گفتمان ارتشی دفاع مقدس(3)
طرحهای دفاعی ارتش قبل از آغاز جنگ ایران و عراق 7. کودتای نافرجام نقاب کلمه نقاب نام کودتایی است که به غلط «کودتای نوژه» نامیده می شود. واژه نقاب از حروف اول عبارت «نجات قیام ایران بزرگ» تشکیل شده است. این کودتا که توسط تعدادی از عناصر سیاسی ضدانقلاب و تعدادی از کارکنان ارتش شاهنشاهی و با هدایت سرویسهای جاسوسی بیگانه طراحی شده بود، در نهایت توسط کارکنان ارتش شناسایی و خنثی گردید. اگرچه رهبران کودتا در اعترافات خود هدف آن را براندازی نظام جمهوری اسلامی بیان کردند، ولی با توجه به قابلیتهای مردمی انقلاب و استعداد و امکانات کودتاگران و حضور کارکنان مؤمن در ارتش، از ابتدا احتمال موفقیت آن بسیار ضعیف بود.

با این حال، در هدف حداقلی، می‌توانست اعتماد مردم و مسئولین کشور را نسبت به ارتش خدشه‌دار نماید که در واقع، به این هدف حداقلی خود رسید. لذا پس از شکست طرح کودتا و در آستانه جنگ عراق علیه ایران، تعدادی از فرماندهان عالی‌رتبه و کارکنان ارتش به اتهام شرکت در کودتا دستگیر و بسیاری دیگر از فرماندهان یگان‌های عمده ارتش، دستخوش دگرگونی و جابجایی شدند. در حالی که این جابجایی در زمانی که تهدید حمله عراق در حال عملی شدن بود، آسیب بزرگی به پیکره ارتش وارد کرد و به آمادگی رزمی یگان‌های ارتش، به ویژه نیروی زمینی و نیروی هوایی، آسیب قابل توجهی وارد کرد. بنابراین، با اجرای طرح کودتای نافرجام نقاب از سوی دشمن و اقداماتی که در جهت مقابله با آن از سوی نیروهای خودی انجام شد، تغییراتی به شرح زیر در سازمان ارتش به وجود آمد:

الف) تعداد قابل توجهی از فرماندهان یگان‌های حساس اجا دستگیر و یا برکنار شدند.

ب) تعدادی از یگان‌های ارتش، به ویژه در خوزستان، (اگرچه به طور موقت) در پادگان‌ها محصور شدند و از ادامه عملیات آنها ممانعت به عمل آمد.

ج) برای پروازهای عملیاتی و آموزشی نیروی هوایی محدودیت ایجاد گردید.

بنابراین، عوامل فوق در نهایت به ضعف قوای ارتش در دو ماه قبل از شروع جنگ منجر شد، اما با وجود این، ارتش با تمام قوا و کاملاً هوشمندانه پس از آغاز جنگ از کشور اسلامی دفاع کرد. 

8. علل تضعیف قدرت دفاعی و شکست قدرت بازدارندگی قبل از جنگ تحمیلی

بازدارندگی مقوله‌ای کشوری و در سطح ملی است و مفهوم آن این است: «بازدارندگی حالتی است که یک واحد سیاسی با به‌کارگیری مؤلفه‌های شش‌گانه قدرت (وضعیت جغرافیایی، سیاسی، اجتماعی ـ فرهنگی، اقتصادی و نظامی) از خود به نمایش می‌گذارد تا دشمن را از به‌کارگیری قدرت نظامی (زور) منصرف گرداند.» بنابراین، تنها ارتش نمی‌تواند متولی بازدارندگی باشد. اگرچه بازدارندگی در رفتار نظامی ارتش و نیروهای مسلح تجلی پیدا می‌کند، اما پرواضح است که ارتش به دلیل شرایط پس از وقوع انقلاب اسلامی از حالت بازدارندگی در برابر عراق خارج شده بود؛ یعنی پس از اینکه ارتش در مقابل انقلاب اسلامی منفعل شد و ضمن عدم حمایت از رژیم گذشته، حالت بی‌طرفی اتخاذ کرد و همراهی بسیاری از ارتشیان با مردم در انقلاب، باعث شد انقلاب پیروز شود؛ به عبارت دیگر، انقلاب اسلامی و انقلابیون ارتش، ابتدا ارتش، را بی‌خاصیت کردند و سپس انقلاب را به پیروزی رساندند که چاره‌ای هم غیر از این نبود. اما پس از اینکه امام راحل عظیم‌الشأن(ره) تصمیم به استفاده و به‌کارگیری ارتش برای مقابله با ضدانقلاب و دشمن متجاوز گرفت، بازسازی ارتش شروع شد. بازسازی یعنی بازگرداندن انضباط، شخصیت و پرستیژی که با وقوع انقلاب ازدست رفته بود تا بتواند به پیروزی برسد. بنابراین، طبیعتاً زمانی برای این کار لازم بود. از طرف دیگر، آیا سایر مبانی قدرت در بازدارندگی، مثل انسجام سیاسی و اجتماعی ملت، توان اقتصادی و… همه پای کار آمده بودند؟ چنانچه به دقت به حوادث بیست ماه اول انقلاب نگاه کنیم، متوجه خواهیم شد که نه فقط ارتش، که سایر مؤلفه‌های ضامن بازدارندگی نیز از انجام وظیفه بازدارندگی ناتوان بوده‌اند. همچنین در این زمان، هیچ دستور و یا فرمانی از مقامات مافوق نظام ج.ا.ا برای حضور در صحنه دفاع و مقابله با تهدیدات عراق و یا حداقل انجام یک رزمایش و ابراز وجود در مقابل تهدیدات فوق دیده نمی‌شود. بنابراین، با مطالعه شرایط سیاسی پس از انقلاب و بررسی رفتار مسئولین و احزاب و گروه‌های سیاسی فعال کشور در ماه‌های اولیه پس از انقلاب به گزاره‌های زیر می‌رسیم:

  1. عدم باور ملي، به ويژه در سطح مسئولان به تهديد نظامي عراق.
  2. عدم انسجام در سطح مديريت كلان و تصمیم‌ساز و تصمیم‌گیر كشور.
  3. وجود اختلافات سياسي و عدم انسجام در نيروهاي دفاعي.
  4. تضعیف ارتش به دلیل حضور در حکومت نظامی در قبل از انقلاب و بر اثر نابساماني‌هاي پس از انقلاب.
  5. حضور ارتش در آرام‌سازی مناطق آشوب‌زده و مبارزه با ضدانقلاب.
  6. شكست جمهوري اسلامي ايران در مرحله بازدارندگي و آغاز تجاوز دشمن.

9. اقدامات ارتش پس از حمله ارتش عراق در جهت تثبیت دشمن

با عنایت به اینکه نیروی زمینی، ماه‌ها قبل از جنگ در منطقه غرب و شمال‌غرب با ضدانقلاب جدایی‌طلب در کردستان و آذربایجان‌غربی درگیر بود و بخشی از نیروهایش به شرح جدول زیر در آن مناطق مشغول نبرد بودند، لیکن از زمانی که اولین بمباران‌های دشمن و حرکات یگان‌های زمینی او در خاک ایران آغاز شد، دیگر تردیدی باقی نماند که جنگ تمام عیاری علیه جمهوری اسلامی ایران آغاز گردیده و از آن ساعت موانع برای هرگونه دفاع ارتش برداشته شد.

 

ردیف

یگان عمده

یگان

ملاحظات

1

لشکر28 سنندج

به طور کامل

درگیر با ضدانقلاب در منطقه شمال‌غرب

2

لشکر64 ارومیه

به طور کامل

درگیر با ضدانقلاب در منطقه شمال‌غرب

3

لشکر81 زرهی

تیپ2 بیستون

یک تیپ به طور کامل زیر امر قرارگاه غرب و شمال‌غرب

4

لشکر16 قزوین

تیپ3 زرهی همدان

یک تیپ به طور کامل زیر امر قرارگاه غرب و شمال‌غرب

5

لشکر21 حمزه

3 گردان

تحت کنترل قرارگاه غرب و شمال‌غرب

6

لشکر77 خراسان

4 گردان

تحت کنترل قرارگاه غرب و شمال‌غرب

7

تیپ23 نوهد

به طور کامل 5 گردان

بعد از کودتای نقاب به 3 گردان کاهش یافت

8

تیپ84 خرم‌آباد

3 گردان111،139،182

زیر امر قرارگاه غرب و شمال‌غرب

9

تیپ55 هوابرد

2 گردان126 و 135

زیر امر قرارگاه غرب و شمال‌غرب

10

هوانیروز

پایگاه هوانیروز کرمانشاه

به علاوه تعدادی بالگرد شنوک از اصفهان (تحت کنترل عملیاتی قرارگاه غرب و شمال‌غرب)

 

جدول شماره 3: یگان‌های عمده نیروی زمینی درگیر در کردستان و آذربایجان غربی و بخشی از استان کرمانشاه در مقابله با گروهک‌های مسلح ضدانقلاب و حفظ امنیت منطقه هم‌زمان با آغاز جنگ ایران و عراق

در هر صورت، نیروهای ارتش برای کند کردن حرکات دشمن، سپس متوقف کردن و تثبیت دشمن، یعنی از حالت آفندی به حالت پدافندی در آوردن نیروهای عراقی، تلاش خود را آغاز کردند. در این مرحله از دفاع مقدس، یعنی در ماه‌های اول و دوم شروع جنگ تحمیلی، نیروی زمینی با احضار و آموزش کوتاه‌مدت (15روزه) بیش از 85000 نفر از سربازان منقضی خدمت 1356، که به عنوان نیروی احتیاط به خدمت فراخوانده شده بودند، یگان‌های خود در مناطق عملیاتی را تقویت کرد و برای اولین بار در مقابل یگان‌های متجاوز ارتش عراق خط پدافندی تشکیل داد و بدین‌وسیله مأموریت تثبیت دشمن را به انجام رسانید. این اقدام در دستورالعمل شماره8 (طرح دفاعی کلی خوزستان)، که در تاریخ 21 آبان ماه 1359 از سوی قرارگاه تاکتیکی نیروی زمینی ارتش ج.ا.ا در دزفول به امضای مرحوم سرلشکر ظهیرنژاد صادر شده، مستند می‌باشد. (اصل سند در هیئت معارف جنگ موجود است.)

 

 

 

منبع: گفتمان ارتشی دفاع مقدس، حسینی، سید ناصر، 1396، ایران سبز، تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده