دفاع آرمان طلبانه در اندیشه دفاعی امام خمینی (ره) – سرهنگ سيد محسن يارند
چکيده: هر جنگ جدا از نتايج آن، داراي درسهاي فراواني براي طرفين و ساير كشورها ميباشد. هشت سال دفاع مقدس نيز درسهاي جديد و متنوعي در سطوح راهكنشي، عملياتي و راهبردي به همراه داشت. بهرهبرداري از درسهاي جنگ مستلزم فراگرفتن پيش نيازهاي علمي به وسيله محققين اين حوزه ميباشد. روايتهاي مختلف از دفاع مقدس، به دليل تنوع نيروهاي شركتكننده در طول هشت سال دفاع ميباشد. در واقع تمام روايتها از دفاع مقدس صحيح است ولي هر روايت، بخشي از واقعيت را از منظر راوي بيان ميكند. شناخت ماهيت جنگ و سير مراحل تحول در انديشه دفاعي، از نيازهاي اوليه براي نگارش علمي تجربيات جنگ است. انديشمندان نظامي بر اساس مكتب فكري خود، تغييرات تاريخي حوزه نظامی را در قالب نسلبندي جنگ ارائه نمودهاند. نسلهاي جنگ را از ديدگاه مكتبهاي مختلف فكري ميتوان به چهار دسته جنگهای سنتی، جنگهای مدرن، جنگهای فرانوين (پست مدرن) و دفاع آرمانطلبانه تقسيم نمود. اندیشه دفاعی در دروان مقدس در حوزه دفاع آرمانطلبانه قابل دسته بندی است. دفاع مقدس درسهاي مهم و متعددي در سطح راهكنشي (تاكتيكي) و راهبردي داشته كه برخي از آنها سير انديشه نظامي را دگرگون نموده است.

كليد واژه‌ها: اندیشه دفاعی، دفاع مقدس، نسل‌بندي جنگ‌ها، درس‌هاي جنگ و دفاع آرمان‌طلبانه 

 

 

مقدمه

جنگ، مفهومى وسيع دارد كه در اكثر علوم تخصصى انساني و نیز در علوم دینی از آن سخن گفته شده است، ولى موضوع جنگ در علوم سياسى و علوم دفاعی، جايگاه ویژه ای دارد. جنگ از نظر شكل، محتوي و گستردگي در دوره‌هاي مختلف تاريخي تغييرات بنيادي پيدا کرده است. انديشمندان نظامي، بر اساس مكتب‌ فكري خود اين تغييرات را در قالب انواع مختلف نسل‌‌بندي جنگ ارائه کرده­اند.

1- تعريف جنگ

سه نوع تعريف براي جنگ قابل ارائه است، تعريف هنجاري (جنگ مشروع)، تعريف اصطلاحى و تعريف حقوقي جنگ.

1-1-  تعريف هنجاری جنگ

تعريف جنگ مشروع، براساس نظرات انديشمندان اديان و مكاتب فكري چه از نظر انگيزه جنگ و چه از نظر روش جنگيدن متفاوت است. در اينجا انگيزه جنگ مشروع در اسلام، از ديدگاه مرحوم استاد مرتضي مطهري آورده شده است.

«نظريه ديگر مي‌گويد كه ما جنگ‌هاي بر اساس تضاد در منافع داريم، خيلي هم داريم ولي همه جنگ‌ها بر اساس تضاد در منافع نيست، جنگ حق و باطل هم وجود دارد، يعني بشر مي‌تواند به اين مرحله از كمال و به اين اوج از كمال برسد كه به يك حقيقتي ايمان پيدا كند و بعد به خاطر ايمان خودش و در راه ايمان خودش بجنگد، تنازع و كشمكش داشته باشد؛ يعني يك طرف دنبال منافع شخصي است ولي طرف ديگر دنبال منافع نمي‌رود، دنبال حقيقت و حق مي‌رود، دنبال ايمانش مي‌رود و حتي منافع خودش را فداي ايمانش مي‌كند. قرآن درباره اهل بدر مي‌فرمايد:"قَد كانَ لَكُمْ ايَهٌ في فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَهٌ تُقاتِلُ في سَبيلِ ا…وَ اُخْري كافِرَهٌ"(آل‌عمران-13) مي‌فرمايد.» (مطهری، 1390 : 275)

1-2- تعريف اصطلاحي جنگ مسلحانه

 كلوزويتز جنگ را عملی خشونت‌آمیز مي‌داند، به قصد اين كه دشمن وادار شود به اراده ما گردن نهد. (جمالي . 1381: 22)

جنگ عبارت از؛ «شرایطی که از خصوصیات بارز آن، فعالیت‌ها و نیات خصمانه در روابط بین دو یا چند کشور مستقل است.» (كالينز. 1370 : 485 )

فرهنگ روابط بين‌الملل جنگ را چنين تعريف مي‌كند؛ «اقدام‌هاي خصمانه بين كشورها يا در داخل كشور يا سرزمين كه توسط نيروهاي مسلح اجراء مي‌گردد.» (جمالي . 1381: 22)

با بررسي تعاريف متعدد ارائه شده در مورد جنگ مي‌توان مولفه‌های اصلی هر نوع جنگ مسلحانه را اين گونه بيان نمود؛ نیت خصمانه، اقدام عمدی، قبول تلفات (كشتن و كشته شدن)، تحمیل اراده، نیروهای دارای تشکیلات، گروه هدف و استفاده از ابزاری داراي عنوان جنگ‌افزار. بنابراین جنگ مسلحانه را مي‌توان اين گونه تعريف نمود؛ اقدام عمدی و خشونت‌آميز نیروهای دارای تشکیلات و جنگ‌افزار به منظور تحمیل اراده به گروه هدف.

1-3- تعريف حقوقي جنگ

سازمان ملل در تاريخ 14 دسامبر 1974 تعريف زير را از جنگ و تهاجم ارائه داد. «تهاجم، به كار گرفتن نيروي مسلحانه به وسيله يك دولت عليه حاكميت و تماميت ارضي يك سرزمين و يا استقلال سياسي يك دولت ديگر و يا اتخاذ هر شيوه ديگري است كه با ميثاق ملل متحد منافات داشته باشد» (حافظانيا . 1390: 340)

 

2- درس‌ها و تجارب جنگ‌ها

هر جنگ جدا از نتيجه آن، داراي درس‌هاي فراواني براي طرفين جنگ و ساير كشورها مي‌باشد. مطالعه و تحقيق پيرامون اين درس‌ها و تجارب به‌ميزاني اهميت دارد كه در برخي از كشورها يك رشته دانشگاهي با عنوان تاريخ نظامي به اين موضوع مي‌پردازد. (عسگري . 1393 : 29)

آموختن در‌س‌هاي نظامي و تجارب جنگي مي‌تواند به شكل مشخص در بازنگري اصول جنگ و اصول عمليات آفندي و پدافندي و ابداع آرايشات رزمي مناسب‌تر و تكميل يا اصلاح تسليحات و تجهيزات مورد استفاده قرار گيرد.

هشت سال دفاع مقدس نيز داراي درس‌هاي جديد و متنوعي در سطوح راه كنشي (تاكتيكي)، عملياتي و راهبردي بود. آثار مكتوب دفاع مقدس تاكنون بيشتر در موضوعات روزشمار جنگ، اسناد و مدارك به جاي مانده (دستورهاي عملياتي، سازمان رزم و كالك‌هاي گسترش)، مراحل طرح‌ريزي و هدايت عمليات‌ها و خاطرات، روايان جنگ در سپاه و تجربيات فردي منتشر شده است[1]، تنها برخي از آثار منتشره ميزان انطباق عمليات‌هاي دفاع مقدس را با اصول جنگ، كاربرد توان رزمي يا سامانه‌هاي نه‌گانه رزم زميني (مندرج در آيين‌نامه‌هاي نظامي موجود) مورد بررسي قرار داده است[2].

هر جنگ براي ساير كشورهايي هم كه به طور مستقيم درگير نيستند، مي‌تواند درس‌هايي به همراه داشته ‌باشد. كتاب‌هاي متعددي در زمينه هشت سال دفاع مقدس بوسيله انديشمندان ساير كشورها تاليف شده است و حتي براساس نتايج تحليل عمليات‌هاي دفاع مقدس برخي از آيين‌نامه‌هاي نظامي اين كشورها تغييراتي را داشته‌اند. براي مثال آيين‌نامه " نيروي متجاوز" و آيين‌نامه" عمليات" (FM 3-0)   ارتش آمريكا تغييرات مهمي داشته است.

ثبت، موضوع‌‌بندي و بهره‌برداري از درس‌ها و تجربيات جنگ، مستلزم فراگرفتن پيش ‌نيازهاي علمي براي محققين اين حوزه مي‌باشد، كه مهم‌ترين اين نيازهاي علمي عبارتند از:

الف- شناخت ماهيت جنگ و سير مراحل تحول تاريخي در انديشه دفاعي

ب- كسب مهارت در وقايع‌نگاري علمي تاريخ جنگ و  فنون ثبت تجربيات فرماندهان و مديران دفاعي

ت- تحليل رياضي جنگ

پ- آسيب‌شناسي جنگ

پ- آينده‌نگاري جنگ

براي مثال در كتاب "روش‌هاي رياضي در تجزيه و تحليل دفاعي" سعي شده است از نظر رياضي دلايل شكست سخت عمليات آمريكا در طبس مورد بررسي قرار گيرد .( 2000 : 233. J. S. Przemieniecki)

فرماندهان و طراحان عمليات‌ها در دروان دفاع مقدس، مراجعي مهم براي مراجعه محققين اين حوزه مي‌باشند، ولي چنانچه اين فرماندهان و طراحان پيش نيازهاي علمي لازم را كسب نكرده باشند، نمي‌توانند به عنوان محقق و تحليل‌گر، عملياتي را كه خود در آن شركت داشته‌اند، تحليل نمايند. يكي از آسيب‌هاي مهم آثار منتشر شده و تحقيقات مرتبط با دفاع مقدس، استفاده از مرجع تحقيق به جاي محقق مي‌باشد.

به دليل اينكه سازوكار علمي كامل براي ثبت و تحليل دستاوردهاي فني، ابتكارهاي راه‌كنشي و تجربيات عملياتي فراهم نبوده، درس‌ها و تجربيات دفاع مقدس در اصلاح يا تكميل آيين‌نامه‌هاي عملياتي قديمي، تاثير به سزا و به قدر کفایت و شایسته نداشته‌اند. گرچه در بازنگري آيين‌نامه عمليات­ها برخي از تجربيات دفاع مقدس به عنوان شواهد تاريخي مورد استفاده قرار گرفته‌اند. (‌سميعي. 1379: 114)

 

3- سير تحول انديشه نظامي

همان‌طور كه اشاره شد، شناخت ماهيت جنگ و سير مراحل تحول در انديشه دفاعي از نيازهاي اوليه جهت تحليل جنگ‌ها از جمله دفاع مقدس است. تفاوت اصلي نظريه‌های جنگ،‌ ريشه در تفاوت مكتب‌هاي فكري پايه‌گذاران‌ اين نظريه‌ها دارد.

جنگ‌ها را از اين منظر مي‌توان به چهار دسته شامل جنگ‌های سنتی، جنگ‌های مدرن، جنگ‌های  پسامدرن (پست مدرن) و جنگ‌های آرمان‌طلبانه تقسيم نمود. به منظور بررسي اندیشه دفاعي امام خميني (ره) در دفاع مقدس در اینجا نسل‌های مختلف جنگ تشریح می‌شود.

 

3-1- جنگ‌های سنتی: تجربه محور

دوران رونق اندیشه جنگ سنتي، قبل از قرن هفدهم بوده است. برتری توان رزمي، زمينه‌ساز آغاز جنگ‌‌هاي سنتي است و در جنگ‌ سنتي، میل به کشورگشایی، تسلط بر منابع جدید و توسعه قلمرو مهم‌ترين انگیزه‌های جنگ محسوب مي‌شوند.

برتری تعداد نیروی انسانی، روحیه جنگاوری، پایداری، مهارت جنگجويان و تجربه فرماندهان از خصوصیات اين جنگ‌ها است، ارتش‌های سنتی متشكل از سربازان موقت و غیرحرفه‌ای‌اند که اغلب به صورت داوطلب یا مزدور جذب شده‌اند.

از ديدگاه نظريه‌پردازان جنگ‌ سنتي، افزايش مهارت جنگجويان و تجربه فرماندهان، تقویت انگیزه‌های قومی، نژادی و قبیله‌ای، روحيه جنگاوری، تعداد نيروها و تداركات جنگ مهم‌ترين عوامل ارتقاء برتري توان رزمی مي‌باشند.

قواعد جنگ سنتي، حاصل روش‌هاي تجربه شده در جنگ است. نظريه‌پردازان اين سبك، تجربيات جنگي خود و ساير فرماندهان نظامي را گردآوري، دسته‌بندي و تدوين نموده‌اند، برخي از اين نظرات كه مستقل از يك دوره تاريخي‌اند، در حال حاضر نيز كاربرد دارند.

تعدادي از اصول جنگ سون‌تزو، مشهور‌‌ترین اندیشمند چینی جنگ سنتی که اثر معروف منتسب به او كتاب «هنر جنگ» است، نسبت به ساير نظريه‌پردازان جنگ سنتي جنبه فرا زماني بيشتري داشته و برگرفته از نيازهاي ثابت جنگ مي‌باشند که بیشتر به مبانی فلسفه جنگ و اصول آن پرداخته است.

در آثار نظريه‌پردازان جنگ سنتي، كمتر به فلسفه جنگ و ماهيت علمي آن پرداخته شده و بيشتر تجربيات عملي جنگيدن جهت رسيدن به پيروزي در شرايط مختلف تشريح شده است. مهم‌ترين دليل اثبات صحت هر يك از اين اصول، نقش موثر آنها در تاريخ جنگ‌ها و مورد قبول قرار گرفتن آنها به وسيله فرماندهان نظامي و طراحان عملياتي جنگي مي‌باشد.

زيربناي فكري در انديشه سنتي جنگ این است که: تجربه انساني را نمي‌توان در چارچوب الگوي عقلي و علمي واحدي تعريف نمود، شناخت در سنت بوده و از تجربه و عمل حاصل مي‌شود. سنت در طي تاريخ رشد مي‌كند و ناشي از تجربه اصيل است. (بشريه . 1387: 268)

 

3-2- جنگ‌های مدرن : فرآيند محور

دوران رونق اندیشه جنگ مدرن، از قرن هفدهم تا اواسط دهه 1980 قرن بيستم بوده و زادگاهش در اروپا است. از ديدگاه انديشمندان جنگ مدرن، برهم خوردن توازن قوا، زمينه‌ساز آغاز جنگ بوده و انگیزه‌ جنگ‌ها‌؛ دستيابي به اهداف سیاسی  است. (جنگ ادامه سیاست است از طریق دیگر)

فارغ از تعدد نظريه‌هايي كه به بررسي ريشه علل جنگ در عرصه بين‌المللي پرداخته‌اند، مي‌توان از دو الگوي كلي ياد كرد كه در صورت‌بندي محتواي جنگ و انگيزه‌هاي بروز آن تاثير‌گذارند: نخست الگوي ايدئولوژيك‌محور (اولويت‌هاي ارزشي) كه دولت‌هاي خاص را بيشتر در قرن بيستم درگير منازعه، برخورد، دشمني و جنگ با يكديگر نمود.

 الگوي ديگر، الگوي مبتني بر عقلانيت است كه اين پديده را بر پايه منافع ملموس مادي مانند انرژي، موقعيت ممتاز ژئوپلتيك و ژئواستراتژيك، منابع معدني و مواردي از اين دست توضيح مي‌دهد. از اين نظر، معادله هزينه- فايده نشان‌دهنده محتواي منازعه است. (پوراحمدي، 1391 :190)

در جنگ‌هاي مدرن، علت پیروزی را برتري اطلاعاتی، برتری قدرت آتش، برتري فناور نظامي و توان تولید دفاعی مي‌دانند. ارتش‌های مدرن، ارتش‌های منظم ملی و حرفه‌ای هستند. تاكتيك‌هاي ارائه شده توسط آكادمي‌هاي نظامي كه منشاء علمي و تجربي دارند، قواعد جنگ‌هاي مدرن را تشكيل مي‌دهند. جنگ‌هاي مدرن بيشتر ماهيت متقارن داشته و در قالب مرزبندي‌هاي سياسي انجام مي‌گيرند.

کارل فون کلاوزیتس نويسنده كتاب "درباره جنگ"(On War) مهم‌ترین اندیشمند مکتب جنگ مدرن بود و تفکرات آلفرد ماهان(Alfred Mahan) صاحب کتاب "تاثير قدرت دريايي بر تاريخ" و جولیودوئه (Giulio Douhet) نویسنده کتاب "کنترل آسمان" (the command of the Air) و نظريه‌هاي باسیل­لیدل هارت (Basil Liddell Hart) ریشه در اندیشه جنگ مدرن دارند. نسل‌بندی جنگ‌ها به سه موج، در روند تکامل امور نظامی (فناوری و اطلاعات) مانند آنچه که رالوين و هايدي تافلر در 1995 ارائه نموده‌اند، براساس اندیشه جنگ مدرن انجام گرفته است.

  1. جنگ‌هاي موج اول: دوره کشاورزي 8000 سال قبل از ميلاد
  2. جنگ‌هاي موج دوم: دوره صنعتي، سال 1690 ميلادي
  3. جنگ‌هاي موج سوم: دوره دانش، امروز

زيربناي فكري در انديشه جنگ مدرن: از اين ديدگاه، جهان طبيعت و اجتماع هر دو قاعده‌مند بوده و به واسطه عقل فهميدني هستند. علم در حل همه مشكلات تواناست و قدرت علم در بي‌طرفي آن است. حدي براي عقلانيت علمي وجود ندارد و با حذف خطا مي‌توان به حقيقت رسيد. (بشريه. سال 1387: 159)

 

3-3- جنگ‌های پسا مدرن (پست مدرن): تاثير محور

دوران رونق اندیشه جنگ پسا‌مدرن، از اواسط دهه 1990 قرن بيستم مي‌باشد. با وجود تنوع نظرات انديشمندان جنگ‌هاي پسامدرن مي‌توان آنها را اين گونه جمع‌بندي نمود كه زمينه آغاز جنگ‌‌ها تنها خواست يكي از طرفين مخاصمه است و دست­يابي به طيفي از اهداف سیاسی، اقتصادي، عقيدتي و ….انگیزه‌های جنگ هستند.

تلفيق برترساز به جا و به هنگام قدرت سخت و نرم، علت پیروزی در جنگ‌ها است، تركيبي از نيروهاي نظامي منظم ملی، نيروهاي نامنظم بومي و غير بومي، سربازان سايبري، متخصصان رسانه‌اي، ديپلمات‌هاي كاركشته، مزدوران حرفه‌اي و … سازمان رزم ارتش‌های پسامدرن را تشكيل مي‌دهند.

تركيب هوشمندانه عناصر عمده نيروهاي منظم و نامنظم دولتي و غير دولتي، بومي و غيربومي در تركيب با تمامي عناصر قدرت ملي و فراملي، ابزارهاي ارتقاء توان رزمی مي‌باشند. جنگ تركيبي[3] محصول تفكر جنگ‌ پسامدرن است. قواعد جنگ پسامدرن شامل راهبردها و تدابيري براي سازماندهي و ادغام برترساز و هم‌افزاي عناصر قدرت ملي هستند.

جوزف ناي معتقد است در دهه اول قرن بيست و يكم، شيوه‌هاي شكل‌گيري و كاربست هوشمندانه منابع قدرت ملي شكل منسجم به خود گرفت كه عبارت بود از توانايي تركيب قدرت سخت و قدرت نرم. (آشنا . 1390 : 8)

سبک غربي جنگ پسا‌مدرن را مبتني بر فناوري پيشرفته مي‌دانند؛ مانند تسليحات هدايت‌پذير، جنگ اطلاعاتي، جنگ‌افزارهاي غير‌کشنده،  جنگ روباتيک و سبک غير غربي جنگ پسامدرن را اشكال مختلف جنگ نامنظم خشونت‌آميز تعريف مي‌كنند.

نسل‌بندي جنگ‌ها بر اساس تفكر جنگ پسامدرن بر مبناي چهار عصر مي‌باشد. بخش عمده‌اي از اين نظريه در سال 1994 در يکي از مجلات تخصصي تفنگداران دريائي آمريکا چاپ شد.( مركز آينده‌پژوهي. 1385: 28)

جنگ عصر اول: دوره باستان، مبتني بر انرژي انسان

جنگ عصر دوم: قرون وسطي، مبتني بر انرژي حيوان

جنگ عصر سوم: دوره مدرن، مبتني بر انرژي مکانيکي

جنگ عصر چهارم: دوره پست مدرن، مبتني بر انرژي فرا‌مكانيكي

زيربناي فكري در انديشه جنگ پسامدرن: از ديدگاه پسامدرن، با عقلانيت علمي نمي‌توان به تنهايي به حقيقت رسيد و علم در حل همه مشكلات توانا نيست، زيرا علاوه بر علم، ساير عوامل از جمله؛ سنت، تاريخ، زبان، قدرت و فرهنگ از عوامل تاثير‌گذار در بوجود آمدن يك تفكر است.

نفي روايت‌هاي كلان از جهان طبيعت و اجتماع و تاكيد بر همبستگي انسان و جهان از مواضع تفكر فرانوين است. (بشريه . 1387: 305) هليبز گري در كتاب جنگ پست‌مدرن مي‌گويد: يگانه خصلت كليدي كه نظريه‌پردازان پست مدرن به اتفاق، پست مدرنيسم را واجد آن مي‌دانند، تجزيه و تلاشي است … هر چند گويا در ميان اين آشفتگي الگوهايي وجود دارد.

 

3-4- دفاع آرمان‌طلبانه: آرمان محور

با وجود جدید بودن اندیشه دفاع آرمان‌طلبانه، اين انديشه ریشه در جنگ‌های حق و باطل دینی دارد. مكتب پوياي دفاعي  امام خمینی (ره) و سیره عملی ایشان در حفظ و اصلاح ساختار ارتش پس از پیروزی انقلاب، همزمان با تشكيل سپاه و گسترش بسیج مردمی و تاکید بر آرمان مبارزه مستضعفین عليه مستکبران نمونه‌اي عيني از انديشه دفاع آرمان‌طلبانه محسوب مي‌شود.

«تا حالا سابقه نداشته كه روحاني و ارتشي و پاسبان و پاسدار در كنار هم باشند و در كنار هم جنگ كنند.» (امام خميني (ره) . 1361: 189)

روشنگري بوسيله نخبگان آرمان‌طلب كه دارای مطلوبیت اجتماعی هستند و فعاليت‌هاي سازمان‌هاي مردم نهاد (NGO[4]) مي‌توانند زمينه‌ساز آغاز دفاع آرمان‌طلبانه گردند، انگیزه‌های اصلي اين جنگ‌ها، دفاع از آرمان‌هاي ديني و آرمان‌های انسانی (آزادي‌طلبي، عدالت‌خواهي، صلح‌طلبي و حفظ زیست محیط) مي‌باشند. دفاع از صلح نيز مي‌تواند انگيزه و هدف از جنگ باشد. (حافظانيا . سال 1390: 348)

«قرآن پر است از اين آياتي كه اين آيات مردم را وادار كرده است و پيغمبر را مامور كرده است كه جنگ كنند با كساني كه متعدي هستند، با ظالم‌ها جنگ كنند.» (جنگ و دفاع در انديشه امام خميني. 1378: 16)

پايبندي به آرمان‌ها، عقل‌گرايي، برخوردار بودن از پشتوانه مردمي و خلاقيت از دلائل اصلي پيروزي آرمان‌طلبان در جنگ‌ها است. ارتش‌های آرمان‌طلبان ترکیبي از نیروهای منظم حرفه‌ای، نیروهای نامنظم و عناصر فرهنگي، سياسي، اقتصادي و علمي داراي هدف‌هاي متعالي هستند.

تحكيم مباني فكري و تقويت ايمان به آرمان‌ها، همراه با به كارگيري سلاح‌هاي اثربخش، تاکتیک مبتكرانه، ساختار منعطف و رعايت مزیت نسبی بومی، ابزار ارتقاء توان رزمی را در دفاع آرمان طلبانه تشكيل مي‌دهند.« وقتي شما مجهز باشيد به جهاز ايمان، و آن ايمان وادار كند شما را كه مجهز شويد به سلاح‌هاي مشابه سلاح طرفتان، يا مثل چيزهايي كه در اينجاها امكان دارد، آن پشيوانه ايمان است كه شما را پيروز مي‌كند.» (صحيفه امام. 1378: 242)

دفاع مقدس با بهره‌گیری از توان رزمی نیروهای منظم (ارتش جمهوری اسلامی ایران) ، سپاه، نیروی نامنظم داوطلب (بسیج)، نامنظم غير بومي (سپاه بدر و پيش‌مرگان كرد) و پشتیبانی مردمی، یک نمونه موفق از دفاع آرمان‌طلبانه را در عصر حاضر نشان مي‌دهد.

 قواعد دفاع آرمان‌طلبانه، محدود به نوع خاصی از تاکتیک‌های متداول در جنگ‌هاي سنتی و مدرن نيست، راه‌كارهاي خلاقانه، مبتكرانه و علمي با رعايت آرمان‌هاي پذيرفته شده، مبناي اصول و قواعد دفاع آرمان‌طلبانه هستند.

زيربناي فكري در انديشه جنگ آرمان‌طلبانه: در دين اسلام اساس بر صلح است، قرآن کريم مي‌فرمايد:" اگر دشمنان به صلح و مسالمت تمايل داشتند تو نيز مايل به صلح باش" (قرآن كريم . سوره انفال : آيه 61)  لكن زماني كه دشمن به ابزار نظامي روي آورد "دفاع يك مسئله عقلي است" (امام خميني (ره) . 1361: 193)

ايمان به آرمان‌هاي واقعي الهي و انساني، اثرات قدرت رزمي را چندين برابر افزايش مي‌دهد[5]. آرمان‌طلبان، پايبندي به آرمان‌هاي الهي و انساني مبتني بر عقلانيت را تضمين كننده تداوم روحيه جنگ‌آوري و حمايت مردمي در جنگ‌ها مي‌دانند[6]. تعریف پیروزی حداکثری، در دفاع آرمان‌طلبانه عبارت است از رسیدن به اهداف آرمانی و تعريف پیروزی حداقلی، حفظ و گسترش افکار آرمان‌طلبانه مي‌باشد.[7]

 

 

4- روايت‌هاي مختلف از دفاع مقدس

وجود روايت‌هاي مختلف از دفاع مقدس به دليل تنوع نيروهاي شركت‌كننده در طول هشت سال دفاع مي‌باشد. نيروهاي منظم ارتش جمهوري اسلامي، سپاه پاسداران انقلاب اسلامي، نيروهاي نامنظم  بسيج مردمي، نيروهاي ژاندارمري، پيشمرگان كرد مسلمان، نيروهاي غيربومي سپاه بدر و ساير نيروهاي مردمي و دولتي، هر يك از منظر خود روندها و رويدادها را بيان و تحليل مي‌نمايند.

نتايج حاصل از دفاع مقدس؛ ثمره و برآيند توان رزمي و قابليت‌هاي ناشي از حضور عناصر عمده نيروهاي منظم نظامي، نيروهاي نامنظم داوطلب و پشتيباني مردمي در تركيب هم‌افزا با ساير مؤلفه‌هاي قدرت ملي و فراملي بوده است.

"ارتش، سپاه، بسيج، و گروه‌هاي مردمي همه با هم باشيد. اگر با هم باشيد، خداي تبارك و تعال نصرت مي‌كند. نصرت خدا اين است كه همه با هم براي رضاي خدا باشيد. همه باهم براي اين باشيد كه اسلام را تقويت كنيد و اسلام را به جاهاي ديگر هم برسانيد و اين نصرت خدا است". (صحيفه امام. جلد20 : 57)

هريك از روايت‌هاي مربوط به دفاع مقدس در واقع گوشه‌اي از وقايع جنگ بوده و هر روايت، بخشي از واقعيت دفاع مقدس را از منظر راوي بيان مي‌كند. برخي، نقش ارتش یا نيروي منظم و متخصص و تجهيزات پيشرفته هوايي، دريايي، پدافند هوايي و ادوات زميني را به تصوير مي‌كشند و برخي نقش سپاه و نيروي بسيج مردمي برخوردار از مزيت‌هاي نيروهاي نامنظم داوطلب مانند ابتكار، قابليت انعطاف و غافلگيري را تشريح مي‌نمايند.

واقعيت اين است كه هر يك از نيروهاي شركت كننده در دفاع مقدس نقش مكمل و هم‌افزا  در دفاع همه جانبه داشته‌اند. رهبري و ادغام بهينه اين‌ نيروهاي متنوع از مهم‌ترين ويژگي‌هاي تفكر دفاع همه جانبه بود كه بر اساس بيانات رهبر كبير انقلاب اسلامي (ره) براصول زير استوار است:

الف-  هدف مقدس الهي و انساني

ب- كنارگذاردن منافع صنفي و جناحي

پ- برقراري الفت بين قلوب نيروها و قشرهاي مختلف مردم

يكي از آسيب‌هاي تاريخ‌نگاري دفاع مقدس تك بعدي بودن آثار و روايت‌ها مي‌باشد به طوري كه در تدوين برخي از اين آثار تنها از منابع در اختيار سپاه پاسداران انقلاب اسلامي يا ارتش جمهوري اسلامي استفاده شده[8] و در تشريح انديشه دفاعي حضرت امام خميني (ره) نيز به دسته‌بندي و موضوع‌بندي بيانات ايشان بسنده شده است.[9]

5- درس‌هايي از انديشه دفاعي در هشت سال دفاع مقدس

تعدادي از نوآوري‌هاي راهکنشی و فني در طول دفاع مقدس به دليل تحولات فناوري دفاعي و تغيير در شيوه جنگ، كارايي خود را از دست‌داده‌اند، لكن برخي از ابتكارات در دفاع مقدس به ويژه در سطح كلان موجب ظهور نظريات جديد در عرصه انديشه نظامي شده‌اند. در اينجا تعدادي از دستاوردها و درس‌هاي مهم دفاع مقدس تشريح مي‌شود.

5-1- مهارت طرح‌ریزی و اجرای عملیات‌های بزرگ در محیط ویژه

محيط‌هاي ويژه شامل كوهستان، جنگل، شهر و رزم شبانه مي‌باشند. نيروهاي منظم و نامنظم با بهره‌گيري از مزيت‌هاي عمليات در محيط‌هاي ويژه، تسليحات با فناوري پيشرفته را كم‌اثر مي‌نمايند. محيط ويژه برتري ديده‌باني، برتری هوایی، برتري آتش دشمن و تحرك نيروهاي تك‌ور دشمن را خنثي مي‌نمايند. نيروهاي منظم و نامنظم ايراني از مزيت رزم شبانه و ساير محيط‌هاي ويژه مانند هور و كوهستان در اكثر عمليات‌هاي دفاع مقدس استفاده نمودند.

 

5-2- ابداع مانور نفوذی

با انتخاب مانور مناسب، توان رزمي در نوك تلاش اصلي، حداقل تا چندین برابر نسبت به دشمن افزايش مي‌يابد. جدول شماره (1) نقش نوع مانور در افزايش توان رزمي نسبي را نشان مي‌‌دهد.

تبديل نسبت قدرت آتش به نسبت توان رزمي در انواع مانور(جدول 1)

 

نسبت قدرت آتش

يگان پدافند كننده به  آفند كننده

1 به 1

1 به 2

1 به 3

1 به 4

1 به 5

نوع مانور آفند كننده

مانور

جبهه‌اي

مانور

جناحي

مانور

جبهه‌اي

مانور

جناحي

مانور

جبهه‌اي

مانور

جناحي

مانور

جبهه‌اي

مانور

جناحي

مانور

جبهه‌اي

مانور

جناحي

تغيير نسبت توان رزمي پدافندكننده به آفندكننده با توجه به نوع مانور آفند كننده

1-1

1-2

1-2

1-4

1-3

1-6

1-4

1-8

1-5

1-16

 

 

همان­طور كه مشاهده مي‌شود چنانچه آفندكننده، مانور جناحي (احاطه‌اي يا دوراني) را عليه مواضع مستحكم پدافندكننده اجرء كند، اين نوع مانور، توان‌رزمي آفندكننده را بيش از دو برابر افزايش مي‌دهد.

مانور نفوذی عبارت است از نفوذ یک یگان عمده از معبر کوچک به رده اول و دوم پدافندی دشمن با بهره‌گیری از امتیازات محیط ویژه (استتار و اختفاء).

از ویژگی‌های این نوع مانور غافلگیری بالا، کاهش تلفات و خنثی‌سازی برتری هوایی و دیده‌بانی دشمن می‌باشد. جالب توجه این که ارتش آمریکا این نوع مانور را از سال 1990 در آیین‌نامه FM-100-5 به انواع مانور عملیاتی اضافه نموده است.

 

5-3- سازمان رزم با ترکیب عناصر عمده نيروهاي منظم و نامنظم

 تركيب تعداد محدودی از نيروهاي نامنظم با نيروي منظم با هدف صرفه‌جويي در قوا يا اجراي عمليات در يك محور فرعي در گذشته وجود داشته است، مانند تركيب ارتش منظم انگلستان با چريك‌هاي كشور اسپانيا در جنگ با ناپلئون. آنچه عملیات‌های دفاع مقدس را از سایر جنگ‌ها متمايز مي‌نمايد، تركيب هم‌افزای عناصر عمده نيروهاي منظم و نامنظم است.

هنر و مهارت ايجاد سازمان رزم متشکل از عناصر عمده نيروهاي منظم و نامنظم، تشکیل قرارگاه‌های مشترک و تقسیم محورهای عملیاتی از عملیات طریق‌القدس تا عملیات بیت‌المقدس از آموزه‌های بسیار مهم در هشت سال جنگ تحمیلی می‌باشد که نیاز به مسنتدسازی علمی دارد.

 

5-4- عملیات مقابله نیروهای نامنظم در محیط ویژه

تجربیات جنگ گسترده چریکی با گروهک‌های ضد انقلاب جدایی‌طلب در شمال غرب و در سال‌های 1358 تا 1362 یکی از منابع با ارزش در جنگ‌های نامنظم می‌باشد. الگوی رفتاری این گروهک‌ها در انجام اقدامات خشن و غیر انسانی و ایجاد رعب و وحشت مشابه گروه‌های جدید تندرو مذهبی تکفیری بود با این تفاوت که گروهک‌های چپ‌گرای جدایی‌طلب در کردستان از مزایای جنگ در منطقه سرزمینی و رزم در محیط جغرافیایی مناسب برای چریک برخوردار بودند. مهم‌ترین تجربیات نیروهای مسلح ایران برای مهار و دفع تهدیدات جنگ چریکی در دوران دفاع مقدس از موارد زیر تشکیل می‌شد[10]:

الف- بازگشایی محورها و پاکسازی

(1)تشکیل قرارگاه عملیات مشترک نظامی، انتظامی و اطلاعاتی/امنیتی (قرارگاه شمال‌غرب)

(2) بازگشایی محورها و ستون‌کشی امن نظامی با پشتیبانی هوانیروز و توپخانه

(3) اجرای عملیات‌های آزادسازی پاکسازی مناطق با پشتیبانی هوانیروز و توپخانه

(4) تامین مرزها و قطع ارتباط گروهک با کشور عراق

ب- تحکیم اهداف تصرف شده

(1) تامین شهرها و مناطق حساس بوسیله پایگاه‌های ثابت

(2) ایجاد پست‌های تامین جاده‌ها

(3) تشکیل نیروهای ضربت (جندا…) متشکل از نیروهای زبده ارتش، سپاه، پیشمرگان کرد و بسیج

(4) انجام عملیات مردم‌یاری و تبلیغی

5-5- نقش باورهاي ديني در افزايش توان رزمي

پذيرش نقش باورهاي ديني در تقويت و حفظ روحيه رزمندگان به ويژه در شرايط بحراني نبرد، از درس‌هاي مهم هشت سال دفاع مقدس مي‌باشد[11]، اين موضوع  پديده‌اي جديدي نيست لكن در عصر جنگ‌هاي مدرن قرن بيستم، نقش ايمان ديني كم رنگ شده و در محاسبات طراحان جنگ جايگاه مشخصي نداشت.

با مشاهده اثرات اعتقادات ديني و روحيه شهادت‌طلبي در نتايج عمليات رزمي دفاع مقدس، گرايش مذهبي در بسياري از جنگ‌هاي نامنظم اين دوران مورد توجه جدي قرار گرفت. تشكيل گروه‌هاي چريكي با گرايشات مذهبي از ويژگي‌هاي دو دهه اخير مي‌باشد. ارتش‌هاي منظم پيشرفته نيز به تامين نيازهاي معنوي سربازان خود اهتمام نمودنده‌اند، ارتش آمريكا نگاشته‌هايی از آيات انجيل بر روي پارچه استتار را در بين تجهيزات انفرادي سربازان قرارداده است كه محتوي آنها اين واقعيت را نشان مي‌دهد.

ترجمه: مزامير باب 91 : خدا پشتيبان ما

كسي كه به خدا پناه مي‌برد و در سايه رحمت قادر متعال زندگي مي‌كند، به خداوند مي‌گويد: تو پناهگاه و نگهدار من هستي، خداي من كه بر تو توكل دارم.

"مطمئناً او تو را از دام خطر نجات مي‌دهد و از بلاهاي كشنده محافظت مي‌كند. او تو را در زير بال‌هاي خود پناه خواهد داد و از تو محافظت خواهد نمود."

– نتيجه‌گيري

رهبر كبير انقلاب اسلامي (ره) يك مكتب دفاعي پويا را پايه‌گذاري نمودند. تحليل اين مكتب دفاعي پويا و دستاورهاي فني، ابتكارهاي راهکنشی، تجربيات عملياتي و درس‌هاي راهبردي در طول دفاع مقدس نيازمند بهره‌گيري از الگوهاي علمي مي‌باشد.

نتايج تحليل علمي جنگ‌ها از جمله دفاع مقدس،‌ بايستي به شكل مشخص در بازنگري اصول جنگ و اصول و قواعد رزم، ارتقاء تسليحات و … مورد استفاده قرار‌گيرد.

پژوهش‌هاي مرتبط با دفاع مقدس، نياز به آسيب‌شناسي دارد. يكي از آسيب‌هاي پژوهش‌هاي دفاع مقدس، استفاده از مرجع تحقيق (فرماندهان و طراحان) به جاي محقق مي‌باشد. تلاش براي تطبيق نتايج عمليات‌هاي دفاع مقدس با اصول و قواعد رزم موجود در آيين‌هاي ترجمه شده سال 1975 نيز يكي ديگر از آسيب‌هاي پژوهش‌هاي دفاع مقدس محسوب مي‌شود، از طرفي روايت‌هاي مختلف از دفاع مقدس به دليل تنوع نيروهاي شركت‌كننده در طول هشت سال دفاع بوده و هر روايت، بخشي از واقعيت دفاع مقدس را از منظر راوي بيان مي‌كند.

دفاع مقدس در دسته‌بندي دفاع آرمان‌طلبانه قرار مي‌‌گيرد، در اين مكتب دفاعي، پايبندي به آرمان‌هاي الهي و آرمان‌هاي انساني (آزادي طلبي، عدالت‌خواهي و صلح طلبي) مبتني بر عقلانيت مي‌تواند؛ تداوم روحيه جنگ‌آوري و حمايت مردمي در جنگ‌ها را تضمين نمايد. تعریف پیروزی حداکثری، در دفاع آرمان‌طلبانه عبارت است از رسیدن به اهداف آرمانی و تعريف پیروزی حداقلی، حفظ و گسترش افکار آرمان‌طلبانه مي‌باشد.

در حال حاضر تعدادي از نوآوري‌هاي دفاع مقدس در سطح فني و تاكتيكي به دليل ظهور راهکنش­های جديد مانند راهکنش Swarm[1] و تحولات فناوري دفاعي كارايي خود را از دست‌داده‌اند، لكن تعدادي از دستاوردها به ويژه در سطح كلان موجب ظهور نظريات جديد در انديشه نظامي شده‌اند.  

 

منابع:

  1. آشنا ، حسام‌الدين . درآمدي بر قدرت هوشمند، 1390، مركز آينده‌پژوهي موسسه آموزشي و تحقيقاتي صنايع دفاع.
  2. آئين‌نامه عمليات ( FM 100-5) ارتش آمريكا، 1975 ،1994 و 2004.
  3. بشريه، حسن، تاريخ انديشه سياسي قرن بيستم جلد دوم، 1387، نشر ني.
  4. پارادایم‌های حاکم بر جنگ‌های آینده، 1385، مركز آينده‌پژوهي موسسه آموزشي و تحقيقاتي صنايع دفاع.
  5. پوراحمدي، حسين و ديگران، 1391، تحول تاريخي جنگ، فصل‌نامه راهبرد دفاعي، شماره 36.
  6. جنگ و دفاع در انديشه امام خميني، 1378، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني.
  7. جمالي ، علي اصغر و ديگران، 1381، تاريخ نظامي جهان و هنر جنگ، دانشكده افسري امام علي (ع).
  8. حافظانيا . محمدرضا . اصول و مفاهيم ژئوپليتيك، 1390، پژوهشكده امير كبير جهان (انتشارات پاپلي).
  9. صحيفه نور، 1368، سازمان مدارك فرهنگي جمهوري اسلامي.
  10. صحيفه امام، 1378، جلد 12، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني(س).
  11. عسگري ، محمود و ديگران، تغيير در راهبرد دفاعي آمريكا پس از جنگ‌هاي افغانستان و عراق، 1393، دو ماهنامه اطلاعات راهبردی.
  12. كالينز ف جان ام، استراتژي بزرگ، 1370، دفتر مطالعات سياسي و بين‌المللي وزرارت خارجه جمهوري اسلامي ايران.
  13. قادري، خسرو، كتاب شناسي هشت سال دفاع مقدس، 1376، ستاد كل ارتش جمهوري اسلامي ايران.
  14. مطهری، مرتضی، پانزده گفتار، 1390، انتشارات صدرا.
  15. سميعي، فيروز و ديگران، آيين‌نامه عمليات جلد 2، 1379، ستاد مشترك ارتش جمهوري اسلامي ايران.
  16. هليبزگري، كريس، جنگ پست مدرن، 1381، مترجم تقاء، احمد رضا، دافوس سپاه.
  17. . J. S. Przemieniecki . Mathematical Methods in Defense Analyses. 2000
 


1- هجوم آوردن به صورت گروه‌هاي پراكنده هدفمند (حمله گروه زنبورها)


1- قادري، خسرو . كتاب شناسي هشت سال دفاع مقدس. ستاد كل ارتش جمهوري اسلامي ايران . 1376

2 – معين وزيري . نصرت . تحليل عمليات بيت‌المقدس . دافوس آجا . سال 82

 

[3]– Hybrid War

[4] Non governmental organization

2 – اگر صد نفر صبورو پايدار باشيد بر دويست نفر و اگر هزار بر دو هزار آنان به اذن خدا غالب خواهيد شد. قرآن گريم .سوره انفال . آيه 66

3- توجه به خداي تبارك و تعالي و مبدأ قدرت است كه شما را پيروز مي‌كند.  صحيفه امام. 1378: 242 و 243

4- سربازهاي صدر اسلام كه مي‌گفتند كه ما جنگ مي‌كنيم كشته شويم نفع با ماست و بكشيم هم نفع با ماست. صحيفه نور جلد 8 صفحه 9

1- روز شمار جنگ كار مركز مطالعات و تحقيقات سپاه: عليرضا فراهاني روزنامه ايران . 24 آذر 1395

2- دفاع مقدس در انديشه امام خميني (ره). موسسه تنظيم ونشر آثار امام. 1383

1- مصاحبه با امیر سرتیپ بازنشسته سید حسام‌الدین هاشمی . فرمانده قرارگاه شمال غرب از سال 1362 تا 1365 . زمان مصاحبه: 21 تیر ماه 1394

1- اطمينان قلبي پيدا بكنيد. قوه، قوه الهي در خودتان ايجاد كنيد. اين قوه الهي و قدرت الهي موجب اين معنا مي‌شود كه خداي تبارك وتعالي طرف شما را بترساند، و هر چند زياد باشند شما غلبه به آن‌ها بكنيد. صحيفه امام. 1378: 242 و 243

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده