نبردهای خرمشهر و آبادان(13)
بالأخره نیروی دریایی در یک دستور قاطع، ابلاغ کرد کشتیهایی که ملیت عراقی داشته و با پرچم عراق حرکت کنند، غرق و منهدم گردند و به کشتیهایی که ملیت دیگر و پرچم عراق داشته باشند تیراندازی نشود و کسب دستور گردد. هرگونه شناورهای اسکورت عراق منهدم شوند.

این پیام مقام مسئول کشتی‌رانی عراق تأکیدی بر اعلام جنگ عراق در اروندرود بود. در همین موقع، اقدامات خصمانه عملی عراق در اروندرود آغاز شده بود. در پیامی که پایگاه دریایی خرمشهر در ساعت 2157، یعنی حدود یک ساعت و نیم بعد از پیام مقام کشتی‌رانی ایران به نیروی دریایی داد، اعلام کرد:

 در اجرای دستور، تعدادی کشتی تجارتی و لایروبی شامل سه فروند لایروبی و دو فروند تجارتی برای خروج از اروندرود حرکت کردند. لایروب‌ها و یک کشتی تجارتی بدون خطر خارج شدند، اما کشتی تجارتی ایران بدر زیر آتش نیروهای عراقی قرار گرفت و به گِل نشست و تعدادی از افراد آن زخمی و شهید شدند. پس از خارج شدن از گِل، دستور داده شد لنگرها را بیندازند، ولی به علت نامناسب بودن شرایط رودخانه، دستور داده شد به بندر آبادان حرکت کند. علاوه بر آن، دو بارج بزرگ که در دهانه فاو قرار دارند، با 27 نفر افراد گمرک و گارد ساحلی و غواص زیر آتش نیروهای عراقی قرار گرفتند و تعدادی از آنان زخمی شدند. این افراد بارج‌ها را رها کرده و توانستند با حرکت از نقاط کم‌عمق آب خود را به ساحل برسانند. احتمالاً چند نفر شهید شده‌اند، یک ناوچه گارد ساحلی آتش گرفته و خدمه آن احتمالاً به آب افتاده‌اند و یک قایق تندرو سپاه پاسداران نیز غرق و تعدادی از افراد سپاه مجروح شده‌اند.

*****

نیروی دریایی ایران موضوع پیام مقام کشتی‌رانی عراق را به وزارت امور خارجه ایران اعلام کرد که وضعیت کلی کشتی‌رانی در اروندرود بود. در این پیام، نیروی دریایی ایران تِلِکس رسیده از شرکت ترانس مارین را به این شرح به وزارت امور خارجه اعلام کرد:

به استحضار می‌رساند تلکس زیر از طرف سازمان دولتی بنادر عراق به خطوط کشتی‌رانی ارسال گردیده که از طریق نمایندگی شرکت ترانس مارین در برلن آلمان‌غربی به شرکت کشتی‌رانی فوق در خرمشهر ابلاغ و در مورد پاسخ به تِلکس یادشده، از بندر کسب تکلیف نموده است که ترجمه تلکس مزبور عیناً به شرح زیر می‌باشد:

با توجه به دستور رسمی، حق حاکمیت شط‌العرب به قوانین قبل از 6 مارس 1975 برگشت داده شده؛ بنابراین، مقایس‌های زیر از تصویب گذشته است:

1. قوانین دفتر مشترک و هماهنگی از تاریخ 13 سپتامبر 1980 لغو گردید.

2. داشتن راهنمای عراقی در شط‌العرب برای تمام بنادر اجباری است که شامل بنادر ایران نیز می‌گردد.

3. تمام کشتی‌هایی که در شط‌العرب خارج و یا داخل در حال کشتی‌رانی می‌باشند، موظف به بالا بردن پرچم عراق هستند.

4. تمام تماس‌ها باید با ایستگاه راهنمای عراق گرفته شود.

5. تمام عوارض بندری باید مستقیماً به حساب سازمان دولتی بنادر عراق واریز گردد.

6. اقدامات قانونی علیه خطوط کشتی‌رانی که قوانین فوق را نقض نمایند اعمال خواهد شد.

7. دستورات فوق از تاریخ 17 سپتامبر 1980 قابل اجرا است.

امضاء سازمان دولتی بنادر عراق

*****

با این دستوری که مقامات کشتی‌رانی در اروندرود به کلیه شرکت‌های کشتی‌رانی داده بودند، عملاً نبرد جدی در اروندرود آغاز گردید. چهار ناوچه عراقی در دهانه فاو مستقر شدند و اجرای دستور عراق را نظارت و پشتیبانی کردند. نیروی دریایی ایران دستور داد کلیه یگان‌های شناور خودی محدوده اروندرود و دهانه را ترک کنند. به مقامات بندری دستور داد استقرار آنها را در سایر بنادر ایران فراهم نماید.

در ساعت 1500 روز 29 شهریور، کشتی فرحناز کارون که حامل مواد غذایی برای کارکنان شرکت نفت در جزیره خارک بود، هنگام عبور از اروندرود در دهانه مورد حمله ناوچه‌های عراقی قرار گرفت. ناوچه عراقی به ناخدای کشتی ایرانی دستور داد پرچم عراق را بالا ببرد و پرچم ایران را پایین بکشد. ناخدا اجباراً این کار را کرد و حریم استقلال کشور ایران با اعمال قدرت نظامی نیروهای عراقی در اروندرود شکسته شد. از آنجایی که  ناخدا پس از عبور از مقابل ناوچه‌های عراقی بلافاصله پرچم ایران را بالا برد، درگیری و نبرد دریایی در اروندرود آغاز گردید. پایگاه دریایی خرمشهر گزارش داد: دو فروند ناوچه عراقی از نوع پی کی که از ام‌الرصاص به بصره در حرکت بودند، آتش گشوده و یکی از ناوچه‌های عراقی را غرق کرده است و ناوچه دیگر عراقی در پشت جزیره ام‌الرصاص متوقف شد.

تمام پایگاه‌های دریایی و هوایی ایران در خلیج فارس و اروندرود به حالت آماده‌باش کامل درآمدند. پایگاه دریایی بوشهر گشت‌زنی رزمی در خلیج فارس را آغاز کرد و از پایگاه هوایی بوشهر درخواست نمود چهار فروند هواپیما آماده اسکورت کشتی‌ها باشند. ناوشکن سام و ناو خارک به تنگه هرمز اعزام شدند. نیروهای دفاعی جزایر خارک، ابوموسی و تنب کوچک و بزرگ تقویت گردیدند. در برخوردهای اروندرود، یک ناوچه گارد ساحلی ژاندارمری آسیب سختی دید و سرنشینان آن زخمی شدند. عده‌ای نیز مفقودالاثر گردیدند.

 سه فروند کشتی تجارتی ایران به نام‌های ایران بدر، ایران کروز و مدین به مقصد خروج اروندرود حرکت کردند. دستور داده شد دو ناوچه65 پایی عبور آنها را مراقبت و تأمین کند. البته در نظر گرفته شد به منظور جلوگیری از تشدید بحران، از اسکورت نظامی کشتی‌های تجارتی خودداری شود. ولی همان‌گونه که قبلاً گفته شد، کشتی ایران بدر مورد حمله قرار گرفت و آسیب دید. به ناو بایندر دستور داده شد بین خارک و دهانه فاو مستقر و آماده باشد از کشتی‌های ایران در دهانه اروندرود پشتیبانی کند. در ساعت 2050 روز 29 شهریور، قایق تیم ضربت دادستانی انقلاب اسلامی آبادان مورد هجوم ناوچه‌های عراقی قرار گرفت. قایق غرق شد و سه نفر از پاسداران سرنشین آن زخمی گردیدند.

پایگاه دریایی خرمشهر گزارش داد در ساعت 1820، ناوچه شماره4 عراقی که در کرانه جزیره ام‌الرصاص مستقر بود، با آتش توپخانه ایران غرق شد و ناوچه ابوفولوس که حامل مهمات بود، منطقه را ترک کردند. فرماندهی منطقه دریایی بوشهر احساس کرد ممکن است دشمن اقدام به مین‌گذاری در نزدیکی‌های دهانه اروندرود کند، لذا دستور داد یک فروند ناومین جمع‌کن و یک ناو پاسور آماده باشد به مناطق مورد تهدید اعزام گردد.

در 29 شهریورماه، در قلمرو زمینی نیز در کرانه اروندرود برخوردهایی بین نیروهای ایرانی و عراقی به وجود آمد. پاسگاه خرمان (خیّن) در کرانه نهر خیّن در زیر آتش توپخانه دشمن قرار گرفت. درگیری در این پاسگاه از ساعت 1230 شروع شد. فرمانده نیروی دریایی درباره حفاظت پل‌های ارتباطی جزیره آبادان به خرمشهر و ماهشهر احساس خطر کرد، لذا به پایگاه دریایی خرمشهر دستور داد مراقبت از این پل‌ها را بیشتر نماید. بالأخره با حوادثی که در این روز در زمین و دریا و هوا رخ داد، آغاز جنگ عمومی بین ایران و عراق به مرحله اجتناب‌ناپذیر نزدیک شد.

از آغاز روز 30 شهریورماه، هم‌زمان احتمال تهاجم نیروی عراقی قوی‌تر گردید. لشکر92 زرهی به فرماندهی منطقه خرمشهر ـ آبادان که ما آن را به نام اروند می‌نامیم، دستور آماده‌باش کامل داد و ابلاغ کرد با نیروی پوششی در خط که عناصر گردان151 دژ مستقر در دژهای مرزی و پاسگاه‌های ژاندارمری تقویت‌شده با عناصر سپاه پاسداران بودند، هرگونه تجاوز نیروهای عراقی به مرز ایران را سرکوب نماید.

توپخانه و خمپاره‌اندازهای عراق برای زیر آتش گرفتن مواضع نیروهای ایرانی در کرانه شمالی اروندرود فعال شدند و به عناصر تأسیسات ساحلی ژاندارمری در خسروآباد آسیب وارد کردند. بدین جهت، فرمانده ناحیه ژاندارمری خوزستان از لشکر92 زرهی خواست به توپخانه مستقر در آبادان دستور دهد متقابلاً مواضع نیروهای عراقی را در کرانه جنوبی اروندرود زیر آتش بگیرد. پیرو این پیشنهاد، لشکر به فرماندهی اروند دستور داد با استفاده از کلیه امکانات، مواضع توپخانه و خمپاره‌انداز دشمن را، که تأسیسات ایران در شمال اروندرود را گلوله‌باران می‌کنند، زیر آتش بگیرد.

 اما مشکلات فرماندهی منطقه عملیات خرمشهر و آبادان از همین روز آغاز شد، زیرا در این منطقه چهار عنصر اصلی رزمی وجود داشتند که عبارت بودند از: منطقه3 دریایی خرمشهر جزء نیروی دریایی، هنگ ژاندارمری آبادان جزء ناحیه ژاندارمری خوزستان، سه گردان رزمی و سه آتشبار توپخانه جزء عناصر نیروی زمینی، سپاه پاسداران و نیروهای مردمی که اصولاً تابعیت آنها از سازمان بالاتر مشخص نبود و قبل از جنگ، یک قرارگاه قوی کنترل‌کننده برای این نیروهای متنوع تشکیل نشده بود. حتی برای یگان‌های نیروی زمینی که در حدود یک تیپ بود، قرارگاه کنترل‌کننده‌ای وجود نداشت.

 با توجه به وضعیت نابه‌سامان کنترل و فرماندهی که در آن موقع در تمام ارگآنهای نظامی و انتظامی وجود داشت، طبعاً این یگان‌های مستقل و متنوع در تابعیت جدی قرارگاه دیگری قرار نمی‌گیرند. گرچه لشکر92 زرهی طبق دستور عملیاتی ابوذر نیروی زمینی و روش جاری زمان قبل از انقلاب، به عنوان یگان عمده رزمی منطقه و به طور نیمه‌رسمی مسئولیت اداره کلیه منطقه عملیاتی خوزستان و جنوب استان ایلام را به عهده گرفت، اما لازم بود از طریق ستاد مشترک دستورالعمل کاملی برای تعیین رابطه فرماندهی عناصر نیروهای رزمی مختلف تهیه و ابلاغ می‌شد و تکلیف فرماندهی مناطق عملیاتی را روشن می‌کرد.

چنانچه در جریان عملیات که در سال‌های 1348 تا 1354 وقوع یافت، چنین دستورالعملی از طریق ستاد بزرگ ابلاغ شده بود و هنگامی که مسئولیت منطقه به فرماندهی لشکر92 زرهی خوزستان واگذار شد، رسماً به تمام عناصر نظامی و انتظامی منطقه ابلاغ گردید. به هر حال، بر اساس روش‌های گذشته یا به هر نحو دیگر، فرماندهی منطقه به فرمانده پایگاه دریایی خرمشهر محول شد که هیچ‌گونه اطلاعات و معلوماتی از خصوصیات رزم زمینی و یگان‌های نیروی زمینی نداشت و طبعاً وقتی که فرماندهی به پایگاه دریایی محول شد، افسران ستاد آن پایگاه مسئولیت ستادی هدایت عملیات را عهده‌دار شدند که آنها همانند فرمانده پایگاه بودند؛ لذا مشکلات فرماندهی و هدایت عملیات منطقه خرمشهر و آبادان از همان روز 30 شهریور آغاز شد. در این روز، رزم زمینی منحصر به تبادل آتش توپخانه و خمپاره‌انداز بین نیروهای ایرانی و عراقی در کرانه نهر خیّن و اروندرود بود، اما نبرد دریایی شدت بیشتری داشت.

در ساعت 0245، پایگاه دریایی خرمشهر گزارش داد دو فروند بارج بزرگ و دو فروند یدک‌کش عسلویه و لنگه در دهانه اروندرود بدون سرنشین باقی مانده‌اند و شناور بابک نیز که برای تخلیه پرسنل و کمک به آن شناورها اعزام شده بود، در همان محل بدون سرنشین باقی مانده است. یک فروند ناوچه گارد ساحلی که به گل نشسته بود به ساحل کشیده شد و رها گردیده و یک فروند یدک‌کش شرکت نفت (فرحناز کارون) که حامل مواد غذایی بود، در نزدیکی بارج‌ها لنگر انداخته و ناوچه‌های عراقی کنترل دهانه را در دست گرفته‌اند.

ملاحظه می‌شود که در آغاز روز 30 شهریور، هفت شناور ایران در حوالی دهانه اروندرود به علت عملیات خصمانه عراق رها شده و بدون سرنشین مانده بودند. برای مقابله با این عملیات خصمانه نیروی دریایی عراق، فرماندهی رزمی421 پایگاه دریایی بوشهر به پایگاه دریایی خرمشهر دستور داد با استفاده از کلیه امکانات، کلیه شناورهای عراق را که در اروندرود رفت و آمد می‌نمایند زیر آتش قرار دهد. در اجرای این دستور، عناصر نیروی دریایی ایران در اروندرود، کشتی‌هایی را که با پرچم عراق در حرکت بودند زیر آتش گرفت. برخوردهای شدید در زمین و دریا بین نیروهای ایرانی و عراقی به وجود آمد که خلاصه حوادث تا ساعت 1200 روز 30 شهریور چنین بود:

  1. آتش دشمن بر روی تأسیسات پایگاه دریایی خرمشهر روانه شد و خساراتی به تأسیسات وارد گردید، ولی تلفات جانی نداشت.
  2. درگیری پراکنده با آتش از خسروآباد تا آبادان ادامه داشت.
  3. به علت تهدید آتش توپخانه عراق، ستاد عملیاتی اروند تصمیم گرفت پایگاه دریایی خرمشهر را تخلیه کند و به فرمانداری خرمشهر تغییر مکان نماید. در نظر بود که این ستاد به پایگاه دژ تغییر مکان کند، ولی آن پادگان آمادگی نداشت.
  4. هواپیماهای نیروی دریایی برای پشتیبانی وارد عمل شدند.
  5. یک فروند ناوچه عراقی در چهار کیلومتری پایگاه دریایی خرمشهر موضع گرفته و با نیروهای خودی درگیر شد.
  6. یک ناوچه65 پایی در حالی که مورد اصابت گلوله‌های دشمن قرار گرفته و سوراخ سوراخ شده بود، به پایگاه خرمشهر وارد شد، ولی تلفات پرسنلی نداشت.
  7. قسمتی از پالایشگاه آبادان در اثر اصابت گلوله دشمن آتش گرفت.
  8. ناوچه شماره265 در حدود آبادان مورد اصابت گلوله‌های دشمن قرار گرفت و در مقابل جزیره مینو غرق شد.
  9. کشتی نوید اطلاع داد دو ناوچه عراقی در دهانه مستقر است و دو ناوچه دیگر دشمن نیز در نزدیکی بویه 14 دیده شده است.
  10. دستور داده شد در صورت لزوم، از بالگرد417 استفاده شود.
  11. تعدادی افراد ورزیده خدمه آرپی‌جی7 مورد نیاز بود، خواسته شد با هاورکرافت یا هواپیمای فالکن اعزام گردد.

در ادامه حوادث روز 30 شهریور، پایگاه دریایی خرمشهر گزارش داد در ساعت 1430 دو فروند کشتی تجارتی بدون اسکورت از بصره به طرف دهانه حرکت کرده و در ساعت 1500، یک کشتی تجارتی پانامایی نیز به سمت بصره حرکت نمود و چون متعلق به عراق نبود، به آن تیراندازی نشد.

اداره کل بندر اطلاع داد یک کشتی ایرانی به نام آزاده در خور موسی مورد اصابت گلوله دشمن قرار گرفت. ناو بایندر و یک یدک‌کش برای کمک به آن اعزام شدند. گزارش‌هایی که تا ساعت 1700 ارسال شد حاکی از این بود که آتش‌سوزی تأسیسات نفت آبادان مهار شد. پاسگاه علی‌شیر جزیره مینو زیر آتش سلاح سنگین دشمن قرار گرفت. متقابلاً آتشبار130میلی‌متری ایرانی مستقر در قصبه، مواضع و تأسیسات عراقی را در جنوب اروندرود گلوله‌باران کرد، اما تا این ساعت گزارشی از تلفات جانی و انهدام پاسگاه‌های مرزی ایران نرسیده بود. بالأخره نیروی دریایی در یک دستور قاطع، ابلاغ کرد کشتی‌هایی که ملیت عراقی داشته و

با پرچم عراق حرکت کنند، غرق و منهدم گردند و به کشتی‌هایی که ملیت دیگر و پرچم عراق داشته باشند تیراندازی نشود و کسب دستور گردد. هرگونه شناورهای اسکورت عراق منهدم شوند.

نبرد دریایی هر زمان شدت می‌گرفت و ناوچه‌های ایرانی و پایگاه‌های عراقی یکدیگر را به گلوله می‌بستند و خساراتی وارد می‌کردند. پایگاه دریایی خرمشهر گزارش داد در نبردهایی که انجام گرفته، ناوچه شماره4 عراق به آتش کشیده شده و دو ناوچه عراقی در درگیری با ناوچه گارد ساحلی ایران در حوالی بویه14 به گل نشسته‌اند. در این موقع، حادثه ناگوار بالگرد رخ داد. یک فروند بالگرد ایرانی که از نیروهای ما در اروندرود پشتیبانی می‌کرد، به سیم کابل برق برخورد کرد و تعادل خود را از دست داد و سقوط کرد و هر سه سرنشین آن شهید شدند. از طرفی خبر رسید ناوچه‌های عراقی کنترل دهانه را به دست گرفته‌اند و احتمالاً در بندر امام خمینی مین‌گذاری شده، لذا به کشتی‌هایی که در آن بندر بودند دستور داده شد، بندر را ترک کنند و به طرف بوشهر بروند.

 در ساعت 1530، گارد ساحلی بصره اعلام کرد یک فروند کشتی تجارتی عراق هدف نیروهای ایران قرار گرفته است. پست استراق سمع سپاه پاسداران اطلاع داد به نیروی دریایی عراق دستور داده شده است از ساعت 0530 فردا به پایگاه دریایی خرمشهر حمله کند. با وجود این، نیروهای ایران تلاش می‌کردند از تشدید وخامت اوضاع جلوگیری کنند. به همین علت، نیروی دریایی به فرماندهی رزمی421 ابلاغ کرد با توجه به اینکه در حال حاضر در نظر نیست در اروندرود درگیری جدی دریایی به عمل آید، دو ناوچه 65 پایی اعزامی از بندرعباس زیر امر قرار گرفته شوند، ولی وارد عمل شدن آنها بنا به دستور خواهد بود.

اما جریان حوادث سریع‌تر از این اقدامات محافظه‌کارانه پیش می‌رفت و کنترل بروز جنگ را اجتناب‌ناپذیر می‌کرد؛ لذا نیروی دریایی ایران به پایگاه‌های دریایی جنوب دستور داد تا ابلاغ یک طرح هماهنگ شده با نیروی زمینی در اروندرود اقدامات زیر به عمل آید:

  1. کشتی‌های تجارتی ایران در ساعت 1000 روز 31 شهریور با راهنما و پرچم ایران به طرف دهانه حرکت کنند و اروندرود را ترک نمایند.
  2. یگان‌های شناور جنگی اعم از نیروی دریایی، ژاندارمری، سپاه پاسداران به جنگ‌افزار آرپی‌جی7 مجهز شوند و کشتی‌های تجارتی را اسکورت کنند.
  3. عناصر رزمی مستقر در کرانه آماده باشند شناورهای دشمن در شط‌العرب را به زیر آتش بگیرند و منهدم نمایند.
  4. روی کشتی‌های تجارتی ایران یک افسر رابط دریایی با بی‌سیم مستقر شود و با هواپیماهای پشتیبانی در ارتباط باشد.
  5. پایگاه دریایی بوشهر به نحوی گسترش یابد که بتواند یگان‌های دریایی دشمن را در اطراف دهانه اروندرود منهدم سازد و بنا به دستور، به عنوان پاسخ متقابل، شناورهای تجارتی عراق را در لنگرهای خارجی مورد حمله قرار دهد و بنا به دستور، به بندر ام‌القصر تک هوایی اجرا گردد.
  6. برای هرگونه پشتیبانی هوایی از عملیات دریایی، طرح‌های هماهنگ شده تهیه گردد.

 امضاء فرمانده نیروی دریایی

 

منبع: نبردهای منطقه خرمشهر و آبادان، حسینی، سید یعقوب، 1396، ایران سبز، تهران

 

 

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده