهوری اسلامی ایران، فداکاری و ازخودگذشتگی نیروهای مسلح بود که مرزهای این کشور محفوظ ماند و متجاوزان نتوانستند به کمترینِ این آب و خاک دست‌درازی نمایند. امام(ره) علاوه بر اینکه به نقش و اهمیت جایگاه نیروهای مسلح واقف بودند، به تشریح و تبیین توانمندی‌ها، شجاعت و رادمردی‌های آنان نیز می‌پرداختند که در واقع، حضور همین نیروهای مسلح بود که منجر به سرکوب دشمن متجاوز و بیرون راندن آن از خاک ایران گردید که در ادامه به برخی از بیانات ارزشمند ایشان اشاره می‌نماییم.

سرکوب دشمن موجب افتخار ملت:

«شمایی که از جان خودتان در راه اسلام گذاشته‌اید و در میدان‌های نبرد حق با باطل پیشقدم شده‌اید و سرکوبی کرده‌اید از این دشمنان اسلام و دشمنان ملت کرد و غیر کرد، شما موجب سرافرازی همه ملت شدید، ما به وجود شما افتخار می‌کنیم.» (صحیفه امام، ج17: 108).

دفع دشمنان اسلام با نثار خون:

«بحمدلله تعالی قوای مسلح اسلامی در دفاع از اسلام و میهن عزیز، عاشقانه از ابتدای هجوم اشرار تاکنون با نثار جان و خون و با عشق به لقاءالله قوای شیطانی دشمن را در هم شکسته و در هر مرحله، از مرحله قبل نیرومندتر و متعهدتر به رزمندگی دلیرانه خود ادامه داده‌اند.» (همان: 322).

«درود اولیای حق در طول تاریخ بر رزمندگان راه هدف، از ارتش و سپاه و بسیج و دیگر فداکاران قوای مسلح نظامی و انتظامی و عشایری و مردمی، که با قدرت الهی دست تبهکاران داخلی و خارجی را از تجاوز به میهن اسلامی قطع کردند.» (صحیفه امام، ج16: 246).

پیشروی قوای مسلح با فداکاری و جان‌فشانی:

«جوان‌های ما، پاسدارهای ما، ارتش ما، ژاندارمری ما، بسیج ما، همه اینها در سرحدات دارند فداکاری می‌کنند، جانفشانی کردند و می‌کنند، شهید دادند و مستقیمند و در محالّ خودشان استقامت دارند می‌کنند و هر روز پیشروی دارند می‌کنند.» (صحیفه امام، ج13: 465).

نبرد تا انهدام اساس کفر:

«اکنون تمام قوای عزیز همرزم ما با خاطری آسودی و قلبی مطمئن و دلی سرشار از ایمان، یکدل و یکجهت، برادرانه در کنار هم، با دژخیمان از خدا بی‌خبر، در نبردند و تا انهدام اساس کفر، پابرجا از حقوق انسان‌ها و مظلومان و مستضعفان جهان دفاع می‌کنند. خداوند بزرگ یار و مددکار آنان باد.» (صحیفه امام، ج14: 301-300).

بیرون راندن دشمن با نیروی ایمان:

«بر قوای مسلح اسلامی، از ارتش، سپاه، بسیج و سایر قوای نظامی و انتظامی، تا نیروهای مردمی در جبهه و پشت جبهه است که چون سیلی خروشان، مزدوران جبهه را از کشور اسلامیشان برانند و ایران عزیز را از این خس و خاشاک‌ها پاک نمایند و بدانند که نیروی ایمان پیروز است.» (صحیفه امام، ج15: 241).

«از قوای نظامی می‌خواهم که با قدرت تمام، این تتمّه اشخاصی که به ناحق در مملکت ما وارد شدند، به اینها خاتمه دهند و آنها را از کشورمان ان‌شاءالله به زودی اخراج کنند.» (همان: 288).

نتایج و یافته‌ها

کلید واژه‌های اساسیِ بکاررفته در بیانات امام خمینی(ره) در دوران دفاع مقدس و تأثیر آن بر پیروزی نیروهای مسلح:

در این بخش از پژوهش، قصد داریم تا با تأکید بر واژگان کلیدی و اساسی که امام خمینی(ره) در طی دفاع مقدس به کار می‌بردند، با ترسیم جدول به سطح تأثیرگذاری بر پیروزی رزمندگان و نیروهای مسلح دست یابیم.

در حقیقت، ایشان با تکیه بر مفاهیم و جملات پایه و ارزشی مانند شهادت، پیروزی بر کفر، ایثار و… سعی داشتند تا به مدیریت اذهان و انگیزه‌بخشی به نیروهای مسلح نائل آیند.

جدول شماره1: مفاهیم اساسی مدیریتی امام(ره)

1. مهار نفوذ دشمن

13. بیرون راندن متجاوزان باطل

2. سرکوب دشمن

14. نیروی ایمان

3. سیلی رزمندگان اسلام بر دشمن

15. مجاهدت و قدرت قوای مسلح

4. نثار جان و خون رزمندگان

16. هدف مقدس

5. قطع دست متجاوزان توسط قوای مسلح

17. دفاع از حق

6. قوای مسلح مانند سدی محکم

18. کوتاه کردن دست جنایتکاران از مملکت

7. پیشروی قوای مسلح با فداکاری و جانفشانی

19. انسجام همه رزمندگان

8. نبرد تا انهدام اساس کفر

20. حصول پیروزی با قدرت ایمانی و اسلامی

9. حفظ اتحاد ارتش و سپاه

21. جهاد توأم با شرف و عزت در راه اسلام

10. انسجام و وحدت رزمندگان عزیز اسلامی

22. قدرت دفاع نیروهای مسلح

11. تاخت بر دشمن کافر

23. دفاع در برابر تجاوز

12. شجاعت قوای مسلح

24. دفاع از اسلام بر حسب حکم خدا

 

 

اعتقاد این پژوهش بر این است که عبارات و بیانات اساسی و پایه، که از سوی امام(ره) در طی جنگ تحمیلی به کار رفته است، خود از مهم‌‌ترین سبک مدیریتی ایشان به شمار می‌رود که از طریق این جملات، رزمندگان را به اهداف جمهوری اسلامی نزدیک می‌نمود تا بدین طریق بتوانند بر متجاوزان پیروز شوند.

جمع‌بندی

در ادامه نیز طی یک جدول مشخص خواهیم نمود که در راستای اهداف مدیریتی امام(ره)، کدام واژه‌ها با تعداد دفعات تکرار نزد ایشان از اعتبار و تأثیرگذاری بیشتری برخوردار بوده است.

جدول شماره2: واژه‌های تأثیرگذار بر رزمندگان

لغات کلیدی

تعداد بکاررفته

وحدت

1330

شهادت

1229

دفاع

983

مبارزه

572

فداکاری

388

ایثار

76

 

نتیجه

با پیروزی انقلاب اسل، امام خمینی(ره) در جایگاه رهبر بلامنازع این انقلاب، محور سیاست در ایران به شمار می‌رفت. به گونه‌ای که ایشان در منازعات عمده میان گروه‌ها و گرایش‌های مختلف در درون نظام به داوری می‌پرداخت و موضع‌گیری‌های او برای آنها تعیین‌کننده بود. رهبر انقلاب تصمیم‌گیرنده نهایی مسائل مربوط به جنگ و صلح بود و همه‌جا به سخنان وی در مسائل مهم کشور استناد می‌شد و اکثر مسئولان مهم کشور نیز از شاگردان و پیروان او بودند. در حقیقت، سطح اعتبار و پذیرش امام(ره)، توانمندی‌های مدیریتی، شخصیت الهی و جایگاه والای مرجعیت و مشروعیت دینی ایشان موجب گردیده بود که با مقبولیت مردم و مسئولین مواجه گردد که نمونه بارز پیروی از منویات ایشان و یا مصداق پذیرش دستورات، در اوج جنگ تحمیلی جلوه‌گر می‌شود.

امام خمینی(ره) مدیریت عالی و استثنائی جنگ تحمیلی را خود بر عهده داشت و در تمامی مراحل جنگ، رهنمودها و پیام‌های مدیریتی ایشان راهنما و امیدبخش نیروهای مبارز ایرانی در قبال دشمنان متجاوز بود. در واقع، فرماندهی در این دوران به گونه‌ای معنوی و از طرفی استدلالی به شمار می‌رود. به عبارتی، ایشان به بکار بردن واژه‌ها و مفاهیم پایه و کلیدی سعی داشتند تا به ترغیب، تشویق و انگیزه دادن به رزمندگان بپردازند و از طرفی، به صورت علمی و استدلالی تصمیمات در خصوص جنگ را اتخاذ نماید، که در این راه، موفقیت‌های چشمگیر فراوانی را به دست آوردند.

از جمله ویژگی‌های مدیریتی امام(ره) این بود که ایشان حرکت و قیام شورانگیز خود را متأثر از قیام عاشورا می‌دانستند، به گونه‌ای که انقلاب اسلامی ایران را پرتویی از انقلاب عظیم الهی امام حسین(ع) برشمردند. در حقیقت، از برجسته‌ترین ویژگی‌های مدیریتی ایشان می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود: شجاعت، طمأنینه، تواضع، محبت و صمیمیت با رزمندگان، قاطعیت، سازش‌ناپذیری و استقامت در مبارزه، نیرنگ‌شناسی و…

اگرچه امام خمینی(ره) در جبهه‌ها جنگ حضور فیزیکی نداشتند، اما شخصیت پرنفوذ و معنوی و عرفانی ایشان هر روز در تمام نقاط جبهه حاکم بود و تأثیرات عمیق و شگرف مدیریتی این حضور معنوی در روحیه و عملکرد رزمندگان و نیروهای مسلح کاملاً مشهود و ملموس بود. از جمله جنبه‌های مدیریتی ایشان در خصوص نقش نیروهای مسلح در هشت سال دفاع مقدس عبارتند از: تشویق و تقدیر از نیروهای مسلح، توصیه‌های راهبردی به آنها و تشریح نقش مبارزاتی و دفاعی آنها از میهن اسلامی و از طرفی، اتخاذ تصمیم معظم‌له در سخت‌ترین شرایط جنگ راهگشای کسب موفقیت‌ها بود، که همه این موارد با اصول و الگوی مدیریتی که در بخش مبانی نظری اشاره گردید مطابقت داشته و بلکه فراتر از آن نیز می‌باشد.

امام خمینی(ره) با فن بیان بسیار ساده و مبتنی بر احکام الهی، توانست هنر تحت نفوذ قرار دادن ملت و نیروهای مسلح به منظور جلب همکاری و مسئولیت‌پذیری صمیمانه، آنان را از روی میل، علاقه باطنی، قلبی و فطری که برگفته از قرآن، سنت، اجماع و عقل می‌باشد، به نحو احسن در جهت نیل به اهداف اسلام ناب از آن منابع مادی و معنوی حداکثر استفاده نماید.

 

 

منابع:

قرآن کریم؛

امام خمینی(ره) (1379) صحیفه امام، 22 جلد، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام(ره)، چاپ سوم.

——— (1388) دیوان امام خمینی(ره)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام(ره).

بشیریه، حسین (1381) دیباچه­ای بر جامعه شناسی سیاسی ایران، تهران: نگاه معاصر.

جزنی، نسرین (1378) مدیریت منابع انسانی، تهران: نشر نی.

جمشیدی، محمدحسین (1388) اندیشه سیاسی امام خمینی(ره)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).

حبيبي، حميد (1382) گروگانگيري و آغاز جنگ ايران و عراق، قم: نشرمعارف.

دروديان، محمد (1378) جنگ بازيابي ثبات، تهران: انتشارات مركز مطالعات جنگ.

——— (1378) پايان جنگ، تهران: نشر مركز.

——— (1378) خرمشهر تا فاو، تهران: بی­جا.

سید جوادین، سیدرضا (1388) نظریه­های مدیریت و سازمان، تهران: نگاه دانش.

فوزی، یحیی (1387) تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ج 2، تهران: نشر عروج.

مطهری، مرتضی (1368) جهاد، تهران: انتشارات صدرا.

منوچهری، عباس (1387) رهیافت و روش در علوم سیاسی، تهران: انتشارات سمت.

ولايتي، علي اكبر (1376) تاريخ سياسي جنگ، تهران: نشر فرهنگ اسلامي.

عمید زنجانی، عباسعلی (1366) فقه سیاسی، ج2، تهران: سپهر.

علی آبادی، علی­رضا (1372) مدیران جامعه اسلامی، تهران: رامین.

میر کمالی، سیدمحمد (1379) رهبری و مدیریت آموزش، تهران: یسطرون.

جاسبی، عبدا.. ( 1371 ) اصول و مبانی مدیریت، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی.

معاونت آموزشی نیروی زمینی (بی­تا) مجموعه فرماندهی و مدیریت لشکر.

مراد پیری ، هادی، شربتی، مجتبی، ( 1395) آشنایی با علوم و معارف دفاع مقدس ، تهران: انتشارات سمت.

 

منابع لاتین:

Edwin b.flippo: personnel Management, six Edition, Mcgraw-Hull, 1988.

 

منابع اینترنتی:

www.Sajed.ir

www.Tebyan.net

www.pajoohe.com

 

 

 

. کارشناس ارشد مدیریت دفاعی، مدرس درس آشنایی با دفاع مقدس دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز

. Henri Fayol

. Koontz and Donneel

. UCLA

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده