بررسی و تحلیل سلسله عملیات­های هشت سال دفاع مقدس
تجزیه و تحلیل عملیات فتح­المبین سرهنگ زرهی ستاد عباس رضایی چکیده با پيروزي عمليات طريق القدس و قطع ارتباط زميني يگان­هاي تحت امر سپاه سوم عراق در دو منطقه غرب دزفول و غرب رود كارون، زمينه مناسب براي عمليات در هر يك از اين دو منطقه فراهم شد. منطقه غرب دزفول به دلايلي همچون دور كردن دشمن از شهرهاي انديمشك، دزفول، شوش و تناسب استعداد يگان­هاي خودي با وسعت منطقه و تناسب وضعيت طبيعي زمين منطقه با رزم نيروي پياده، براي اجراي عمليات برگزيده شد.

سپس يگان­ها، نقاط حساس زمين را شناسايي كردند. عقبه دشمن به دو تنگه عين خوش و رقابيه اتكاء داشت، بنابراين با توجه به اين وضعيت، عمليات طراحي و اجرا شد. در محور شمالي دو قرارگاه و در محورهاي شرقي و جنوبي هر كدام يك قرارگاه وارد عمل شدند. تحقیق حاضر به تجزیه و تحلیل عملیات فتح المبین پرداخته و هدف این تحقیق تبیین چگونگی طرح­ریزی، نکات تاکتیکی، سازمان رزمی و دستاوردهای عملیات فتح المبین می­باشد. روش تحقیق توصیفی= تاریخی و ابزارجمع‌آوری ا‌طّلاعات در این تحقیق موارد مندرج در ا‌سناد و مدارک معتبر علمی در ارتباط با موضوع تحقیق می‌باشد. محقق از طریق مطالعات کتابخانه­ای اطلاعات لازم را اخذ و مورد استفاده قرار خواهد داد. یافته­های این تحقیق نشان میدهد که دستيابي به چاه­هاي نفت ابوغريب در ارتفاعات تينه يكي از بزرگ­ترين     حوضچه­های نفتي خوزستان و رهايي شهرهاي دزفول، انديمشك، شوش، پايگاه چهارم هوايي و جاده انديمشك ـ اهواز از زير آتش توپخانه دور برد دشمن از دستاوردهای این عملیات می­باشد.

کلید واژه: عمليات فتح المبين ـ طريق القدس ـ دزفول ـ جسرنادري

 

مقدمه

نبرد فتح­المبین که با نام «طرح عملیاتی کربلای۲» طراحی و به نام عملیات فتح­المبین با شرکت نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نیروهای بسیج مردمی، جهاد سازندگی و پشتیبانی نیروی هوایی از تاریخ دوم فروردین­ ۱۳۶۱ به مدت هشت روز در منطقه عمومی دزفول ـ شوش انجام پذیرفت، از جمله عملیات نظامی موفقی بوده است که در پایان ۱۸ ماه اشغال نظامی قسمتی از خاک زرخیز خطه خوزستان، ضربه­ای قاطع در زمان و مکانی مناسب به نیروهای متجاوز عراق وارد نمود. این نبرد سرنوشت ساز، بخشی از یگان­های عمده دشمن را منهدم و توان رزمی نیروهای خودی را به نحو چشمگیری افزایش داد. این هجوم ظفرمند سرآغازی برای عملیات بعدی و تحمیل عقب­نشینی به نیروهای متجاوز گردید، همچنان که پیروزی در عملیات ثامن­الائمه و طریق القدس راه این پیروزی را هموار ساخت. ( معین­وزیری، ۱۳۸۱:۱۳)

نبرد فتح­المبین که در حقیقت سومین عمل آفندی بزرگ نیروهای مسلح ما  علیه نیروی متجاوز به شمار می­رود، یک حماسه واقعی از سلحشوری رزمندگان ما  علیه نیروهای اشغالگر می­باشد که برای همیشه به عنوان نمونه­ای از تجلی ایمان، انگیزه، شهامت توام با آموزش و بکارگیری  تاکتیک­های تحسین برانگیز در تاریخ نظامی کشور ما ثبت گردیده است و به همین دلیل به عنوان یکی از عمده­ترین نبردهای ایران و عراق در طول جنگ تحمیلی، برای آموزش کاربرد اصول جنگ و افزایش سطح اطلاعات نظامی دانشجویان انتخاب گردیده است. ( بختیاری، ۱۳۷۱: ۱۰۳)

پیشینه تحقیق

غلامعلی رشید (۱۳۸۵) طی مقاله­ای با عنوان فتح المبین عملیات تاریخی چرا؟ می نویسد «عملیات فتح‌المبین یکی از عملیات‌های بزرگ دوران هشت سال دفاع مقدس است که در سال دوم جنگ، در غرب رودخانه کرخه توسط فرماندهان و رزمندگان اسلام طراحی و با موفقیت اجرا شد. مجموعه­ای از حوادث و شرایط همراه با ابعاد، کیفیت و پی‌آمدهای عملیات فتح‌المبین موجب گشت تا همواره از این عملیات به عنوان یک رویداد تاریخی و حماسه‌ای بزرگ یاد شود.»

حسین علایی (۱۳۹۳) طی مقاله­ای با عنوان عملیات فتح المبین، عملیات را از نقطه نظر سياسي، نظامي، اقتصادي، اجتماعي و بازتاب­ كشورهاي منطقه و فرامنطقه ای مورد تجزیه وتحلیل قرار داده ومعتقد است:« عمليات در جبهه جنوبي براي آزادسازي خرمشهر از اهميت ويژه­اي برخوردار بود ولي چون فرماندهان و طراحان قرارگاه كربلای۲ در انتخاب محل بعدي عمليات احساسي برخورد نمي‌كردند بلكه به رعايت اصول و قواعد رزم پايبند بودند لذا تقدم اجراي عمليات بعدي را به دلايل زير به جبهه شمالي يعني منطقه غرب دزفول ــ شوش دادند:

1-  به علت وسعت كم منطقه عمليات (2400 كيلومتر مربع) نسبت به جبهه جنوبي (5400 كيلومتر مربع) و استعداد كم نيروهاي دشمن نسبت به منطقه مزبور تأمين نيروي مورد نياز در كوتاه مدت ميسر بود.

2-  در صورت موفقيت و وصول به ارتفاعات تينه و كنترل معابر آن در منطقه عين خوش، تنگ‌هاي ابوغريب و برقازه، پدافند با حداقل نيرو ميسر و صرفه‌جويي در قوا و تمركز نيروي بيشتر در جبهه جنوب فراهم مي‌گرديد.

نصرت­اله معین­وزیری ( ۱۳۸۶) در کتاب نگرشی علمی به عملیات فتح‌المبین، ویژگی این عملیات، مسدود کردن دو تنگه عین‌خوش و رقابیه را عنوان نموده. نیروهای ایرانی از پهلو نیروهای دشمن را دور زده و تنگه‌ها را بستند و آن‌ها را محاصره کردند. در عملیات فتح‌المبین، اهداف مورد نظر تامین شد و بیشترین خسارات از آغاز جنگ تا آن زمان به نیروهای ارتش متجاوز صدام وارد آمد. نیروهای ایرانی با این عملیات توانستند ۲۴۰۰کیلومتر مربع از خاک جمهوری اسلامی ایران را آزاد کنند.

مهدي بهشتي­نژاد (1390) طی مقاله­ای با عنوان روزشمار توصيفي جنگ هشت ساله، با آغاز سال دوم جنگ ضربات قاطع مدافعين انقلاب سبب دگرگوني عميق در توازن جنگ شد. عمليات فتح المبين كه از جانب امام امت(ره) فتح الفتوح لقب گرفت، ضربات جبران ناپذيري بر ارتش بعث وارد ساخت و موجب آزادسازي مناطق استراتژيك وسيعي گرديد. ضعف­هاي اساسي عراق در اين مقطع عبارت بودند از:

ـ عدم برنامه­ريزي براي جنگ دراز مدت در داخل خاك ايران

ـ شكست روحي ناشي از عدم موفقيت درراهبرد حمله برق آسا{کسب پیروزی سریع}

ـ ناتواني در پاسخگویی به جنگهاي نامنظم نیروهای خودی

ـ عدم دستيابي به خطوط دفاعي منظم و قابل اتكاء

ـ دادن جناح و فاصله زياد بين خط مقدم و عقبه»

تشریح و بیان مسئله

با خاتمه یافتن عملیات طریق­القدس، تلاش برای اجرای عملیات بعدی به منظور جلوگیری از قدرت تصمیم­گیری، تجدید سازمان و تقویت روحیه دشمن آغاز شد.

طرح ریزی عملیات افتخار آفرین فتح المبین از اواسط آبان 1360 آغاز شد و پس از تلاش­های مستمر و خستگی ناپذیر و انجام مشورت­ها و هماهنگی­های گسترده، میان فرماندهان نظامی، سرانجام طرح عملیاتی شماره 1 فتح المبین در اواخر دی­ماه همان سال آماده شد. روز 13 بهمن 1360 در پی یک نشست مشترک بین فرماندهان عمده سپاه و ارتش طرح یاد شده به یگان­های عمده اجرایی ابلاغ و متعاقب دریافت اطلاعات جدید در 30 بهمن همان سال طرح اولیه بازنگری شده و طرح شماره 2 در 13 اسفند انتشار یافت. (آزادبخت، 1388 :28)

اهمیت و ضرورت تحقیق

بخش شمالی استان خوزستان با داشتن زمینه­های مناسب برای کشاورزی، دامداری و همچنین وجود حوزه­های نفتی و تاسیسات سد دز، از نظر ارزشهای اقتصادی با وجود شهرهای اندیمشک، دزفول و شوش از نظر سیاسی و اجتماعی، با استقرار تاسیسات و پادگان­های نظامی عین خوش، دزفول، دوکوهه، پایگاه هوایی، سیستم رادار و پدافند هوایی، به لحاظ نظامی از اهمیت و حساسیت فوق­العاده­ای برخوردار است. وجود گلوگاه و گذرگاه دوکوهه یعنی راه اصلی ورود به استان خوزستان، حیاتی بودن این بخش از صحنه عملیات جنگ ایران و عراق را به روشنی اثبات می­نماید.

هدف نظامی تجاوز عراق و پیشروی یگان­هایی از دشمن به استعداد یک لشکر زرهی و یک لشکر مکانیزه در معابر وصولی عمده العماره ـ فکه ـ شوش ـ موسیان ـ دشت­عباس ـ پل­نادری در آفند عمومی ۳۱ شهریور 1359را می­توان وصول به اندیمشک، دستیابی به گذرگاه دوکوهه، قطع جاده اندیمشک ـ اهواز و تهدید اهواز از سمت شمال دانست. با توجه به تلاش   یگان­های متجاوز برای عبور از پل نادری، عرض جبهه دشمن و وجود هدف­های با ارزش تاکتیکی و راهبردی در شرق رودخانه کرخه، ساده اندیشی است که وصول به رودخانه کرخه و سپس توقف و اتخاذ حالت پدافندی در کرانه غربی آن را، هدف نظامی و نهایی دشمن در این بخش از صحنه عملیات جنگ بدانیم.

این تحقیق به منظورهای زیر ضرورت دارد:

  1. ثبت وقایع دفاع مقدس
  2. نقد و بررسی مسائل تاکتیکی مربوط به اجرای عملیات
  3. گرداوری اسناد و مدارک مربوط به عملیات
  4. استفاده از تجربیات نظامی پیشکسوتان هشت سال دفاع مقدس و بکارگیری آن­ها در آمادگی رزمی یگان­های نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران

اهداف تحقیق

  1. تبیین چگونگی اهداف عملیات فتح المبین
  2. تبیین چگونگی طرح­ریزی عملیات فتح المبین
  3. تبیین چگونگی سازمان برای رزم عملیات فتح المبین
  4. تبیین چگونگی نکات تاکتیکی عملیات فتح المبین
  5. تعیین میزان تلفات و ضایعات عملیات فتح المبین

سئوالات تحقیق

  1. اهداف عملیات فتح المبین چه بوده است؟
  2. طرح­ریزی عملیات فتح المبین چگونه بوده است؟
  3. سازمان برای رزم عملیات فتح المبین چگونه بوده است؟
  4. نکات تاکتیکی عملیات فتح المبین چگونه بوده است؟
  5. تلفات و ضایعات عملیات فتح المبین به چه میزان بوده است؟

فرضیه

در این تحقیق به دلیل این­که محقق به دنبال پاسخگویی به سئوالات و دستیابی به اهداف و دستاوردهای یک واقعه تاریخی می­باشد لذا فرضیه ارئه نمی­گردد.

نوع و روش تحقیق

تحقیق حاضر با استفاده از مطالعه منابع به دست آمده، به تشریح عملیات فتح المبین پرداخته و از نتایج آن برای مطالعات دفاع مقدس استفاده می­شود. لذا تحقیق حاضر از نوع کاربردی می­باشد.

روش تحقیق توصیفی­، تاریخی است. در اینجا­ محقق هر آنچه را که هست بدون دخل و تصرف مورد تحلیل قرار داده است. تاریخ، یک رویداد یا مجموعه­ای از رویدادهای گذشته است. بنابراین تجزیه و تحلیل تاریخی روشی است برای کشف آنچه در گذشته اتفاق افتاده است.

روش و ابزار گردآوری اطلاعات و داده­ها

      مصاحبه             اسناد و مدارک            پرسشنامه

در این پژوهش، از ابزار اسناد، مدارک و مطالعه منابع به­منظور اندازه­گیری متغیرهای پژوهش استفاده شده است.

روش تجزیه و تحلیل اطلاعات و داده­ها

در این تحقیق پس از مطالعه اسناد، مدارک و مطالعه منابع، نظرات ارائه شده دسته‏بندی و پس از بررسی مشترکات و موارد اختلاف آن­ها و تحلیل اطلاعات و داده‏های جمع‏آوری شده از مطالعه منابع و اسناد و مدارک در خصوص هدف مطروحه به صورت تجزیه و تحلیل توصیفی اطلاعات انجام ‏گردید. و در انتها جهت نشان دادن هم­پوشانی داده‏ها، تحلیل نهایی انجام گرفت.

جامعه مورد مطالعه

فرماندهان شرکت کننده در عملیات و کلیه اسناد، مدارک و مطالعه منابع مرتبط با موضوع تحقیق می­باشد.

مبانی نظری تحقیق

عملیات فتح المبین در ساعت ۳۰ دقیقه بامداد مورخه ۲/۱/۶۱ با رمز عملیاتی یا زهرا س در منطقه عمومی دشت عباس و در چهار مرحله آغاز شد و پس از هشت روز نبرد به پایان رسید. (بختیاری،۱۳۷۱: ۱۲۳)

نام عمليات: فتح المبین

رمز عمليات: بسم الله القاصم الجبارین یا زهرا (س)

منطقه عمليات: منطقه عمومي غرب دزفول و شوش

زمان عمليات: 2/1/1361

مدت عملیات: ۸ روز

نوع عمليات: آفندي ، تک هماهنگ شده

مركز فرماندهي: قرارگاه عملياتي كربلای۲. (بختیاری،۱۳۷۱: ۱۲۳)

يگان هاي عملياتي ارتش: شامل لشكرهاي 92 زرهي، 21 و 77 پياده، تيپ 84 پياده خرم آباد ، تيپ­هاي 58 ذوالفقار، تیپ 55 هوابرد، نيروي هوايي و هوانيروز.

يگانهاي سپاه پاسداران: شامل تيپ 14 امام حسين (ع)، تيپهای 31 ثارالله، 27 رسول الله، 23 المهدي (عج)، 17 قم، 35 امام سجاد (ع)، 25 كربلا، 46 فجر، 8 نجف، گردان مستقل علي اكبر (ع)، تيپ ايلام و تيپ 7 دزفول. ( معین­وزیری، ۱۳۸۱: ۱۹)

اهداف عملیات:

آزادسازی بخش وسیعی از مناطق اشغال شده منطقه غرب شوش و اندیمشک، همچون سایت ۴ و ۵ رادار و خارج کردن شهرهای شوش، اندیمشک و دزفول از تیررس آتش توپخانه دشمن و دور کردن آتش موثر دشمن از جاده اهوازـ اندیمشک.

موقعيت جغرافيايي منطقه

موقعيت جغرافيائي غرب دزفول و شوش در منطقه عمليات فتح­المبين محدود مي­شود، از شمال به دامنه جنوبي ارتفاعات كبيركوه ( ارتفاعات علي كشت، ممله، تپه 350 و شاوريه، اسكندرخان) از جنوب به تپه هاي رملي لخيضر و چهيله، از غرب به ارتفاعات ميشداغ و تينه و عين خوش، از شرق به رودخانه كرخه. ( معین­وزیری، ۱۳۸۱: ۱۷) 

عوارض حساس منطقه

الف) تپه علی­گره­زد و تپه شاوریه: تصرف آن ضمن ایجاد حاکمیت بر محور پای پل = امام­زاده عباس، عملیات بعدی رابرای دسترسی به ارتفاعات تینه تسهیل می­نماید.

ب) ارتفاعات ابوصلیبی خات (رادار): تصرف این عارضه موجب سلب حاکمیت دشمن بر منطقه غرب کرخه و رفع مزاحمت دشمن در منطقه شرق کرخه خواهد گردید و همچنین مبنای حرکات بعدی به سمت غرب محسوب می­شود.

پ) ارتفاعات عین­خوش، تینه، برقازه، رقابیه، میشداغ که تصرف و تسلط بر آن سبب سلب حاکمیت دشمن بر منطقه شرق رودخانه دویرج گردیده و محورهای پای پل، عین­خوش و دچه، ابوغریب و چنانه شیخ­قندی و تنگ رقابیه را کنترل می­نماید.( معین­وزیری، ۱۳۸۱: ۱۹)

موانع

الف) ارتفاعات شمالی منطقه در اکثر نقاط حرکات خودروها را محدود می­کند.

ب) ارتفاعات تینه مانع حرکات خودرویی از شرق به غرب و بالعکس گردیده و حرکات، محدود به جاده­های موجود در منطقه می­باشد.

پ) ارتفاعات رقابیه که مانع حرکات خودرویی از شرق به غرب و بالعکس می­باشد.

ت) ارتفاعات میشداغ که مانع حرکات از شرق به غرب و بالعکس گردیده و حرکات خودرویی محدود به تنگ زلیجان می­گردد.

ث) باتلاق واقع در جنوب شرقی چنانه که مانع حرکات خودرویی می­گردد.

ج) تپه­های رملی لخیضر مانع حرکات خودرویی چرخدار می­گردد.

چ) رودخانه کرخه که فقط در محل پل­ها و گدارها قابل عبور است. ( معین­وزیری، ۱۳۸۱: ۱۸)

معابر وصولی

الف) معبر پای­پل ـ امام­زاده عباس ـ عین خوش که در دچه به دو شعبه تقسیم گردیده یک قسمت آن به تنگ ابوغریب منتهی می­گردد.

ب) معبر پای­پل ـ علی­گره­زد ـ حسن بربوطی ـ تپه برقازه ـ فکه.

پ) معبر ملحه ـ رادارـ چنانه ـ تپه برقازه ـ فکه.

ت) معبر شوش ـ رادارـ چنانه ـ تپه برقازه ـ فکه.

ث) معبر شراول ـ عمارنه ـ رادار.

ج) معبر بیت شایه ـ تنگ رقابیه ـ شیخ­قندی ـ فکه.

چ) معبر چهیلا ـ تنگ زلیجان ـ تنگ رقابیه که یک معبر نفوذی است.

ح) معبر لزه ـ امام­زاده عباس به طرف عین خوش یا تنگ ابوغریب

خ) معبر چاه نفت ـ کمرسرخ ـ عین خوش

د) معبر ممله ـ مرغداری ـ باغ شماره۷ طالقانی ـ عین خوش که ابتدا بسیار محدود سپس مناسب می­گردد. ( معین­وزیری، ۱۳۸۱: ۱۹)

ماموریت قرارگاه مرکزی کربلا

قرارگاه كربلا (سرفرماندهي عمليات فتح‌المبين) مأموريت دارد در ساعت 0030 دوم فروردين 1361 به منظور انهدام دشمن در منطقه غرب دزفول تك نموده ارتفاعات عين‌خوش، علي‌گره‌زد، ابوصليبي‌خات، رادار، تنگ رقابيه و ارتفاعات غرب چنانه را تأمين در منطقه پدافند نمايد و آماده مي‌شود بنا به دستور جهت تأمين مرز بين‌المللي تك را به سمت غرب ادامه دهد.( معین­وزیری، ۱۳۸۱: ۸۹)

سازمان رزم قرارگاه فرماندهی کربلا ۲

قرارگاه قدس                                                               

تیپ ۸۴ پیاده خرم آباد  ­{نزاجا}

تیپ ۲ لشکر ۹۲ زرهی اهواز  {نزاجا}

تیپ ۱۴ امام حسین(ع)  {سپاه پاسداران}

تیپ ۴۱ ثاراله     {سپاه پاسداران}

تیپ ایلام         {سپاه پاسداران}

گردان مستقل علی اکبر   {سپاه پاسداران}

قرارگاه نصر

لشکر ۲۱ پیاده    {نزاجا}

تیپ ۵۸ ذوالفقار   {نزاجا}

تیپ ۷ دزفول      {سپاه پاسداران}

تیپ ۲۷ رسول اله{سپاه پاسداران}

قرارگاه فجر

لشکر۷۷ پیاده      {نزاجا}

تیپ ۳۳ المهدی   {سپاه پاسداران}

تیپ ۱۷ قم         {سپاه پاسداران}

تیپ ۳۵ امام سجاد{سپاه پاسداران}

قرارگاه فتح

لشکر۹۲ زرهی اهواز(ـ) {نزاجا}

تیپ ۵۵ هوابرد شیراز  {نزاجا}

تیپ ۲۵ کربلا           {سپاه پاسداران}

تیپ ۴۶ فجر            {سپاه پاسداران}

تیپ ۸ نجف.            {سپاه پاسداران}  ( مرادی، ۱۳۹۱: ۵)

استعداد نیروهای دشمن

نیروهای دشمن مستقر در منطقه عملیاتی کربلای۲، شامل دو لشکر به نام­های لشکر۱ مکانیزه و لشکر ۱۰ زرهی با پشتیبانی­های آن­ها بود.

لشکر ۱مکانیزه: شامل دو تیپ ۱و۲۷ مکانیزه و تیپ ۳۴ زرهی تقویت شده با یک تیپ پیاده و عناصری از نیروی مخصوص و کماندو.

لشکر ۱۰ زرهی: شامل دو تیپ ۱۷ و ۴۲ زرهی و تیپ ۲۴ مکانیزه، از شمال رودخانه روفائیه تا حدود پل رودخانه دویرج مستقر شده بود.(معین­وزیری، ۱۳۸۱: ۲۴)

فعالیت نیروی هوایی ارتش از آغاز عملیات فتح­المبین

اوج نبردهای هوایی کشور در دهه دوم و سوم آذر1360، بود که با سرنگون شدن ۱۶ فروند هواپیمای مهاجم عراقی، برگ زرینی بر پرونده افتخارات پدافند هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران افزوده شد. سقوط این هواپیماها ( شامل ۷ فروند میگ و سه فروند میراژ در ۱۲ آذرماه، پنج فروند میگ و میراژ در ۱۳ آذرماه و یک فروند میگ در ۱۶ آذر 1360)، به وقوع پیوست. در عملیات آزادسازی تنگ چزابه، دلیرمردان نیروی هوایی با انجام بمباران­های پی­درپی و سنگین، ضربات مهلکی به نیروهای عراق وارد کردند، که پی­آمد آن، کسب آزادی عمل نیروهای رزمنده سطحی برای تسلط کامل بر تنگه راهبردی چزابه بود و در نتیجه خط حائل مستحکمی بین سپاه سوم و چهارم عراق مستقر در دو جبهه شمالی و جنوبی خوزستان ایجاد شد. از این پس دشمن برای تدارک نیروهایش در بخش شمالی خوزستان ناگزیر به احداث جاده و عبور از حاشیه غربی هورالهویزه و هورالعظیم گردید، که این امر در قطع پشتیبانی مطلوب نیروهای عراق مستقر در ارتفاعات الله اکبر، دهلران، ابوغریب، عین خوش، سایت­های چهار و پنج، چنانه، زبیدات، دشت عباس تاثیر بسزایی داشت و به این ترتیب زمینه مساعد برای پیروزی رزمندگان اسلام در عملیات فتح­المبین فراهم گردید.( نداف،139۰: ۱۷۳ )

هدایت عملیات فتح المبین

در ساعت 00:30 بامداد 2/1/1361، عملیات فتح المبین با رمز مبارک یا زهرا سلام‌ الله‌ علیه آغاز شد. حوادث و رویدادهای عملیات در محور و مراحل مختلف آن به شرح ذیل می باشد:

مرحله اول عملیات فتح المبین 2/1/61

محور قرارگاه قدس؛ تیپ 14 امام حسین علیه السلام در جناح راست موفق شد با حرکت احاطه­ای از شمال غربی و غرب رودخانه چیخواب ضمن تصرف منطقه عین خوش، عقبه دشمن در این محور را مسدود کند. تیپ 41 ثارالله و تیپ 84 خرم آباد نیز در جناح چپ این قرارگاه از شمال دشت عباس طرف امام زاده عباس و تپه 202 پیشروی کرده و مواضع دشمن را به تصرف خود درآورد، لیکن این مواضع در جریان پاتک­های شدید دشمن مجددا به اشغال نیروهای عراقی درآمد. (معین­وزیری، ۱۳۸۱: ۱۱۸)

محور قرارگاه نصر؛ یگان­های عمل کننده در ساعت 01:30 بامداد با دشمن درگیر شدند. در حالی که واحدهای ارتش عراق در این محور به شدت مقاومت می­کردند، یک گردان از تیپ 27 محمد رسول الله که ماموریت تصرف علی گره زد و خاموش کردن آتش توپخانه مستقر در آن را بر عهده داشتند، تا اعماق خطوط دشمن نفوذ کرده و قرارگاه توپخانه دشمن را به تصرف درآوردند. در نتیجه، یگان­های دیگر این قرارگاه موفق شدند مواضع اصلی پدافندی دشمن در شمال محور پل نادری، سرخه فلیه، سرخه صالح و تپه چشمه، کوت کاپون، سه راهی قهوه خانه و تپه شاوریه را به تصرف درآورند. (بختیاری، ۱۳۷۱: ۱۲۴)

محور قرارگاه فجر؛ نقش قرارگاه فجر در مرحله یکم، تثبیت دشمن در منطقه مربوطه و جلوگیری از دخالت این نیروها در مناطق قرارگاه­های دیگر بود و در صورت امکان پیشروی را ادامه می داد. (معین­وزیری، ۱۳۸۱: ۱۲۵)

محور قرارگاه فتح؛ در مرحله یکم عملیات، برای قرارگاه فتح نیز همانند قرارگاه فجر، نقش تثبیت کننده در نظر گرفته شده بود ماموریت این قرارگاه در آغاز عملیات، تنها اعزام گروه­های آرپی جی زن برای شکار این تانک­ها محدود گردید. بر همین اساس گروه­های مورد نظر اعزام شدند، لیکن تنها موفق گردیدند حدود 20 تانک و نفربر دشمن را منهدم کنند. (معین­وزیری، ۱۳۸۱: ۱۲۶)

مرحله دوم عملیات فتح المبین4/1/61

بر اساس طرح قرارگاه فرماندهی کربلا۲، تک رزمندگان در منطقه عملیاتی غرب شوش و دزفول مجدداً از ساعت 0100 بامداد، چهارم فروردین­ با رمز یا زهرا آغاز شد. اساس طرح این بود که قرارگاه فتح که در جناح جنوب­غربی منطقه گسترش داشت تلاش اصلی را بر عهده بگیرد و از سمت جنوب­غربی مواضع دشمن را در تنگ رقابیه و دوسلک مورد تهدید قرار دهد تا بدین وسیله منطقه عقب عناصر دشمن را در تپه­های ابوصلیبی­خات و رادار به محاصره درآورد و در نتیجه دشمن مجبور به ترک مقاومت در شرق و شمال تپه­های ابوصلیبی­خات گردند. همچنین عناصر قرارگاه نصر و فجر بتوانند پیشروی را به سمت غرب ادامه دهند. ( جوادی­پور، نیکفرد، حسینی، ۱۳۷۲: ۱۷۳)

قرارگاه فجر همچون مرحله اول ماموریت داشت تا به منظور جلب توجه دشمن به انجام عملیات ایذایی بپردازد و ذهن فرماندهان عراقی را از محور اصلی عملیات منحرف نماید. قرارگاه فتح از دو محور عملیات خود را آغاز کرد. یک تیپ پیاده به همراه یک گردان زرهی با هدف تصرف ارتفاعات رقابیه، از حاشیه تنگه رقابیه و آب گرفتگی وارد عمل شدند و دو تیپ نیز محور اصلی حرکت خود را تنگه دلیجان  به منظور دور زدن دشمن قرار دادند و در نتیجه موفق شدند تنگه رقابیه، ارتفاعات رقابیه و میشداغ به همراه تعداد زیادی تجهیزات سنگین دشمن را به تصرف درآورند . به دنبال آن، نیروهای عراقی از فشار خود در محور عین خوش کاسته و پاتک های سنگین را متوجه منطقه رقابیه کردند و به رغم این که خطوط پدافندی نیروهای خودی در داخل تنگه تا آستانه سقوط پیش رفت، لیکن مقاومت نیروهای خودی به حفظ و تامین اهداف این مرحله منجر شد. ( مرادی، ۱۳۹۱: ۱۵)

مرحله سوم عملیات فتح المبین 7/1/61

در سومین مرحله عملیات، مهم ترین مواضع حیاتی دشمن در غرب شوش و دزفول فتح شد. این مرحله از عملیات مقارن ساعت 22 و 30 دقیقه شب شنبه 7 فروردین با نام فتح المبین و با کلمه رمز یازهرا در شمال غربی شوش آغاز شد. فرماندهان سپاه و ارتش پس از کسب نتایج موفقیت آمیز در مرحله دوم عملیات، به این نتیجه رسیدند که نیروهای دشمن به دلیل از هم پاشیدگی سازمان و گسستگی در سیستم فرماندهی خود، احتمالا از منطقه عملیاتی فرار خواهند کرد. لذا تصمیم گرفته شد هر چه سریع تر با انجام عملیات دیگری، قوای دشمن منهدم و خطوط پدافندی قوای خودی تصحیح و تقویت شود. بر همین اساس، پس از طراحی مانور این مرحله از عملیات، نیروهای خودی در بامداد روز هفتم حمله خود را آغاز کردند و همان گونه که پیش بینی می شد، دشمن برای مصون ماندن از انهدام و اسارت نیروهایش، بسیاری از مواضع خود را به ناچار ترک کرده و به منتهی الیه خطوط پدافندی خود در منطقه، (چنانه، دوسلک و غرب ارتفاعات تینه) عقب نشینی نمود. (بختیاری، 1371: 125)

مرحله چهارم عملیات فتح المبین ۸/۱/۶۱

در چهارمین مرحله عملیات که سحرگاه روز یکشنبه 8 فروردین با نام فتح و کلمه رمز یا زهرا آغاز شد. قرارگاه نصر به پاکسازی منطقه متصرفه در شرق ارتفاعات تینه پرداخته و پس از آن به کمک قرارگاه قدس شتافت. قرارگاه قدس که در روز گذشته ارتفاعات ۲۰۲ تنگه ابوغریب را به تصرف درآورده بود، می کوشید از فرار نیروهای در حال عقب نشینی عراق جلوگیری نماید. قرارگاه فجر نیز مسئولیت پاکسازی منطقه متصرفه خود را بر عهده داشت. (بختیاری، ۱۳۷۱: ۱۲۶)

نیروهای قرارگاه فتح ضمن عبوراز تنگه دلیجان به سمت برغازه و دوسلک موفق شدند این دو منطقه را به تصرف در آورده و با نیروهای قرارگاه نصر الحاق نمایند و سپس به سمت مرزهای  بین­المللی پیشروی کنند. (بختیاری، ۱۳۷۱: ۱۲۶)

طی این مرحله از عملیات، ارتفاعات تینه، دوسلک و برغازه به تصرف کامل درآمدند و دشمن به غرب رودخانه دویرج و تپه 182 عقب رانده شد. لازم به ذکر است که نیروهای خودی در تلاش اصلی خود در این مرحله که دستیابی به عقبه­های دشمن و ممانعت از فرار نیروهای آنان بود موفق نبودند و دشمن توانست بسیاری از نیروها و تجهیزات خود را از منطقه عملیات خارج نماید. (بختیاری، ۱۳۷۱: ۱۲۷)

بررسی عملیات فتح المبین از دیدگاه اصول جنگ

اصل آفند

طرح کربلای۲ ، یک عملیات آفندی بود که نیروهای مسلح ایران با اجرای آن ابتکار عملیات را کسب و آن را حفظ نمود. پس از تصرف عین خوش و تپه علی­گره­زد در روز اول عملیات، نیروهای دشمن که در منطقه بین تنگ ابوغریب و چنانه و حتی در منطقه شیخ­قندی قرار داشتند سردرگم شدند و فرماندهان رده بالا قادر به تصمیم­گیری نبودند و به خوبی احساس می­شد که دشمن اراده­ای از خود نداشته و آزادی عمل را برای کاربرد نیروهای ما در سمتی مناسب و غیر قابل انتظار برای دشمن به منظور تصرف ارتفاعات ابوصلیبی­خات فراهم ساخت. سمتی که از مواضع پدافندی عمده دشمن که با سیستم سد موانع مستحکم شده بود. (بختیاری،۱۳۷۱:۱۵۹)

اصل صرفه­جویی در قوا

برای نیل به تمرکز قدرت رزمی برتر در زمان و مکان مناسب، لازم است که نیروهای رزمی غیر ضروری را از مناطق کم اهمیت­تر برداشت نمود. این اصل در عملیات فتح­المبین به نحو شایسته رعایت شد. با تصرف اهداف مورد نظر و پدافند از این اهداف نیروهای خود را برای عملیات آزاد سازی خرمشهر آماده نمودیم. (بختیاری،1371: 161)

اصل مانور

در عملیات فتح­المبین اصل مانور در بیشتر موارد به شکلی کار ساز رعایت گردید، زیرا حرکت و جابجایی حساب شده عده­ها و آتش­ها به نحوی بود که گسترش آن­ها را نسبت به دشمن در موقعیت مناسب­تری قرار میداد. (بختیاری،1371: 163)

تجزیه و تحلیل هدف­های تحقیق

اهداف عملیات فتح المبین

به لحاظ موقعیت جغرافیایی منطقه، عملیات فتح­المبین از اهداف سیاسی، نظامی ویژه­ای برخوردار بود که مهم­ترین آن­ها عبارت بودند از:

  1. تصرف ایستگاه رادار دهلران و سایت­های ۴و۵ موشکی نیروی هوایی واقع در ارتفاعات ابوصلیبی­خات.
  2. آزاد سازی ۲۴۰۰ کیلومتر مربع از خاک کشور  
  3. تصرف ارتفاعات ابوصلیبی­خات، رقابیه، برقازه، تینه، عین خوش و میشداغ.
  4. خارج شدن شهرهای دزفول و اندیمشک و جاده مواصلاتی دزفول به اهواز از زیر آتش توپخانه دشمن.
  5. بزرگ­ترین دست­آورد این عملیات، اثبات این نکته به دشمن بود که نیروهای ایرانی به رغم کلیه کمبودها، توانایی اجرای عملیات هایی در مقیاس بزرگ را دارا می باشند.

طرح مانور عملیات فتح­المبین

فرماندهی عملیات کربلای۲ با قرارگاه­های قدس، نصر، فجر، و فتح با استفاده از تاریکی شب تک نموده، تپه شاوریه، علی­گره­زد، عین خوش، تپه رادار، ابوصلیبی­خات، تنگ رقابیه و تپه دوسلک را  تامین و درامتداد ارتفاعات تینه و میشداغ پدافند می­نماید.

قرارگاه قدس در شمال دشت عباس و عین خوش، ابتدا عین خوش و مسیر ابوغریب را تامین و از ورود دشمن از سمت جنوب­شرقی به منطقه دشت عباس جلوگیری نموده و سپس در امتداد ارتفاعات تینه و میشداغ پدافند می­نماید.

قرارگاه نصر در شمال شرق، ابتدا تپه شاوریه و علی­گره­زد را تامین و سپس با ادامه تک،  مقاومت­های باقیمانده دشمن را در منطقه منهدم  و در امتداد ارتفاعات تینه و میشداغ پدافند  می­نماید.

قرارگاه فجر در مشرق، ابتدا تپه ابوصلیبی­خات را تامین می­کند و سپس با ادامه تک تپه رادار را تصرف و احتیاط فرماندهی عملیات کربلای۲ را تشکیل می­دهد.

قرارگاه فتح در جنوب شرقی، ابتدا تنگ رقابیه را تامین و سپس با ادامه تک  تپه دوسلک را تصرف و در امتداد ارتفاعات تینه و میشداغ پدافند می­نماید.

تیپ ۳۷ زرهی احتیاط فرماندهی عملیات کربلای۲ را در منطقه جنوب تشکیل می­دهد.    (جوادی­پور، نیکفرد، حسینی، ۱۳۷۲:۱۷۹)

سازمان رزم

قرارگاه فرماندهی کربلای۲ با فرماندهی مشترک نیروی زمینی ارتش و سپاه، هدایت کلی  عملیات را بر عهده داشت که چهار قرارگاه فرعی زیر تحت امر آن بود:

قرارگاه قدس

ارتش: تیپ 84 پیاده خرم آباد با 3 گردان، تیپ 2 زرهی لشکر 92 زرهی اهواز با 3 گردان

سپاه: تیپ 41 ثارالله علیه السلام با 6 گردان، تیپ 14 امام حسین علیه السلام با 9 گردان، عناصری از سپاه ایلام

قرارگاه نصر

ارتش : لشکر 21 پیاده حمزه با 10 گردان، تیپ 58 ذوالفقار با 4 گردان

سپاه: تیپ 27 محمد رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم با 9 گردان، تیپ 7 ولی عصر (عج) با 9

گردان

قرارگاه فجر

ارتش: لشکر 77 پیاده خراسان

سپاه: تیپ 33 المهدی (عج) با 6 گردان، تیپ ۳۵ امام سجاد با ۱۱ گردان، تیپ 17 علی ابن ابی طالب با 6 گردان.

قرارگاه فتح

ارتش: لشکر 92 زرهی، تیپ 55 هوابرد، تیپ 37 زرهی شیراز

 سپاه : تیپ 25 کربلا، تیپ 8 نجف با 8 گردان

در مجموع 35 گردان با کلیه امکانات و تجهیزات زرهی، پیاده و توپخانه همچنین واحدهایی از گروه ۳۳ توپخانه، هوانیروز، نیروی هوایی و مهندسی رزمی از ارتش و 100 گردان از سپاه در عملیات شرکت کردند جهاد سازندگی و مهندسی سپاه و ارتش، پشتیبانی عملیات را بر عهده داشتند.( جوادی­پور، نیکفرد، حسینی، ۱۳۷۲، ۱۷۸)

لازم به یاد آوری است که  در آن مقطع زمانی، استعداد گردان های ارتش نسبت به گردان های سپاه به طور میانگین سه برابر بوده است.

نکات تاکتیکی عملیات فتح المبین

  1. قرارگاه قدس و فتح ماموریت نیروهای احاطه و قرارگاه نصر و فجر ماموریت نیروی فشار مستقیم این عملیات را داشتند.
  2. غافلگیر شدن دشمن در ارتفاعات ابوصلیبی­خات و تپه علی­گره­زد
  3. موقعیت زمین منطقه كه امكان مانور مناسب را از دشمن سلب می‌كرد
  4. امكان استفاده مناسب از آتش خودی
  5. سیستم نسبتاً مناسب پدافند هوایی
  6. وسعت نسبتاً مناسب منطقه
  7. آموزش و سازماندهی مناسب نیروها
  8. اقدامات پیش‌گیرانه در مقابل تك‌های شیمیایی دشمن(معین­وزیری، ۱۳۸۱: ۱۲۵)

تلفات و ضایعات عملیات فتح المبین

  1. کشته و زخمی شدن بیش از ۲۵۰۰۰ نفر و به اسارت درآمدن ۱۵۴۵۰ نفر از جمله ۲۶ افسر عراقی و یک سرتیپ.
  2. سقوط ۲۷ فروند هواپیمای جنگنده و ۳ فروند بالگرد دشمن توسط پدافند ارتش
  3. انهدام ۲۷۰ دستگاه تانک و ۱۵۰ دستگاه نفربر دشمن
  4. به غنیمت گرفتن ۱۵۰ دستگاه تانک، ۱۷۰ دستگاه نفربر، ۵۰۰ دستگاه خودرو و ۱۶۵ قبضه از انواع توپ. (بختیاری،1371: ۱۲۶)

تجزیه و تحلیل نهایی

وضعیت گسترش نیروهای عراق در ساحل کرخه و وجود دو سرپل نیروهای ما در کرانه غربی آن و همچنین بازگذاردن دشت رقابیه در جناح جنوبی از اشتباهات تاکتیکی عراق در این منطقه بوده است که عامل سرنوشت ساز در شکست متجاوز در این منطقه به شمار می­رود. در این زمان که عراق درصدد جبران پاره­ای از اشتباهات تاکتیکی در این منطقه خود برآمد، دیگر دیر شده بود. حمله عراق در منطقه شوش که توسط نیروهایی در حدود یک لشکر صورت گرفت بدلیل هوشیاری و رشادت رزمندگان ما به شکست انجامیده و تلفات و ضایعات فراوانی بر متجاوز وارد گردید. ولی متجاوز موفق شد بسیاری از معابر نفوذی و محورهای عملیاتی ما را در منطقه شوش کشف نماید و به این ترتیب بر بار مشکلات ما بیفزاید. در صورت ادامه تک­های سنگین توسط متجاوز و این­که سریعا نیروی تقویتی خود را وارد منطقه کند امکان بسیاری داشت که ابتکار عمل را از ما سلب و طرح تهیه شده را با عدم امکان اجراء یا با تاخیر فراوان مواجه سازد. علیهذا برای خنثی نمودن این حرکت عراق تصمیم گرفته شد در به اجرا گذاشتن طرح تسریع بعمل آمده و با هجوم بر دشمن و آغاز نبرد مانع از بدست گرفتن ابتکار عمل توسط متجاوز گردید. لذا در ساعات اولیه بامداد روز دوم فروردین­ماه سال 61 قرارگاه عملیاتی کربلای2 فرمان اجرای عملیات را صادر و به این ترتیب نبرد بزرگ فتح­المبین آغاز شد. این طرح در چهار مرحله به انجام رسید:

مرحله اول: از دوم فروردین تا چهارم فروردین که تقریباً منجر به آزادسازی بخش شمالی منطقه نبرد شده و عقبه دشمن در عین خوش احاطه گردید.

مرحله دوم: از چهارم فروردین تا هفتم فروردین که منجر به آزادسازی ارتفاعات تنگ­های رقابیه و برقازه شده و عقبه دشمن در منطقه جنوب احاطه گردید.

مرحله سوم: از هفتم فروردین تا نهم فروردین ارتفاعات ابوصلیبی­خات و رادار آزاد شد و منطقه بطور کامل پاکسازی گردید.

مرحله چهارم: پدافند نیروهای خودی در امتداد ارتفاعات تینه.

دلایل انتخاب منطقه غرب دزفول و شوش برای منطقه عملیات فتح­المبین نسبت به منطقه جنوبی عبارت بود از:

  1. در صورت موفقیت عملیات، مناطق آزاد شده قابل پدافند با نیروی کمتری بوده و امکان تمرکز نیرو را برای عملیات آفندی در منطقه دیگر فراهم می­ساخت.
  2. منطقه شمالی دارای تقریباً یک سوم وسعت منطقه جنوبی بوده لذا با مقدورات موجود، اصل تمرکز قوا به نحو مطلوب­تر بکار گرفته می­شد.
  3. دو لشکر قوی و دست نخورده 10 زرهی و 1 مکانیزه عراق در منطقه شمالی مستقر بود که انهدام آنها ضربه سنگینی به متجاوز وارد و در کاهش توان رزمی او تاثیر بسزایی داشت.
  4. با عقب راندن دشمن در منطقه شمالی تهدید متجاوز از بخش حساس اندیمشک، دزفول و شوش از برد توپخانه­های دشمن خارج می­شد.
  5. شکل منطقه، مسیر خط تماس و مواضع پدافندی، وجود سرپل­ها و شناسایی­های به عمل آمده موجب سرعت در طرح­ریزی و تقلیل زمان آمادگی برای اجرای عملیات را فراهم نموده به نحوی که بین دو عملیات طریق­القدس (کربلای1) و فتح­المبین (کربلای2) وقفه طولانی بوجود نیامد.

به نظر می­رسد دشمن با برآوردی که از توانائیهای نیروهای خودی داشت امکان تک در ابعاد وسیع و عمیق را مردود دانسته و برآورد می­کرد که تک اصلی و محور فشار ما فقط در یکی از دو جبهه شوش یا پای پل نادری (به علت وجود سرپل) بوده و در جبهه دیگر تظاهر به تک خواهد شد. دشمن علاوه بر انتخاب راه­کار پدافند در منطقه با اتکا به مواضع مستحکم و مناسب اشغالی و تقویت نیروهای خود با یگان­های اضافی و توپخانه، چند حرکت آفندی را به منظور بر هم زدن طرح و سازمان نیروهای خودی و در نتیجه ممانعت از اجرای عملیات انجام داد که اهم آنها تک شدید 17 بهمن­ماه سال 60 در منطقه چزابه و تک 28 اسفند­ماه سال 60 در تنگ رقابیه و منطقه جنوب شوش برای رسیدن به ساحل کرخه بود.

اهداف دشمن از اجرای این دو عملیات:

  1. ضمن دست­یابی مجدد به بستان، ما را وادار به انتقال قسمتی از نیروهای تمرکز یافته در منطقه نبرد فتح­المبین به جبهه چزابه که با نیروی کمی پدافند می­شد نماید و ابتکار عمل را بدست آورد.
  2.  در امر تدارکات ابزار جنگی و مهمات ما مجبور به صرف و استهلاک در جبهه چزابه نموده تا برای عملیات فتح­المبین ما را در محدودیت قرار دهد.
  3. فرصت لازم را یافته و زمان اجرای عملیات را به منظور تقویت بیشتر سیستم دفاعی خود در مقابل منطقه عملیات فتح­المبین بتاخیر اندازد.

دستاوردهای عملیات فتح­المبین

  1. خارج شدن شهرهای دزفول، شوش، اندیمشک و جاده مواصلاتی دزفول به اهواز از زیر آتش توپخانه دشمن.
  2. حدود ۲۴۰۰ کیلومترمربع از خاک میهن اسلامی ازاد گردید.
  3. دشمن از ساحل غربی رودخانه کرخه و ارتفاعات علی­گره­زد و شمال عین خوش تا دامنه غربی ارتفاعات تینه و حمرین عقب­نشینی نمود.
  4. تصرف ایستگاه رادار دهلران و سایت­های ۴و۵ موشکی واقع در ارتفاعات ابوصلیبی­خات، پدافند هوایی ارتش با بهره­گیری از سایت­های آماده به کار موجود منجمله هاگ، مانع بزرگی در دستیابی هواپیماهای عراقی به اهداف خود بودند.
  5. تصرف ارتفاعات ابوصلیبی­خات، میشداغ، رقابیه، برقازه، تینه و عین خوش.
  6. تغییر سرنوشت جنگ به نفع کشور جمهوری اسلامی ایران و قرار دادن عراق در حالت انفعالی.
  7. ایجاد اعتماد به نفس در رزمندگان و فرماندهان برای تداوم بخشیدن به عملیات تهاجمی.
  8. سرنگون شدن بیش از ۲۷ فروند از هواپیماهای متجاوز توسط نیروهای پدافند هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران.
  9. فراهم شدن امکان صرفه­جویی در قوا با تکیه بر رشته ارتفاعات سرکوب ممله، عین خوش، تینه، برقازه، رقابیه، میشداغ به منظور تمرکز قوا بر منطقه جنوب جهت آزادسازی خرمشهر.

پیشنهاد­ات

  1. معاونت پژوهش و تولید علم دافوس آجا به منظور افزایش سطح آگاهی دانشجویان در زمینه شناخت عملیات­های دفاع مقدس با رویکرد تحلیلی نسبت به ارائه درسی با موضوع دفاع مقدس اقدام نماید.
  2. بازدید از منطقه عملیات تاثیر بسزایی در تفهیم و درک مطلب برای دانشجویان دارد. پیشنهاد می­شود معاونت پژوهش و تولید علم دافوس آجا در هر دوره تعدادی از دانشجویان از مناطق عملیاتی بازدید به­عمل آورند.
  3. توجه خاص به سایر عملیات­های دفاع مقدس که کمتر به آن­ها پرداخته شده در دستور کار قرار گیرد. زیرا با گذشت زمان دسترسی به گنجینه ارزشمند پیشکسوتان شرکت کننده در عملیات­ها محدود خواهد شد.

منابع و ماخذ

  1. اردستاني، حسين ،۱۳۹۱، تنبيه متجاوز، مرکز تحقيقات جنگ، چاپ دوم.
  2. ازادبخت، مروت، ،۱۳۸۸، تشریح عملیات فتح­المبین، انتشارات دافوس آجا.
  3. بختیاری، مسعود، ،۱۳۷۱ ، هنر جنگ(۲)، انتشارات دافوس آجا.
  4. بهشتي نژاد، مهدي، 1390، روزشمار توصيفي جنگ هشت ساله.
  5. جمشیدی، محمدحسین، یزدان­فام، محمود، 1381،روز شمار جنگ ایران و عراق، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ.
  6. جوادی­پور، محمد، نیکفرد، علی، ­،۱۳۷۲، نبردهای غرب دزفول، جلد۱، انتشارات سازمان عقیدتی سیاسی ارتش.
  7. جعفری، مجتبی، 1383، اطلس نبردهای ماندگار، معاونت عملیات نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران.
  8. حسن­زاده، فرهاد، خرامان، مصطفی، 1390، حماسه ایران تاریخ هشت سال دفاع مقدس، نشر لک­لک.
  9. حبيبي، ابوالقاسم، 1391،سي و هشت عمليات بزرگ ايران و عراق، مرکز مطالعات و تحقيقات جنگ.
  10. دروديان، محمد ، 1379 ،آغاز تا پايان، مرکز مطالعات و تحقيقات جنگ، چاپ سوم.
  11. رشید، غلامعلی، 1385، فتح المبین عملیات تاریخی چرا؟ مقاله 9، دوره 5، شماره 19. 
  12. سمیعی، علی، 1382،کارنامه توصیفی عملیات­های هشت سال دفاع مقدس، نسل کوثر.
  13. شیرعلی­نیا، جعفر، زاهدی، سعید،۱۳۹۰، روایت دشت فتح­المبین، انتشارات فاتحان.
  14. مرادی، عبدالعلی، ۱۳۹۱،عملیات فتح­المبین، انتشارات دافوس آجا.
  15. معین­وزیری، نصرت­اله،۱۳۸۱،نیروی زمینی ارتش در عملیات فتح­المبین، انتشارات ایران سبز.
  16. معین­وزیری، نصرت­اله، 1386، نگرشی علمی به عملیات فتح المبین، سازمان حفظ آثار و نشر ارزش­های دفاع مقدس آجا، تهران.
  17. نداف، مصطفی،139۰، مروری بر نقش هوانیروز و پدافند هوایی ارتش در عملیات فتح­المبین.
  18. گروه مولفین دافوس آجا،۱۳۹۱، ارتش در گذر تاریخ، انتشارات دافوس آجا.

 

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده