نبردهای منطقه خرمشهر و آبادان(3)
بر اساس اطلاعاتی که کسب شده بود، ارتش متجاوز عراق به علت ارزیابی خیلی خوشبینانهای که به نفع خود از وضعیت ازهمپاشیده و تضعیفشده ارتش ایران کرده بود، در آغاز عملیات، عمده قوای خود را به صورت تمرکزی و انبوه علیه نیروهای مدافع ما به کار نگرفت و با آهنگ ملایم نیروهای خود را وارد عمل کرد، ولی بعد از برخورد به مقاومت غیرمنتظره نیروهای ما، مجبور شد به مرور از روز چهارم جنگ به بعد، نیروهای سنگین خود را وارد عمل سازد، به نحوی که در هفته دوم جنگ، تمام توان رزمی خود را در تمام جبههها به کار گرفت.

وضعیت نیروهای متجاوز عراق در منطقه عملیاتی خرمشهر و آبادان[1]

تمرکز نیروهای متجاوز عراق در نزدیکی مرز ایران از نیمه دوم فروردین‌ماه1359 آغاز شد و به مرور، ابتدا پاسگاه‌های مرزی و سپس یگان‌های ارتشی گسترش‌یافته و در نزدیکی مرز تقویت شدند و از 15 شهریورماه1359، آرایش کلی ارتش متجاوز عراق برای تجاوز به ایران آغاز گردید، به نحوی که قبل از 31 شهریورماه گسترش عمده قوای عراق در نزدیکی مرز ایران تکمیل شد و یگان‌های سپاه2 و 3 ارتش عراق شامل لشکرهای1 و 5 مکانیزه و لشکرهای3 و 9 و 10 و 12 زرهی و 11 پیاده و گردان‌های کماندویی و عناصری از ارتش خلقی و تعدادی واحد دیگر وابسته به ستاد کل عراق در نزدیکی منطقه مرزی استان خوزستان که شامل استان میسان و بصره در خاک عراق می‌باشد، مستقر شدند و طبق طرح کلی عملیاتی ستاد کل ارتش عراق آرایش آفندی اتخاذ کردند.

قبل از پرداختن به جزئیات عملیات دشمن، یادآوری این نکته ضروری است که در آغاز جنگ به علت مشکلات کلی ارتش ایران، سازمان‌های اطلاعاتی ارتش نیز دچار همان مشکلات بودند و امکانات جمع‌آوری و تقویم و تفسیر و ارزیابی اطلاعات بسیار محدود بود، لذا اطلاعاتی از ارتش عراق که در این کتاب و دیگر کتاب‌های تاریخ جنگ به عنوان مبنای ارزیابی توان رزمی نسبی نیروهای ایران و عراق مورد استفاده عراق قرار گرفت، بر اساس همان اطلاعاتی است که از منابع اطلاعاتی محدود به دست آمده و امکان کمبودها و اشتباهات وجود دارد.

بر اساس اطلاعاتی که کسب شده بود، ارتش متجاوز عراق به علت ارزیابی خیلی خوش‌بینانه‌ای که به نفع خود از وضعیت ازهم‌پاشیده و تضعیف‌شده ارتش ایران کرده بود، در آغاز عملیات، عمده قوای خود را به صورت تمرکزی و انبوه علیه نیروهای مدافع ما به کار نگرفت و با آهنگ ملایم نیروهای خود را وارد عمل کرد، ولی بعد از برخورد به مقاومت غیرمنتظره نیروهای ما، مجبور شد به مرور از روز چهارم جنگ به بعد، نیروهای سنگین خود را وارد عمل سازد، به نحوی که در هفته دوم جنگ، تمام توان رزمی خود را در تمام جبهه‌ها به کار گرفت. در این قسمت، آرایش و گسترش و توان رزمی نیروهای عراق در منطقه عملیاتی خرمشهر و آبادان را بررسی می‌کنیم.

در منطقه عملیاتی خرمشهر ـ آبادان، فعالیت دشمن از کرانه نهر خیّن بین پاسگاه حدود تا پاسگاه خیّن آغاز گردید و نیروهای مرزی عراق به کرّات پاسگاه‌های مرزی حدود و مومنی و خیّن را زیر آتش گرفتند و برخوردهای متناوبی از فروردین‌ماه 1359 تا آغاز جنگ در این پاسگاه‌ها به وقوع پیوست که از دهه سوم شهریور تشدید گردید.

در روز 21 شهریور، تبادل آتش بین پاسگاه‌های ایرانی و عراقی در کرانه نهر خیّن شدیدتر بود و در تمام روز ادامه یافت. به نظر می‌رسد که نیروهای عراقی در نظر داشتند نیروهای ایرانی را در این بخش از جبهه خرمشهر مشغول کنند تا در هنگام تجاوز عمومی بتوانند به سادگی از مرز شلمچه عبور نمایند.

درگیری در کرانه نهر خیّن روز 22 شهریور نیز ادامه یافت. در 23 شهریور، واحدهای توپخانه و پدافند هوایی عراق در حدود 7 کیلومتری غرب شلمچه مستقر شدند و در کرانه جنوبی اروندرود نیز، استقرار واحدهای توپخانه عراق مشهود گردید و طبق اصول تاکتیک نظامی، استقرار واحدهای توپخانه در نزدیکی مواضع طرف مقابل، آشکارترین دلیل بر حمله می‌باشد. بنابراین، ارتش- عراق از 23 شهریورماه آماده حمله به ایران در منطقه مرزی شلمچه و در محور بصره ـ شلمچه ـ خرمشهر گردید. برآورد اطلاعاتی لشکر92 زرهی نشان داد که واحدهای خط مقدم دشمن در این منطقه در 23 شهریور، عبارت بودند از یک گردان مکانیزه، یک گردان تانک، دو آتشبار ضدتانک، یک آتشبار سبک در منطقه بین طلائیه تا شلمچه و دو گردان مکانیزه، دو آتشبار 122م‌م کاتیوشا از شلمچه تا سیبه و گردان تفنگدار دریایی، یک گردان نیروی مخصوص، یک آتشبار 122م‌م کاتیوشا و یک آتشبار ضدهوایی در کرانه جنوبی اروندرود از سیبه تا بندر فاو، ولی عمده قوای دشمن در تنومه و بصره و مناطق غرب دجله و اروندرود مستقر بودند. با توجه به نیروهای خط مقدم که بیان شد، در 23 شهریور حداقل عناصر یک تیپ مکانیزه در مقابل شلمچه و پاسگاه کیلومتر25 که عرض جبهه منطقه عملیات مورد بحث است، گسترش داشت.

از روز 28 شهریور، ناوچه‌های عراقی اقدام به کنترل کامل اروندرود کردند و مانع حرکت کشتی‌های تجاری با پرچم ایران در اروندرود شدند. لذا نبردهای مرزی علاوه بر مرز زمینی در مرز آبی نیز آغاز گردید و با توجه به اینکه در روز 26 شهریور، صدام حسین لغو قرارداد الجزایر را اعلام کرد، ارتش عراق تغییر مکآنهای مورد نظر را به سرعت انجام داد و عمده قوای ارتش عراق به منطقه مرزی استان خوزستان ایران تغییر مکان یافت. طبق برآوردی که در 30 شهریور و یک روز قبل از آغاز جنگ به عمل آمد، عمده قوای ارتش عراق در طرفین رودخانه دجله بین کوت تا بصره که مقابل منطقه مرزی مهران تا شلمچه ایران می‌باشد، گسترش یافتند و در مقابل محور شلمچه ـ خرمشهر علاوه بر نیروهای خط مقدم که بیان شد، یک تیپ مکانیزه با پشتیبانی چهار گردان پدافند هوایی، پنج گردان توپخانه، سه آتشبار ضدتانک، دو آتشبار موشک کبری، دو آتشبار سبک خمپاره‌انداز از یک تیپ گارد مرزی مستقر شد و جنوب اروندرود هم تقویت گردید، که به دو گردان تفنگدار دریایی، یک گردان تانک، دو گردان شناسایی، دو گردان نیروی مخصوص و یک گردان گارد مرزی افزایش یافت. در نتیجه، در 30 شهریورماه، حدود یک لشکر مکانیزه در مقابل شلمچه و یک لشکر پیاده (ـ) در جنوب اروندرود مستقر شد و آماده تجاوز به ایران گردید. در صورتی که در بررسی نیروهای ایران در این منطقه خواهیم دید که تمام قدرت رزمی نیروهای ایران کمتر از یک تیپ مکانیزه بود. به علاوه نیروهای عراقی که نام برده شده، در خط مقدم و خط دوم بودند و نیروهای تقویتی دیگر نیز در مناطق غربی رودخانه دجله در شهرهای بصره، ناصریه، سماوه، دیوانیه مستقر بودند که به ترتیب توسعه عملیات وارد صحنه کارزار شدند.

بالأخره در پایان هفته اول جنگ، برآوردهای اطلاعاتی که بر اساس اطلاعات کسب‌شده از اسرای جنگی و منابع اطلاعاتی دیگر بود، نشان داد استعداد نیروهای متجاوز عراق که در شرق بصره و در محور بصره ـ تنومه ـ شلمچه ـ خرمشهر و بصره ـ تنومه ـ پاسگاه کیلومتر25 مرزی و همچنین در جنوب اروندرود وارد عمل شده بود، عبارت بودند از:

الف) واحدهای درگیر و تقویت نزدیک در محور تنومه ـ شلمچه

  • گردان‌های تانک المقداد و خالد تیپ6 لشکر3 زرهی
  • گردان4 مکانیزه تیپ6 لشکر3 زرهی
  • گردان36 توپخانه لشکر5 مکانیزه
  • گردان80 پدافند هوایی نیروی هوایی
  • آتشبار64 سبک نیروی مخصوص
  • آتشبار یک گردان2 ضدتانک لشکر5 مکانیزه
  • یک گردان تانک در بصره
  • گردان7 نیروی مخصوص در بصره
  • گردان4 گارد مرزی در بصره

ب) واحدهای درگیر در محور تنومه ـ کیلومتر25 ـ حسینیه

  • گردان تانک علی و حسین از تیپ26 لشکر5 مکانیزه
  • گردان68 پدافند هوایی نیروی هوایی
  • گردان7 توپخانه لشکر5 مکانیزه
  • آتشبار سبک شماره9 لشکر5 مکانیزه
  • آتشبار3 ضدتانک گردان2 لشکر5 مکانیزه

پ) واحدهای درگیر در محور تنومه ـ کوشک ـ پادگان حمید (شمال منطقه عملیاتی خرمشهر)

  • تیپ15 مکانیزه لشکر5 مکانیزه با دو گردان مکانیزه و یک گردان تانک
  • تیپ20 مکانیزه لشکر5 مکانیزه با دو گردان مکانیزه و یک گردان تانک
  • دو گردان و یک آتشبار سبک توپخانه از توپخانه لشکر5
  • گردان17 پدافند هوایی از نیروی هوایی
  • گردان29 پدافند هوایی لشکر5
  • یک آتشبار ضدتانک لشکر5

ت) علاوه بر یگان‌های یادشده بالا، یگان‌های مشروحه زیر نیز در منطقه بصره و کرانه اروندرود مستقر بودند که می‌توانستند در تقویت یگان‌های منطقه عملیاتی خرمشهر ـ آبادان قرار گیرند:

  • تیپ43 زرهی لشکر9 زرهی
  • تیپ2 گارد مرزی
  • تیپ77 نیروی مخصوص
  • تیپ113 گارد مرزی لشکر11 پیاده
  • گردان شناسایی حنین لشکر5 مکانیزه
  • گردان64 توپخانه ساحلی
  • گردان‌های 64 و 26 پدافند هوایی نیروی هوایی

با توجه به یگان‌های یادشده، ارتش متجاوز عراق در آغاز نبرد لشکرهای 3 زرهی و 5 مکانیزه را با عناصر تقویتی از لشکر11 پیاده و یگان‌های مستقل دیگر در شرق بصره وارد عمل کرد. لشکر3 زرهی با نیروهای تقویتی در محور تنومه ـ شلمچه ـ خرمشهر برای اشغال خرمشهر و آبادان پیشروی نمود و بعد از مواجه شدن با مقاومت دلیرانه مردم خرمشهر و حومه آن و رزمندگان غیور ایران در این منطقه، نیروهای دیگری را برای تقویت این منطقه گسیل داشت که از جمله این واحدها تیپ33 نیروی مخصوص بود و این تیپ در نبردهای خیابانی خرمشهر، نقش فعالی ایفا کرد. لشکر3 زرهی که قرارگاه اصلی حمله‌ور به خرمشهر و آبادان بود یگان‌های سازمانی زیر را داشت:

  • قرارگاه لشکر3 زرهی
  • تیپ6 زرهی شامل گردان‌های تانک خالد، مقداد، یرموک و گردان1 مکانیزه
  • تیپ12 زرهی شامل گردان‌های تانک قیتیه، المعتصم، قادسیه و گردان3 مکانیزه
  • تیپ8 مکانیزه شامل گردان1 و 2 و 3 مکانیزه و گردان3 تانک
  • گردان شناسایی صلاح‌الدین
  • پنج گردان توپخانه
  • دو گردان پدافند هوایی به اضافه دو آتشبار مستقل
  • یک گردان ضدتانک به اضافه دو آتشبار مستقل
  • یک گروهان شیمیایی
  • سه گردان خدمات
  • یک گردان مهندسی رزمی
  • یک گردان مهندسی پل‌ساز
  • یک گردان مخابرات
  • پشتیبانی خدمات رزمی لشکر

از نظر پدافند در شرق بصره نیز ارتش عراق از سال‌های دهه 1350 اقدامات وسیعی برای احداث خاکریز و حفر خندق و کانال‌های آب انشعابی از رودخانه دجله در این منطقه به عمل آورده و مواضع پدافندی بسیار مناسبی در مقابل حمله احتمالی نیروهای ایران در محور خرمشهر ـ شلمچه و بصره ایجاد کرده بود. در نتیجه، ارتش عراق آمادگی کامل آفندی و پدافندی در این محور، یعنی خطرناک‌ترین محور به سمت بصره، دومین شهر بزرگ عراق که در 17 کیلومتری مرز ایران قرار گرفته است، پیدا کرده بود.

 

 

منبع: نبردهای منطقه خرمشهر و آبادان، حسینی، سید یعقوب، 1396، ایران سبز، تهران

 


[1]. کتاب اسناد و مدارک اطلاعاتی از ارتش عراق، گردآوری شده در دانشکده فرماندهی و ستاد.

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده