نبردهای خرمشهر و آبادان(10)
خلاصه عملیات و حوادث مهم سال دوم جنگ (مهرماه 1360 تا مهرماه 1361) مرحله دوم جنگ که عقب راندن نیروهای متجاوز عراق به خارج یا نزدیکی خط مرز بود، با موفقیت اجرا گردید. توضیح اینکه مرحله یکم جنگ از نظر نیروهای مسلح ایران که سد کردن پیشروی نیروهای متجاوز عراق در مواضع پدافندی مناسب بود، در پایان ماه دوم جنگ (آبانماه 1359) اجرا شد.

 

سال دوم جنگ سرآغاز بسیار موفقیت‌آمیزی برای نیروهای مسلح ایران داشت. در اوایل مهرماه1360، عملیات غرورآفرین ثامن‌الائمه در شمال آبادان و شرق رودخانه کارون اجرا گردید. این عملیات در پنجم مهرماه 1359، با شرکت لشکر77 پیاده و یک نیروی قابل ملاحظه و سازمان‌یافته از سپاه پاسداران و بسیج مردمی به مرحله اجرا گذاشته شد. در اجرای این عملیات، نیروهای متجاوز عراق که از دهه سوم مهرماه 1359 و قریب یک سال قسمتی از کرانه شرقی رودخانه کارون را در شمال جزیره آبادان اشغال کرده بودند، منهدم یا به غرب رودخانه عقب رانده شدند و تهدید محاصره جزیره آبادان به کلی از بین رفت.

بیش از 1500 نفر از افراد نیروهای عراقی به اسارت رزمندگان ما درآمدند و حدود یک لشکر زرهی عراق از صحنه نبرد خارج گردید و صدها خودرو جنگ‌افزار سنگین دشمن به دست نیروهای ما افتاد. این عملیات سرآغاز عملیات آفندی سرنوشت‌ساز طریق‌القدس، فتح‌المبین و بیت‌المقدس گردید که به ترتیب در آذرماه سال 1360، اول فروردین سال 1361 و خرداد سال 1361 اجرا شدند و نیروهای متجاوز عراق در سه منطقه عملیات خوزستان که شامل غرب دزفول و شوش، غرب اهواز و سوسنگرد و غرب آبادان و خرمشهر بود، تا خط مرز عقب رانده شدند و بیش از 30هزار نفر از افراد ارتش متجاوز عراق در این دوره عملیاتی به اسارت نیروهای ما درآمدند و ارتش متجاوز عراق متحمل تلفات و خسارات بسیار سنگینی گردید.

مرحله دوم جنگ که عقب راندن نیروهای متجاوز عراق به خارج یا نزدیکی خط مرز بود، با موفقیت اجرا گردید. توضیح اینکه مرحله یکم جنگ از نظر نیروهای مسلح ایران که سد کردن پیشروی نیروهای متجاوز عراق در مواضع پدافندی مناسب بود، در پایان ماه دوم جنگ (آبان‌ماه 1359) اجرا شد.

نظر به اینکه عملیات آفندی این مرحله از جنگ دارای ویژگی‌های سرنوشت‌ساز خاصی هستند، در این قسمت از بررسی از شرح آنها خودداری می‌کنیم و در شرح اختصاصی هریک از این عملیات، به طور تفصیل به شرح چگونگی آماده شدن و طرح‌ریزی و هدایت هریک از آنها خواهیم پرداخت.

بعد از اجرای عملیات بیت‌المقدس و کشاندن خطوط تماس بین نیروهای مسلح ایران و نیروهای متجاوز عراق به حوالی خط مرز، مرحله سوم جنگ آغاز شد که ما در تدوین این کتاب، این مرحله را به نام نبردهای مرزی و خارج از مرز ایران نامگذاری کرده‌ایم و در صورت توفیق الهی، جریان مرحله سوم جنگ را در کتاب‌های جداگانه خواهیم نوشت. در این جلد، به شرح حوادث مرحله اول و دوم جنگ، یعنی از آغاز جنگ تا عقب راندن نیروهای متجاوز عراق به حوالی خط مرز می‌پردازیم.

 

بخش سوم: جنگ این چنین آغاز شد

 

انگیزه این جنگ دارای علل تاریخی سیاسی طولانی بود و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، شرایطی در کشور ایران به وجود آمد که حکام جاه‌طلب عراق را برای وصول به هدف‌های تاریخی توسعه‌طلبانه به وسوسه انداخت و فکر طرح و اجرای عملیات قادسیه صدام را آن‌چنان تقویت کرد که عنان از کف حکام عراق خارج شد و جنگ را بر دو ملت استثمارزده ایران و عراق تحمیل کرد.

بدون تردید جنگ ایران و عراق از زمان بازگشت امام خمینی(ره) به تهران و حتی قبل از آن آغاز شد و یک بررسی قابل اعتماد، مانند ژئوپولتیک نفتی، می‌تواند علل جنگ بین ایران و عراق را توجیه کند. ادامه این‌گونه تحلیل‌ها به عدم تعادل نظامی کشیده شد. ایران دارای یک ارتش 400هزار نفری بود، در حالی که ارتش عراق کمی بیش از 200هزار نفر بود. ارتش ایران دارای تجهیزات مدرن‌تر و پیشرفته‌تر از عراق بود، اما بعد از انقلاب، این کشور دچار اثرات انقلاب گردید.

تحلیل‌گران عراق در بررسی علل آغاز جنگ چنین گفته‌اند:

«برای کشورهای عربی کاملاً روشن بود که از زمان مراجعت [امام] خمینی به ایران روابط بین ایران و آن کشورها به سردی گرایید، تا اینکه به جنگ سپتامبر 1980 (شهریورماه 1359) کشیده شد، زیرا برای اعراب قابل انتظار بود که حکومت انقلابی ایران زمین‌های اعراب را که شاه تصرف کرده بود نگه دارد (منظور جزایر سه‌گانه و اروندرود) و به عنوان زمین تمام مسلمانان که از اول انقلاب آن را اعلام کرده بود، این مناطق را حفظ کند. در حقیقت، رهبران جدید ایران خودشان را حافظ منافع تمام مسلمانان از جمله اعراب می‌دانستند. آنها اعلام کردند که اراضی اعراب که در زمان شاه به قلمرو ایران ضمیمه شد، جزو خاک ایران است.»

بالأخره تحلیل‌گران عراق تجاوزات مکرر مرزی را که خود آغاز کرده بودند، به ایران نسبت داده و چنین نظر داده‌اند که اقدامات خصمانه دولت ایران با تجاوزات نظامی همراه بود. در اواخر جولای 1980 (خرداد1359) ارتش ایران نقل و انتقالاتی در نزدیکی مرز بین دو کشور ایران و عراق انجام داد و نبردهای توپخانه هوایی بین نیروهای دو کشور از همان زمان آغاز شد.

درباره آغاز جنگ عمومی بین دو کشور حکام عراق چنین اظهار نظر کرده‌اند که جنگ در صبحگاه روز سه‌شنبه 4 سپتامبر (13 شهریور) با بمباران شهرهای مرزی عراق مانند: خانقین، منظریه، زبیر، مندلی و نفت‌خانه به وسیله نیروهای هوایی ایران و اقدام متقابل عراق آغاز شد که تلفات و خسارات سنگین به طرفین وارد گردید و دو بمب‌افکن فانتوم ایران سقوط کرد و خساراتی به تأسیسات نفتی و پاسگاه‌های مرزی وارد شد. این نبرد تا پنجم و شش سپتامبر (14 و 15 شهریور) ادامه یافت و ارتش عراق شهرهای مرزی ایران مانند قصرشیرین و مهران را زیر آتش سنگین خود قرار داد.

در نهم سپتامبر (18 شهریور) نیروهای عراق به طرف مرز حرکت کردند و نیروهای ایرانی را از منطقه زین‌القوس (زینل‌کش) عقب راندند و پیرو آن دولت عراق رسماً از ایران خواست مناطقی را که طبق قرارداد 1975 الجزایر به عراق تعلق گرفته، تخلیه کند. ایران به آن یادداشت پاسخی نداد و تلاش نظامی خود را تشدید کرد.

در دهم سپتامبر (19 شهریور) نیروهای عراقی منطقه سیف سعد (میمک) را آزاد کردند. یک هلی‌کوپتر حامل فرماندهان نیروهای ایرانی سرنگون شد. به علاوه، تعدادی تانک و دو فروند هواپیمای ایران منهدم گردید. در نبرد دریایی نیز دو فروند ناوچه گشتی ایرانی غرق شد. در 16 سپتامبر (25 شهریورماه) نیروهای عراقی بر منطقه‌ای به وسعت 125 مایل‌مربع (184 کیلومترمربع) از اراضی ایران که طبق قرارداد الجزایر به عراق تعلق داشت (به نظر حکام عراق) به تصرف نیروهای عراق درآمد و از آن به بعد، نبرد به صورت جدی ادامه پیدا کرد و به منطقه شط‌العرب (اروندرود) کشیده شد. در نتیجه، توجه تمام جهانیان به این منطقه جلب گردید و این مسئله با اعلام احتمال بستن تنگه هرمز به وسیله ایران اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد.

در 17 سپتامبر 1980 (26 شهریورماه 1359) شورای فرماندهی انقلاب عراق یک جلسه اضطراری تشکیل داد. در این جلسه، صدام حسین درباره قرارداد 1975 الجزایر سخنرانی کرد و از جمله چنین گفت طبق این قرارداد دولت ایران به خواسته‌های خود در شط‌العرب دست یافته، ولی مناطقی را که در مرز زمینی به عراق تعلق می‌گرفته به عراق تحویل نداده است. بدین جهت، من در اینجا قرارداد 6 مارس 1975 الجزایر را از طرف عراق ملغی‌شده اعلام می‌کنم. بنابراین، آبراه شط‌العرب بایستی به وضعیت قبل از قرارداد الجزایر برگردد و به دست عراق با هویت عربی اداره شود و تمام حقوق مربوطه به آن منطقه برای عراق باشد. در همان شب، طارق حماد عبدالله، رئیس مجلس نمایندگان عراق در تلویزیون بغداد ظاهر شد و تصویب تصمیم شورای انقلاب عراق را مبنی بر لغو قرارداد الجزایر از مجلس نمایندگان اعلام کرد.

درباره خصوصیات لغو قرارداد الجزایر از نظر حکام عراق، تحلیل‌گران عراق چنین نظر داده‌اند که با این تصمیم، تمام کشتی‌هایی که می‌خواستند از شط‌العرب عبور کنند، بایستی پرچم عراق را بر فراز کشتی به اهتزاز درآورند، شط‌العرب یک آبراه متعلق به عراق درآمد و تمام حقوق کشتی‌رانی در آن متعلق به عراق شد و تمام منطقه آبی و فضایی شط‌العرب تحت حاکمیت دولت عراق قرار گرفت و کنترل کامل عبور و مرور تمام کشتی‌ها که در این آبراه رفت و آمد می‌کنند به دست مقامات عراقی افتاد.

طبق اظهارات تحلیل‌گران عراق، با اعلام لغو یک‌جانبه قرارداد الجزایر از طرف عراق، برخوردهای نظامی بین نیروهای ایران و عراق در شط‌العرب (اروندرود) تشدید شد. در منطقه خرمشهر و آبادان نبرد عملاً از 17 سپتامبر (26 شهریورماه) آغاز گردید و ارتش ایران منطقه شط‌العرب را منطقه جنگی اعلام کرد. نبرد توپخانه شدید شد. پنج فروند شناور ایران در پایگاه دریایی خسروآباد غرق گردید و نیروهای عراق خسارات فراوانی به تأسیسات نظامی ایران در حوالی اروندرود وارد کردند و نبرد در شط‌العرب عملاً آغاز شد.

در 21 سپتامبر (30 شهریورماه) نیروهای عراق تمام مناطقی را که طبق قرارداد الجزایر به دولت عراق تعلق می‌گرفت (به زعم حکومت عراق) تصرف کردند و حکومت عراق از ایران خواست جهت پیدا کردن یک راه حل جدید جهت حل اختلافات، آماده برای مذاکره با عراق شود، ولی دولت ایران این پیشنهاد را رد کرد و از بعدازظهر 21 سپتامبر (30 شهریورماه) به شدت عملیات خود افزود. از جمله، به روی کشتی‌هایی که در شط‌العرب حرکت می‌کردند با (پرچم عراق) آتش گشود و 125هزار سرباز خدمت منقضی را به خدمت احضار کرد. هواپیماهای ایران 6 پایگاه هوایی عراق را بمباران کردند و سبب کشته شدن 47 نفر و مجروح شدن 100 نفر گردیدند.

بعد از این برخوردهای نظامی شدید، شورای فرماندهی انقلاب عراق تصمیم به جنگ تمام‌عیار و همه‌جانبه با ایران گرفت و در 22 سپتامبر (31 شهریورماه) نیروی هوایی عراق به ده پایگاه هوایی و پادگان نظامی ایران از جمله فرودگاه‌های تهران، اصفهان، همدان، کرمانشاه، سنندج، دزفول، شیراز و تبریز حمله کرد و خساراتی به تأسیسات نظامی ایران وارد نمود. متقابلاً نیروی هوایی ایران به بصره و واسط حمله کرد و جنگ آغاز گردید.

 

منبع: نبردهای منطقه خرمشهر و آبادان، حسینی، سید یعقوب، 1396، ایران سبز، تهران

 

 

. جنگ ایران و عراق، متن انگلیسی تهیه شده در انستیتو مطالعات عرب در لندن.

. همان، ص 105.

. همان، ص108.

. همان، ص108.

. همان، ص109.

. همان، ص 110.

. همان.

. همان، ص 112.

. همان، ص 114.

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده