مقاله عملیات والفجر 8 ونقش پشتیبانی ارتش از این عملیات (به روایت اسناد)
بررسی عملیات والفجر 8 در زمینه تاکتیک­های عملیات مشترک، نقش پشتیبانی ارتش و نتایج راهبردی حاصله از آن (سرهنگ دوم توپخانه جواد رفیعی راد) چکیده : با فتح خرمشهر دشمن در صحنه رویارویی با رزمندگان اسلام به لاک دفاعی فرو رفت. پیروزی­هایی که پس از آن به دست آمد، برتری قدرت ایران را در جبهه­های جنوب آشکار کرد. این روند تا سال 1364 یعنی شروع حمله ایران به شبه جزیره فاو ادامه داشت. عملیات والفجر 8 که در ساعت2200روز20 بهمن 1364 شروع شد،طولانی­ترین عملیات دوران جنگ بود که 78 روز طول کشید و عملیات مهمی بود که در آن رزمندگان موفق به تصرف بخش بسیار مهمی از خاک عراق شدند. --------------------------------------------------------------- 1. دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت دفاعی (دوره 25) دانشگاه فرماندهی و ستاد آجا

این نبرد سرنوشت­ساز و افتخارآفرین پس از ماه­ها تفکر، تلاش و کسب آمادگی با رمز مبارک یا فاطمه الزهرا (3) آغاز و با تصرف جزیره فاو با موفقیت به پایان رسید که نتایج و دستاوردهای فراوانی در ابعاد سیاسی و نظامی به ارمغان آورد تا به عنوان لوح افتخار نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران برای همیشه تاریخ ماندگار بماند. عملیات با ترکیبی از 100هزار نفر رزمنده از شش لشکر از نیروی زمینی ، 45 فروند هواپیمای نیروی هوائی و 80 فروند بالگرد هوانیروز و چهار فروند هوا­ناو از نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران و 50هزار نفر از نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و بسیج مردمی در قالب عملیات مشترک در دو مرحله انجام گرفت. هدف اصلی نیروهای ایران شبه جزیره فاو بود که تنها نقطه ای از عراق بود که عراقی­ها امکان دسترسی مستقیم به خلیج فارس را داشتند و رزمندگان اسلام در جبهه جنوب توانستند با استفاده از نیروهای غواص، قایقهای تندرو و سنگین حامل ادوات زرهی با تهیه پل­های متعدد توسط یگان­های مهندسی ارتش و جهاد سازندگی از اروندرود عبور کرده و طی 24 ساعت جزیره  را به اشغال خود درآورند. آقای هاشمی رفسنجانی دریکی از مصاحبه های خود می گویدکه در «فاو قصد اصلی رسیدن به ام الصر بوده ولی تا کارخانه نمک بیشتر نتوانستیم برویم»( پارسینه، متن مصاحبه با آقای هاشمی رفسنجانی)

 این عملیات منجر به خسارات سنگین به تجهیزات دشمن و تصرف 940 کیلومتر مربع از زمینهای منطقه، شهر فاو و روستاهای حومه آن گردید. در نتیجه این عملیات ایران بر سواحل اروند مسلط شد و راه ورود عراق به خلیج فارس از طریق فاو مسدود شد. در همین راستا موازنه سیاسی نظامی جنگ به میزان قابل ملاحظه­ای به نفع ایران تغییر و بازتاب گسترده­ای در محیط بین­المللی و منطقه­ای داشت و ایران را به شکست کامل ارتش عراق امیدوارتر کرد. این عملیات با استفاده از تجارب عملیات­های گذشته، اجرای فریب تاکتیکی، بررسی دقیق منطقه عملیات، پیش­بینی و تهیه مواضع، رعایت اصل غافلگیری، پشتیبانی آتش مناسب و مداوم،بروز قابلیتهای نظامی و ریسک­پذیری قابل ملاحظه، انجام عملیات عبور از رودخانه با پیچیدگی­های خاص آن در محورهای تعیین شده آغاز و عکس­العمل­های دشمن از غیر منتظره بودن عملیات حکایت می­کرد. در این عملیات رژیم بعث برای عقب زدن نیروهای خودی و به منظور پشتیبانی از نیروهای لشگر گارد اقدام به حمله شیمیایی کرد.

واژگان کلیدی : عملیات آفندی، فاو، اروند رود، پشتیبانی آتش

 

 

1-کلیات:

1-1.مقدمه :

جنگ جزئی جدایی­ناپذیر از زندگی انسانها است تعامل سیاسی اجتماعی کشورها تا زمانی که توازن و تعادل قدرت نظامی برقرار است همیشه رویکرد مسالمت آمیز و به اصطلاح جنگ دیپلماتیک در قالب صلح و آشتی دارد. ایران قبل از پیروزی انقلاب اسلامی جزیره ثبات و ژاندارم منطقه در حمایت از منافع استکبار آمریکا بود. پیروزی انقلاب اسلامی توازن و تعادل قدرتهای سیاسی را در منطقه بر هم زد و اهداف آمریکا مورد خطر قرار گرفت. رژیم بعث عراق در 31 شهریور 59 با ارزیابی غلط در تهاجمی از پیش تعیین شده با هماهنگی مستقیم مقامات آمریکائی یورش دد­منشانه خود را به جبهه­های غرب و جنوب  ایران آغاز کرد. باورهای ناصواب هدایت کنندگان آشکار و پنهان یکی از طولانی­ترین نبردهای معاصر، آنها را به این نتیجه سراسر اشتباه رسانده بود که در فرصتی اندک به اهداف سیاسی نظامی خود دست یابند. رزمندگان پرتوان اسلام در قالب یگان های ارتش جمهوری اسلامی ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نیروهای بسیج مردمی با حمایت فرماندهی کل قوا در فرصتی اندک به مقابله همه جانبه با دشمن پرداخته و در سالهای دفاع مقدس مرزهای این کشور الهی را حفظ نمودند. در سالهای اول و دوم و سوم جنگ عملیاتهای ظفرمند رزمندگان اسلام منجر به آزادسازی بخشهای وسیعی از خاک مقدس میهن اسلامی گردید به نحوی که این پیروزی­ها با فتح خرمشهر در  عملیات بیت­المقدس به اوج خود رسید. با آزادسازی خرمشهر دشمن در صحنه رویارویی با رزمندگان ایران به لاک دفاعی فرو رفت و این امر موجب انفعال عراق و برتری ایران گردید. غرب به منظور فراهم آوردن شرایط مناسب در تحمیل صلح و سازش به جمهوری اسلامی ایران، تلاش خود را معطوف به حفظ صدام کرد. بدین ترتیب از یک سو پافشاری و تصمیم قطعی غرب مبنی بر حفظ صدام و از سوی دیگر عزم راسخ ایران جهت حصول به اهداف حقه خود در جنگ و تسلیم نشدن در برابر فشارهای همه جانبه استکبار، به نوعی حالت نه جنگ، نه صلح را در میان طرفین حاکم کرد. در واقع حفظ صدام و بازداشتن ایران از پافشاری روی آرمانهای خود، برقراری موازنه قوا بود. از این رو افزایش و تقویت توانائی­های فناورانه عراق بویژه نیروی هوایی در دستور کار استکبار قرار گرفت و به دنبال آن دشمن سعی کرد فضا را به طور مطلق در اختیار بگیرد تا شاید بدینوسیله به لحاظ ضعف­های متعددی که داشت صحنه جنگ را از میدان رزم زمینی به آسمان، دریا و شهرها بکشاند. از این رو لازم بود عامل جدیدی وارد صحنه جنگ شود که با آنچه از آغاز جنگ تا آن زمان به وقوع پیوسته بود، متفاوت باشد و ذهن فرماندهان نظامی عراق که با عملیات­های کلاسیک و مردمی ایران آشنا بودند، قادر به پیش­بینی آن نباشد تا از این طریق ضریب احتمال پیروزی کامل بیشتر شود و به واسطه آن بر اوضاع سیاسی– داخلی و بین­المللی و نیز دفاع مطلق عراق که تا این زمان به طور نسبی مانع پیشروی­های تعیین کننده بود، فائق آمد.(نداف،1379، 19)

این مطالب باعث گردید نظر فرماندهان و طراحان نظامی معطوف قسمتی از منطقه منتهی­الیه جنوب شرقی در مسیر جاده آبادان به اروندکنار در ساحل شرقی و غربی رودخانه اروند شود که از ابتدای جنگ تقریبا مسکوت مانده و تنها آتشهای پراکنده از دو طرف در آن اجرا می گردید و می­توانست برای تهدید بصره از جنوب مورد استفاده قرار گیرد که البته موانع بزرگی مانند رودخانه اروند با جزر و مدهای بسیار شدید و پیچیدگی­های خاص عملیات عبور از رودخانه و احتمال پذیرش تلفات زمان قابل توجهی را برای طرح ریزی و بدست آوردن راهی مناسب برای اجرای عملیات را به خود اختصاص داد که باعث انجام طراحی عملیات والفجر 8 در دو محور، یک محور در منطقه اروند که  تک اصلی جهت تصرف شهر فاو توسط یگانهای سپاه انجام می­شود و در محور دوم در منطقه شلمچه تک پشتیبانی توسط یگان های ارتش اجرا می­گردید.(درودیان،1379 ،45)

  2-1.تشریح و بیان مسئله :

در جنگ ایران و عراق به موازات تداوم جنگ، پیچیدگی بیشتری در تحقق راهبرد ایران به وجود می­آمد از سوی دیگر حفظ ابتکار عمل و انجام عملیات بزرگ که نقش تعیین کننده­ای در موازنه سیاسی- نظامی جنگ داشته باشد یک ضرورت مبرم برای کشور و انقلاب بود. این برتری در موازنه، به میزان قابل ملاحظه­ای بستگی به عملیاتی داشت که طی آن تمام توان دشمن به رویارویی فرا خوانده شده و منهدم شود.(رفیعی،1393 :124)

در واقع انهدام دشمن و تصرف سرزمین­های راهبردی از هدفهای اساسی جنگ به شمار می­رفت. از این رو عملیات والفجر 8 در راستای راهبرد تنبیه متجاوز در بعد نظامی و به­ویژه در بعد سیاسی از اهمیت بسزایی برخوردار بود. از لحاظ هدف، موقعیت جغرافیایی شمال خلیج فارس و شهر فاو، اهداف سیاسی- نظامی ویژه­ای داشت که از آن جمله می­توان به انهدام سکوهای پرتاب موشک، تصرف شهر فاو، تامین خور موسی و تردد کشتی­ها به بندر امام خمینی­(ره)، تسلط بر اروندرود، تهدید بندرام­القصر، هم­مرزی با کویت و مسدود کردن راه ورود عراق به خلیج فارس اشاره نمود.(اردستانی، 1379: 51 )

رزم­آوران پر­توان ایران اسلامی در واپسین ماه­های سال دوم جنگ، در پناه عزم ملی با وحدت و انسجام کامل که به ترکیب مقدس معروف شده بود توانستند بخش های عمده ای از سرزمین از دست رفته خود را از وجود دشمن متجاوز پاک نمایند. این اوج رشد و بالندگی و حماسه­آفرینی در عملیات بیت­المقدس و بازسازی خرمشهر نمایان گردید تا آنجا که امروزه در بازبینی جنگ، خرمشهر نماد مقاومت بی­مانند و نمونه اراده ملت سرافراز ایران برای کسب پیروزی به شمار می­آید.

بازنگری نتایج عملیات های رمضان، مسلم­بن عقیل و والفجرهای 1و2و3و4 و عملیات خیبر نشان­دهنده این واقعیت است که پس از باز پس­گیری خرمشهر تلاشهای بعدی با موفقیت­های محدود همراه بوده و تاثیر چندانی در سرنوشت جنگ نداشته­اند. افزون بر این، در این مدت جبهه مقابل با ایجاد یک سیاست کارساز در جلب حمایت تعدادی از کشورها توان نظامی خود را به طور محسوس افزایش داده و به کلامی دیگر در حالی که ادامه جنگ در سالهای سوم و چهارم برای ایران با بگو مگوهای نظامی، انزوای تحمیلی جامعه بین­المللی، تشدید فشار و در نتیجه بن­بست جنگ همراه بود، در عراق با تجدید نظر ساختار کلی ارتش، یارگیری سیاسی، کسب امکانات و افزایش توان رزمی که تمامی آن ناشی از حمایت استکبار از عراق بود، به پایان رسید با این وصف در سال پنجم با وجود این که فشارهای سیاسی و اقتصادی گسترده­ای توسط حامیان صدام در جهت آتش­بس به ایران وارد می­شد نظر به نیاز تحرک در میدان نبرد، راضی نمودن افکار عمومی و ارتقاء سطح روحیه رزمندگان، تلاش برای انجام عملیات در مقیاس وسیع شروع گردید.(سمیعی،1382 :39)

 با توجه به مطالب فوق این مسئله مطرح است که این عملیات در سطح راهبردی چه موفقیت­هایی داشته و تاکتیک­های به کار رفته و تجربیات حاصله از آن با توجه به صحنه عملیات چه بوده است؟ لذا به منظور پاسخگویی به موارد یاد شده بالا اقدام به تحقیق در این زمینه شده است.

   3-1.پرسش تحقیق

چه عواملی در عملیات والفجر­8 موجب موفقیت و تاُثیرات راهبردی آن برای کشور گردیده است؟

   4-1. اهداف تحقیق :

1-4-1 .هدف اصلی:

تبیین تجربیات و عوامل موفقیت در عملیات والفجر8

2-4-1.اهداف جزئی:

تبیین تاکتیک­های به کار گرفته شده در عملیات والفجر 8 در قالب عملیات مشترک

تبیین نقش یگان­های پشتیبانی ارتش در پیشبرد اهداف تعیین شده عملیات

تبیین آموزش، سازماندهی، طرحریزی و تمرین نیروها قبل از اجرای عملیات

تبیین نقش بررسی منطقه عملیات با توجه به وجود رودخانه اروند و الزام عبور نیروها از رودخانه (جزر و مد، سرعت آب، وضعیت ساحل و ….)

5-1.فرضیات :

به نظر می­رسد تاکتیک­های به کار گرفته شده در عملیات والفجر8 در قالب عملیات مشترک تاثیر زیادی در موفقیت آن داشته است.

به نظر می­رسد یگان­های پشتیبانی ارتش تاثیر زیادی در موفقیت آمیز بودن عملیات والفجر8 داشته­اند.

به نظر می­رسد سازماندهی، آموزش و طرحریزی و تمرین نیروها قبل از عملیات تاثیر زیادی در موفقیت­آمیز بودن آن داشته است.

به نظر می­رسد موفقیت­های بدست آمده از عملیات والفجر 8 تاثیر زیادی در سطح راهبردی برای کشور داشته است.

6-1.اهمیت و ضرورت تحقیق :

با توجه به این که عملیات­های انجام گرفته پس از فتح خرمشهر نتایج قابل ملاحظه­ای که برتری تعیین­کننده­ای را نصیب ایران نماید در بر نداشته است، لذا عملیات والفجر 8 به عنوان یک حرکت جدید در صحنه جنگ که تا آن زمان سابقه نداشته از اهمیت بسیاری برخوردار می­باشد. در طی این عملیات که به فتح فاو منجر گردید، عملیات مشترک با دو فرماندهی مستقل و تحت امر قرارگاه حضرت خاتم­الانبیاء­(ص) صورت گرفته و بنا به دلایل تاکتیکی لحاظ شده یگان­های ارتش در جبهه شمالی منطقه به عنوان تلاش پشتیبان و یگان­های سپاه پاسداران در منطقه فاو به عنوان تلاش اصلی  به کار گرفته شده و با عملیات ایذائی در جبهه شمالی، اصل غافلگیری دشمن به نحو مطلوبی اجرا و در جبهه جنوب پیشروی یگان­ها منجر به اجرای موفقیت­آمیز عملیات شد و همچنین یگان­های پشتیبانی رزمی شامل مهندسی، توپخانه صحرائی، هوانیروز و نیروی هوائی و نیروی دریائی ارتش جمهوری اسلامی، ایران نقش تعیین کننده­ای در پیروزی رزمندگان داشته­اند.بررسی روشهای جدید به کار گرفته شده توسط طراحان نظامی و تاثیر آنها در سطح راهبردی و تجربیات حاصل از آن در این عملیات از این نظر با اهمیت است که می­توان از نتایج ارزشمند آن شامل اجرای فریب تاکتیکی، بررسی منطقه عملیات، تمرین­های عملی یگان­های شرکت کننده، رعایت دقیق اصل غافلگیری و حفاظت اطلاعات، تاثیر پشتیبانی آتش سریع و مداوم، عبور از رودخانه و ریسک­پذیری بالا در صورت ایجاد موقعیت مشابه و یا در رزمایشات و تمرینات صحرائی جهت آموزش و آشنائی فرماندهان نظامی و کارکنان در سطوح مختلف استفاده نمود.

7-1.پیشینه تحقیق:

در بررسی­های انجام شده، پژوهشی که به طور ویژه به موضوع عملیات والفجر8 با توجه به حضور همه یگان­های ارتش جمهوری اسلامی ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی وبسیج مردمی پرداخته و نقش همه نیروها و تاکتیک­ها را در آن تبیین نماید، مشاهده نگردید و بیشترتحقیقات به صورت برجسته فقط عبور غواصان از اروندرود را تحلیل نموده­اند در حالی که این بخش تنها جزئی از تاکتیک­های بکارگرفته شده در این عملیات می­باشد. لذا این تحقیق به جنبه­های جدید و تجربیات و تاکتیک­های مختلف استفاده شده در عملیات مذکور پرداخته و بازتاب­های راهبردی آن را تبیین و می­تواند در سطوح مختلف مورد استفاده قرار گیرد.

8-1.روش تحقیق :

1-8-1.نوع و روش تحقیق

نوع تحقیق کاربردی و به روش توصیفی انجام گرفته است.

2-8-1.ابزار و روش گردآوری اطلاعات

در این تحقیق با استفاده از روش کتابخانه­ای از آمارها ، کتاب­ها و اسناد موجود بهره­برداری شده و اطلاعات مستندی گردآوری گردیده است .

3-8-1.انجام مصاحبه با خبرگان و  فرماندهان ارشد ارتش جمهوری اسلامی ایران در عملیات والفجر8

مصاحبه با خبرگان و فرماندهان ارشد ارتش جمهوری اسلامی ایران در حوزه عملیات در قالب جلسه هم­اندیشی در دانشگاه فرماندهی و ستاد ارتش بوده و نظرات ایشان جمع­آوری شده است.

2- مبانی تحقیق و ادبیات نظری

2-1. آفند

این اقدام در برگیرنده فعالیت­هایی است که در فرهنگ عمومی تاریخ جنگ تحت عنوان «عملیات» شناخته شده و عموماٌ شامل حرکت نیروهای خودی به طرف دشمن جهت تصرف اهداف و مواضع جدید می­باشد و عمده­ترین بخش تاریخ جنگ را به ویژه در ستون نوشتاری به خود اختصاص داده و عموماٌ به عنوان تنها رویداد جنگ ثبت، معرفی و شناخته شده است (جعفری، 1388: 16).

اقدام آفندی موثرترین و قطعی ترین عمل برای دستیابی به هدف و کسب و حفظ ابتکار عمل و بهره برداری آنمی­باشد. اصل آفند در ابعاد راهبردی، عملیاتی و تاکتیکی قابل اجرا بوده و سبب کسب ابتکار عمل گردیده و دشمن را در وضعیت انفعالی قرار می­دهد (معین وزیری و یاسینی، 1379: 168).

2-2. عملیات آفندی

هدف از عملیات آفندی، انهدام و از بین بردن میل جنگجویی دشمن و تحمیل اراده و خواست خودی بر دشمن است، به نحوی که از ادامه مبارزه دست کشیده و تسلیم خواسته­های ما گردد (معین وزیری و یاسینی، 1379 :169).

1-2-2. منظور از اجرای عملیات آفندی

  • انهدام نیروهای دشمن و از بین بردن روحیه و میل جنگجویی او.
  • تامین یک عارضه یا زمین حساس.
  • محروم کردن دشمن از منابع مورد نیاز.
  • کسب اخبار و توسعه اطلاعات.
  • منحرف ساختن و فریب دادن دشمن.
  • تثبیت دشمن در مواضع خود و جلوگیری از مداخله آنها در مانور نیروهای خودی
  • کسب ابتکار عمل و یا سلب آن از دشمن
  • پیشگیری از تک دشمن
  • جستجو برای دستیابی به موقعیت زمانی و مکانی مناسب، جهت وارد آوردن ضربه قطعی بر دشمن و انهدام نیروهای او و شکست کامل دشمن در قالب تسلیم و تمکین وی(همان،72)

2-2-2.ملاحظات اساسی عملیات آفندی

  • درک صحیح ماموریت محوله و نیت رده بالاتر
  • شناخت دقیق جو، زمین و دشمن
  • طرح ریزی مشروح، متکی بر مشاوره و هماهنگی با رده­های اجرایی، توام با تجسم جمیع حوادث احتمالی
  • حفظ اسرار عملیات و فریب دشمن نسبت به محتوای طرح­های عملیات و تمرکزات خودی
  • تمرکز توان رزمی تعیین­کننده در راستای طرح عملیات مصوبه و طرح فریب
  • خاموش کردن آتش­های پدافندی دشمن و خنثی کردن موانع
  • زدن ضربه ناگهانی، سریع و مهلک به دشمن، با درگیر نمودن همزمان او در جلو، جناحین، عقب و فضا
  • حفظ دور تک و ابتکار عمل و هدایت تک به سوی عمق منطقه دشمن
  • انعطاف­پذیری و آمادگی در مقابل وضعیت های غیر مترقبه
  • پیش­بینی پشتیبانی متحرک و مداوم(همان،77)

3-2. تک

یک عمل قطعی آفندی است که در آن آتش و مانور تواُماّ سهولت حرکت را در یک سمت قطعی به منظور تصرف هدف معینی فراهم می­آورد.تک اصلی ، تک پشتیبان ، تک شبانه ، تک فریبنده از انواع تک هستند .

1-3-2.تک اصلی

تکی است که در آن فرمانده حداکثر توان رزمی خود را به منظور تحمیل برتری به دشمن و تاُمین نتیجه قطعی در زمان و مکان مناسب متمرکز می­نماید. مشخصات تک اصلی عبارتنداز: استفاده از عناصر مانوری بیشتر، استفاده از بهترین معبر وصولی، قرار دادن احتیاط به دنبال آن، هدایت تک به نقاط ضعیف دشمن، تقدم استفاده از عنصر پشتیبانی آتش و سایر عناصر پشتیبانی رزمی

2-3-2.تک پشتیبانی

به منظور پشتیبانیاز تک اصلی وبا حداقل نیروی لازم اجرا می­گردد، تک پشتیبانی ممکن است در یک یا چندین نقطهاجرا شود ومنظور از آن فریب دادن دشمن از محل و سمت تک اصلی، وادار کردن دشمن به استفاده از احتیاط خود و تثبیت دشمن در مواضع و تصرف زمینیکه مانور تک اصلی را تسهیل نماید، می­باشد.(رستمی، 1378: 93)

4-2.فرماندهی مشترک

فرماندهی مشترک یک فرماندهی است با ماُموریت کلی و مداوم که از عناصر عمده واگذاری از دو نیروی مسلح و یا بیشتر، تحت امر یک فرماندهی واحد تشکیل می­شود. فرماندهی مشترک توسط فرمانده کل نیروهای مسلح یک کشور تشکیل می­شود.(گروه مولفین،1380،­41)

5-2.آشنایی با کشور عراق:

عراق سرزمینی است واقع در جنوب غربی آسیا و جنوب غربی فلات ایران که به عنوان پل ارتباطی زمینی و هوایی آسیا و آفریقا و تاحدی آسیا و اروپا محسوب می­شود و با وسعتی حدود 435 هزار کیلومتر مربع شبیه مثلثی است که راس آن به طرف کویت و خلیج فارس و قاعده آن هم با کشورهای ترکیه و سوریه می­باشد. در بین کشورهای همسایه ایران، عراق با داشتن طولانی­ترین مرز مشترک از اهمیت به سزایی برخوردار است. وجود منابع عظیم نفت و انرژی و نیز شهرهای مهمی همچون بغداد، بصره، موصل، کرکوک، سلیمانیه ، العماره و حرم­های مطهر تعدادی ازائمه معصومین علیهم السلام در شهرهای نجف، کربلا، سامرا و کاظمین به حساسیت این کشور افزوده است. قسمت اعظم عراق را جلگه­ها و بیابانها پوشانده­اند. مرکز این کشور را ناحیه­ای به نام بین­النهرین تشکیل داده است که دو رودخانه عظیم دجله و فرات در آن جریان دارند. این رودخانه­ها که طول این کشور را از شمال به جنوب طی می­کنند، از کوه­های توروس ترکیه سرچشمه می­گیرند و بعد از طی مسافتی به طول 150 کیلومتر قبل از ورود به خلیج فارس به هم ملحق شده و اروند­رود را تشکیل می­دهند. ضمنا تنهاًً راه عراق به دریای آزاد، رودخانه اروند (مشترک بین ایران و عراق) می­باشد. مهم­ترین اقوام عراق، اعراب نژاد سامی می­باشند که حدود 77 درصد جمعیت کشور را تشکیل می­دهند و بخش اعظم آن­ها شیعه هستند و قریب 19 درصد جمعیت آن را  قوم کرد به خود اختصاص می­دهند. عراق از سمت جنوب با کویت و عربستان، از سوی غرب با اردن و سوریه، از سمت شمال با ترکیه و از شرق با ایران همسایه است. (پارسادوست،1369:­21)

6-2.جغرافیای منطقه عمومی فاو و رودخانه اروند:

اگر عراق را سرزمینی مثلثی شکل فرض کنیم، فاو در منتهی­الیه ضلع شرقی آن چسبیده به خلیج فارس قرار دارد. مهم­ترین شهر عراقی نزدیک به فاو، بصره می­باشد. ضمن آن که شهرهای ابوالخصیب، الزبیر، صفوان و ام­القصر همگی در همین منطقه واقع شده­اند. وجود شهرهای ایرانی آبادان و خرمشهر در محدوده شلمچه و اروندرود نیز در این منطقه، بیش از پیش بر اهمیت آن افزوده است. عارضه مهم این منطقه رودخانه خروشان اروند­رود است که از عرض 400 تا 1600 متر متغیر بوده و از جزر و مدهای بسیار شدیدی برخوردار است. فاو علاوه بر نقش راهبردی و اهمیت نظامی از ارزش اقتصادی فراوانی نیز برخوردار است و می­توان آن را به شهر خرما، نمک و نفت معرفی کرد. کشور کویت نیز کمترین فاصله را با این منطقه دارد. همچنین در نزدیکی جزیره بوبیان، خور­عبدالله، پایانه نفتی الامیه و البکر واقع در خلیج فارس، سبب افزایش حساسیت آن شده است. این شبه جزیره در زمینی محصور میان رودخانه اروند، خلیج فارس و خور­عبدالله واقع شده است که تنها از سمت غرب به خشکی و بصره منتهی می­گردد. در شمال این منطقه، اروند­رود و جزیره آبادان واقع شده و در فاصله 90 کیلومتری شمال غربی آن نیز شهر صنعتی بصره قرار دارد. زمین این منطقه تحت تاثیر جزر و مد آب، به حالت باتلاقی، نمکزار و سست می­باشد. به همین دلیل با کمترین بارندگی لغزنده و چسبنده می­شود و تردد هرگونه خودرو و وسایط نقلیه سنگین در آن تقریبا غیر ممکن می­گردد. جریان آب رودخانه اروند نیز که از رودخانه­های دجله و فرات در خاک عراق سرچشمه گرفته و رود کارون نیز به داخل آن می­ریزد، از طرف شمال به جنوب است و به خلیج فارس منتهی می­شود. آب رودخانه اروند که از دریا تاثیر می پذیرد، عمدتاً دارای دو حرکت جزر و مد می باشدکه مجموعا در طول شبانه روز چهاربار تکرار می شود. ارتفاع آب در عمیق ترین قسمت رودخانه به 25 و در پایین ترین حالت جزر و بالاترین حالت مد به سه و نیم متر می­رسد. در ساحل رودخانه اروند پوششی از چولان (بوته های بلند) و نی وجود دارد که هر چه رودخانه به سمت دهانه اروند نزدیک می­شود عمق چولان آن افزایش می­یابد. صرف نظر از چولان و نیزار، نخلستان­های گسترده­ای در هر دو سوی ساحل اروند با عمق دو تا پنج کیلومتر وجود دارد. زمین­های با پوشش گیاهی نیز اغلب سست و قابل نفوذ است و تنها در مناطقی که زمین از سختی لازم برخوردار است، می توان جاده یا بنایی را ساخت. با این وجود سه جاده اصلی فاو- بصره، فاو- البحار و فاو- ام­القصر این منطقه را به جنوب بصره ارتباط می­دهند.(نداف ،1379 :­ 135 )

1-3.دلایل انتخاب منطقه

انتخاب منطقه عملیاتی فاو، نتیجه رشد ابتکارات و تدابیری بود که با جایگزین کردن عواملی چون انتخاب نوع زمین جهت محدود ساختن قدرت دشمن و استفاده صحیح از اصل غافل­گیری و رعایت حفاظت و انحراف ذهنی دشمن، انجام تحرکات فریب و عوامل دیگر، بر مشکلات و کمبودها فائق آمده و سرانجام پیروزی بزرگ را با حداقل امکانات در برابر ارتش به مراتب قوی­تر و مجهزتر به ارمغان آورد. مهمترین علت انتخاب منطقه فاو برای عملیات، نوع و ویژگی­های زمین منطقه بود. وجود آب در سه جناح منطقه عملیات و رویارویی با دشمن تنها در یک پیشانی جنگی و همچنین امکان اجرای آتش سبک و پر حجم توپخانه و ادوات از آبادان تا فاو بر روی ستون­های دشمن از جمله ویژگی­های این منطقه بود که موجب انتخاب آن شد.به علاوه، محدود بودن زمین که کمیت محدود و کیفیت بالا را با هم دارا بود، در این انتخاب موثر بود. افزون بر این، عدم تصور دشمن نسبت به توانایی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در عبور از اروند، تجربه عملیات­های خیبر و بدر و نیز ارزشمند بودن هدف از نظر سیاسی و نظامی، از جمله عوامل دیگری بودند که در انتخاب شهر فاو برای عملیات مورد توجه قرار گرفتند.

2-3.وضعیت دشمن:

به طور کلی فرماندهان ارتش عراق از حمله بزرگ ایران در فصل زمستان آگاه بودند و با توجه به تجربه سال­های قبل و نیز وجود هدف­های راهبردی در جنوب، محور این حمله­ها را در جبهه­های جنوب می­پنداشتند. این تصور، عمومی بود اما منطقه هور­الهویزه در صدر مناطق دیگر مورد توجه دشمن قرار داشت. از دلایلی که موجب می­شد عراق حمله آتی ایران را در هور بداند سابقه انجام عملیات­های بدر و خیبر در سالهای 1362 و 1363 در این نقطه بود. از این گذشته با توجه به عدم تسلط کامل دشمن بر این نقطه و در مقابل تسلط بیشتر ایران به آن منطقه، عراق گمان می­کرد بار دیگر از نقطه هور به او حمله شود. علاوه بر این، حجم فعالیت­های جبهه خودی در نقطه هور که بیشتر امور مهندسی و نقل و انتقال بود، دشمن را به این نتیجه رساند که ایران از هور حمله خواهد کرد. در منطقه شرق اروند رود، نیز ایران فعالیت مهندسی داشت. به خصوص از آذر ماه 1364 به بعد این اقدامات افزایش یافت و دشمن نیز از این اقدامات آگاهی داشت. اما چند عامل سبب شد که عراق به تلاش­های به عمل آمده در شرق اروند توجه چندانی نکند:

1-منصرف شدن ایران از حمله به فاو در تابستان سال 1363

2-افزایش و گسترش فعالیت ایران در هور­الهویزه، به ویژه روی پد خندق و جزایر مجنون

3- و بالاخره، دشمن می­پنداشت ایران توانایی و تجهیزات لازم برای عبور از رودخانه اروند را در اختیار ندارد.ضمن آن که تحلیل کلاسیک دشمن از رودخانه اروند، عدم امکان حمله ایران از اروندرود را تشدید می­کرد.

بنابراین، دشمن با مشاهده اقدامات خودی تحلیل دیگری از شرایط نظامی جبهه­های جنوب داشت. از این رو عراق به تقویت محور هورالهویزه پرداخت و حجم بمباران بی­سابقه­ای را در آن منطقه به اجرا گذاشت. در مجموع، فرماندهان عراقی، تک احتمالی رزمندگان اسلام را ازمحور فاو، فریب می­دانستند و نسبت به حوزه عملیاتی سپاه هفتم، به منطقه ام­الرصاص توجه بیشتری داشتند.(معاونت سیاسی ستاد کل نیروهای مسلح، 1367: 171)

منطقه عملیاتی فاو، تحت مسئولیت سپاه هفتم عراق قرار داشت و پدافند این منطقه به عهده لشکر 26 پیاده بود. این یگان مسئولیت جنوب زیادیه تا راس­البیشه را به عهده داشت. لشکر 26، با نیروهایی که به آن مامور بودند با 22 گردان پیاده، یک گردان تانک و نفربر و هفت گردان توپخانه از این خط دفاع می­کرد. همچنین 13 گردان پیاده و 2 گردان تانک نیز در احتیاط این یگان بودند. تیپ های 107، 110، 111، 113، 441 از جمله یگان­هایی بودند که در اختیار لشکر 26 قرار داشتند.(مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ،1367: 21)

3-3.طرحریزی اولیه عملیات: 

پس از باز­پس­گیری مناطق از دست رفته از وجود دشمن متجاوز در سال دوم جنگ، عملیات­های بعدی موفقیت­های محدودی داشته و تاثیر چندانی در سرنوشت جنگ نداشته و سال سوم را می­توان سال تشدید فشار­های بین المللی و بن­بست جنگ نامید. این سال­ها برای عراق با تجدید در ساختار ارتش و افزایش توان رزمی همراه بود که نیاز به تحرک در میدان نبرد و تلاش برای انجام عملیات در مقیاس وسیع برای ایران ضروری به نظر می­رسید.(درودیان،1385: 68)

طی بررسی­های به عمل آمده منطقه عمومی فاو به علت حساسیت­های راهبردی برای عملیات مناسب تشخیص داده شد و قرار بود به وسیله یگان­های عمده ارتش و سپاه در تابستان سال 1363 اجرا شود. طرح اولیه عملیات والفجر 8 از طرف قرارگاه مشترک خاتم الانبیا(ص) که جهت هماهنگی بین نیروهای ارتش و سپاه در جنوب تشکیل گردیده بود، تهیه و به قرارگاه­های سه گانه (کربلا، نجف، ظفر) ابلاغ و این قرارگاه­ها اقدامات گسترده­ای در جهت رفع موانع و کسب آمادگی برای اجرا را شروع و غواصان یگان های تک­ور سپاه (که قرار بود از اروند عبور نمایند) در رودخانه دز و تیپ 55 هوابرد ارتش نیز در باتلاق گاوخونی تمرینات خود را انجام دادند.

برابر بند مانور عملیات والفجر 8 ، بایستی تیپ 55 هوابرد برای ایجاد سرپل مطمئن به غرب فاو هلی­برن می­گردید سپس با دو یگان عمده تک­ور (یگان سپاه با عبور از اروند و یگان دیگر از ارتش از طریق شلمچه) عمل الحاق را انجام تا بدینوسیله محاصره فاو تکمیل و در نتیجه فاو تصرف می­شد. در جلسات هماهنگی و تبادل نظر فرماندهان ارشد عملیات، اشکالات تاکتیکی و اجرایی طرح مطرح شد که در آن زمان عملیات به تاخیر افتاد و دستور بررسی های بیشتر از سوی آقای هاشمی رفسنجانی به عنوان فرمانده قرارگاه خاتم­الانبیا (ص) صادر گردید.(اسدی ،1387: 7)

 

 

4-3.طرح مانور

در طرح­ریزی مانور عملیاتی والفجر 8 دو عامل بسیار موثر بودند. 1- تجارب عملیات بدر 2- پیچیدگی­ها و ویژگی­های خاص این عملیات. اگر تجربه گران­بهای عملیات­های خیبر و بدر در هورالهویزه وجود نداشت، به طور قطع نمی­توانست طرحی موفق برای عملیات والفجر 8 ارائه دهدو پیروزی این عملیات نیز از تضمین کمتری برخوردار می­شد.

در واقع عملیات فاو، صحنه بروز تمام قابلیت­های نظامی و ابتکار عمل رزمندگان و نیز خطر­پذیری فوق­العاده برای پیشبرد اهداف انقلاب بود. در مبحث طرح مانور چند مساله مهم وجود داشت که درباره آنها ساعت­ها بحث کارشناسی صورت گرفت. اهم این مسائل عبارت بودند از: 1- بررسی دقیق منطقه عملیات و آگاهی از چگونگی و حالت­های آب اروندرود در نوبت­های خاص هفته،شب­و­روز و…. 2- عملیات عبور غواص­ها از رودخانه  3- عملیات شکستن خط و پاک­سازی سر­پل به دست آمده  4- مرحله بندی عملیات  5- توسعه در عمق(سمیعی،1382 :97 )

1-4-3. شناسایی آب اروند­رود

درباره درک حالت­های مختلف آب اروند­رود، ماه­ها کار انجام گرفت و با جمع­بندی اطلاعات موجود در مورد تاریخچه این رودخانه و نیز شرایط جوی منطقه خسروآباد و فاو طی 20 سال گذشته که از اداره هواشناسی گرفته شد، به نظر می­رسید هیچ گونه مشکلی وجود ندارد.

2-4-3.مرحله بندی عملیات     

پی بردن به نحوه عبور از رودخانه، چگونگی شکستن خط و گرفتن سر­پل و چگونگی هوشیاری دشمن و تدبیر مرحله بندی عملیات، به طور قطع نیازمند حضور در غرب اروند و شناخت بیشتر از عکس­العمل­های دشمن بود. اما با توجه به عکس، نقشه و اطلاعات به دست آمده از زمین، چهار مرحله برای انجام عملیات در نظر گرفته شد:(اردستانی،1379: 171)

1- عبور از رودخانه و شکستن خط و پاک­سازی سر­پل به دست آمده.

2- تصرف شهر فاو، رسیدن به خور عبدالله و استقرار در مثلث شمال شهر که از تقاطع سه جاده فاو- البحار، فاو- بصره و فاو- ام­القصر به وجود آمده بود. همچنین، استقرار در پایگاه دوم موشکی در شمال غربی شهر فاو، می­بایستی در همین مرحله تحقق می­پذیرفت. این نقطه برای داشتن جناح از دشمن بسیار مهم تلقی می­شد.

3- پیشروی تا ابتدای کار­خانه نمک و تشکیل خط دفاعی به موازات این نقطه از ساحل تا خور­عبدالله.

4- رسیدن به زمین انتهایی کارخانه نمک و کانال انتهایی کارخانه واقع بر روی جاده ام­القصر تا ساحل رودخانه.

3-4-3.توسعه در عمق:

در عملیات­های بزرگی که پس از فتح خرمشهر انجام شد همواره میان عمق بخشیدن به عملیات و توان موجود از یک سو و هماهنگی پیش روی با پشتیبانی عملیات با مهندسی از سوی دیگر تعارض وجود داشت. در این عملیات نیز توسعه در عمق و استمرار در عملیات مورد توجه قرار گرفت. بدین ترتیب استمرار در تحقق هدف­های عملیات با گام بلند مورد تاکید فراوان قرار گرفت. علاوه بر این مسائل دیگری مانند آتش پر­حجم توپخانه، به­کارگیری ادوات زرهی، مهندسی و مسائل عبور که جزو بغرنج­ترین مسائل عملیات به شمار می­رفت، در طرح مانور به آنها پرداخته شده بود.

4-4-3.عبور غواص­ها از رودخانه

در مورد عملیات عبور غواص­ها از رودخانه آموزش و تمرین­های زیادی انجام شد. این اقدام برگرفته از تجربه عملیات بدر بود. این عملیات، اوج خطرپذیری نیروها را به نمایش گذاشت. در این باره، یکی از نگرانی­های اصلی، تاثیر جریان آب بر حرکت غواص­ها و دور شدن آنها از هدف واگذار شده به آنها بود.

5-3.شرح عملیات:

چنین به نظر می­رسد که مجدداً مرحله آمادگی برای اجرای عملیات والفجر 8 در نیمه اول بهمن ماه سال 1364 به سرعت تکمیل گردید و نیروهای خودی بدون توجه به عملیات پراکنده بازدارنده دشمن که در مناطق عملیاتی دهلران، فکه و جزایر مجنون اجرا گردید، آن نبردهای محدود را تحمل یا خنثی کردند تا بتوانند عملیات سرنوشت ساز والفجر 8 را در حد امکانات موجود به نحو مطلوب اجرا نمایند. بالاخره زمان اجرای این نبرد که یکی از مهمترین نبردها در جنگ تحمیلی بود، فرا رسید و یگان­هایی که برای شرکت در این نبرد آماده شده بودند، حمله را طبق طرح آغاز کردند.

عملیات در ساعت 2200 روز 20 بهمن، با اعلام رمز یا فاطمه الزهرا (س) آغاز و در دو مرحله جرا شد که مرحله اول آن به منظور تصرف جزیره ام­الرصاص در داخل اروند­رود و جنوب جزیره مینو اجرا شد که تلاش پشتیبانی برای جلب توجه نیروهای عراق به این جزیره و غافلگیر کردن آنان از پدافند شبه جزیره فاو بود. مرحله دوم تلاش اصلی همزمان با مرحله اول در قسمت منتهی­الیه اروندرود و مصب آن به خلیج فارس در دهانه فاو اجرا گردید.

تدبیر کلی عملیات در رده قرارگاه خاتم­الانبیا­(ص) آن بود که دو قرارگاه اجرایی سپاه و ارتش به ترتیب به نام خاتم 1 و خاتم 2 هدایت عملیات را در محور­های تلاش اصلی وپشتیبانی به صورت مستقل عهده­دار شوند. بر این اساس قرارگاه خاتم 1 متشکل از لشگرهای نصر و نجف، امام حسین­(ع)، علی­بن­ابی­طالب(ع)، فجر و محمد­رسول­الله(ص)، عاشورا، ثارالله و تیپ­های مستقل 33 المهدی و 44 قمر بنی هاشم جمعا 8 لشکر و 2 تیپ مستقل، پشتیبانی 30 گردان توپخانه (18 گردان نزاجا و 12 گردان از سپاه) و عناصر ضد تانک از یگان­های نیروی زمینی از اروند­رود عبور می­کردند و ضمن حمله به اسکله­های بارگیری البکر والامیه عراق در شرق جزیره فاو و داخل خلیج فارس در داخل شبه جزیره نیز پیشروی می­کردند و راس­البیشه را تصرف و تامین و همزمان جزایر بوارین و ام­الرصاص و ام­البانی را در داخل اروند­رود واقع در جنوب غربی شلمچه تصرف می­کردند.

قرارگاه خاتم 2 متشکل از لشکرهای 21 ، 77 و 30 پیاده و لشکرهای 81 و 92 زرهی و تیپ 55 پیاده و 27 گروهان بسیج در منطقه شلمچه و کوشک (شرق بصره) حمله می­کرد و نیروهای دشمن را در شرق بصره درگیر می­نمود و عملیات تلاش اصلی را در شبه جزیره فاو تسهیل می­کرد.(حسینی، 1385: 526 )

در ساعت اولیه عملیات در اکثر محورها، غواص­ها که از آب بیرون آمده و زیر پای دشمن بودند به شکستن خط و پاکسازی آن پرداختند و همزمان، آتش پرحجم ادوات و توپخانه روی ساحل دشمن اجرا شد و بلا­فاصله، نیروهای مرحله دوم که در داخل قایق­ها،  در نهر­های منتهی به رودخانه اروند، در ساحل خودی منتظر بودند به ساحل غرب اروند منتقل شده و به توسعه سرپل پرداختند. سرعت شکستن خط و ورود نیروهای موج دوم بسیار قابل توجه بود و از هم گسختگی بیشتر دشمن را در پی داشت. یکی از فرماندهان عراقی در گزارش وضعیت ایجاد شده به رده بالای خود چنین گفت: «دشمن مانند سیل، توسط قایق نیرو پیاده می­کند و برمی­گردد. اگر چاره­ای نکنیم احتمال می­رود ام­القصر را هم بگیرند. وضعیت ما بسیار بد است! »

بعد از ارسال گزارش­های متعدد در این زمینه، رده بالای فرماندهی ارتش عراق پیام زیر را از فرمانده نیروهای مسلح عراق، صدام حسین، خطاب به نیروها و یگان­های مستقر در فاو صادر نمود: «مقاوم باشید. انشا الله سه لشکر زرهی می­فرستم و ایرانی­ها را شکست خواهیم داد».(نداف،1379: 131)

 به هر ترتیب یگان های عمل کننده از محور شمال فاو تا دهانه خلیج فارس تا آخرین ساعات روز اول به انتهای نخلستان رسیدند.

در محور راس­البیشه نیروی دریایی ارتش با سرعت بسیار مناسب آن منطقه را پاک­سازی کرد و خود را به خور عبدالله رساند. وضع دشمن بسیار ناهنجار بود، هر کس مقاومت می­کرد، کشته می­شد و بقیه نیز به اسارت در می آمدند. از این پس، مهم ترین مسئله، یعنی عبور وسایل سنگین ودستگاه­های مهندسی برای ایجاد سنگر و جان­پناه و تشکیل خط دفاعی، تمام تلاش و ذهن مسئولان و دست اندرکاران را به خود مشغول داشت. در این میان، انتقال لودر و بلدوزر بیشتر مورد توجه بود. اما شروع حالت جزر در رودخانه اروند، عدم وجود اسکله، عدم امکان نصب پل و کمبود وسایل شناور، اوضاع را دشوار کرده بود.

به هر ترتیب تصمیم فرماندهی آن بود که از وضع موجود نهایت استفاده به عمل آید و ضمن تلاش برای انتقال وسایل مهندسی، عملیات متوقف نشده و نیروها به سوی هدف­های مورد نظر پیشروی کنند. از طرفی حساس­ترین و سرنوشت­سازترین محوری که دشمن می­توانست کار نیروهای حمله­کننده را یکسره سازد آن بود که با پیشروی در محور ساحلی عقبه آن­ها مقابل شهر فاو مسدود شود. لذا با توجه به این مهم، جناح شمالی عملیات از اهمیت به سزایی برخوردار بود و نیروهای ارتش تلاش زیادی در این قسمت به عمل آوردند، اما سرانجام دشمن با ناامیدی، جهت تک خود را متوجه جاده راهبردی فاو- بصره کرد.

پیروزی نیروهای مسلح ایران در عبور از رودخانه مواج اروند رود و تصرف شبه جزیره فاو عراق که تنها منطقه ساحلی عراق در دسترسی به آب­های خلیج فارس می­باشد، سبب حیرت و شگفتی در تمام محافل نظامی و سیاسی علاقه مند به سرنوشت جنگ ایران و عراق شد. این نبرد به صورت یک نقطه عطف کاملاًً سرنوشت­ساز در این جنگ در آمد و اثرات سیاسی و نظامی و روانی فوق­العاده­ای در کل جریان جنگ به نفع نیروهای مسلح و حکومت جمهوری اسلامی ایران ایجاد کرد. به نحوی که می­توان گفت که در تمام طول جنگ قوی­ترین موقعیت سیاسی و نظامی را برای امکان پایان دادن جنگ به نحو مطلوب به نفع ایران به وجود آورد. به همین جهت حکومت عراق تمام امکانات اقتصادی – نظامی و حتی سیاسی خود را به کار بردند تا بلکه این پیروزی نیروهای ایران را خنثی کنند و نیروهای ایران را از شبه جزیره فاو بیرون برانند اما با آمادگی نظامی و روانی که نیروهای ایران در آن موقع به دست آورده بودند، توانستند شدید­ترین و مداوم­ترین پاتک­های نیروهای عراق را در هم بشکنند و منطقه بدست آمده در شبه جزیره فاو را نگه دارند. این امر موجب شد که عملاً نبرد والفجر8 قریب دو ماه به طول انجامد ولی بالاخره نیروهای ایران موفق به تثبیت مواضع متصرفی خود گردیدند. نیروهای عراق با تحمل تلفات و خسارات سنگین مجبور به قبول شکست خود شدند. از دست دادن شبه جزیره فاو برای حکومت و ارتش عراق به عنوان بزرگترین و خفت بار ترین شکست در طول جنگ تحمیلی مطرح گردید. لذا حکومت و ارتش عراق تلاش کردند ضمن جبران این شکست از تکرار آن جلوگیری نمایند و بدین جهت، بعد از ناامید شدن در باز­پس­گیری شبه جزیره فاو در مناطق دیگر نبرد فعال­تر شدند. برای این منظور مناسب­ترین محل همان جزایر مجنون بود که در صورت موفقیت نیروهای عراقی، هم قسمتی از مناطق اشغال شده عراق آزاد می­شد و هم خفت شکست در شبه جزیره فاو تا حدودی تسکین می یافت و هم در صورت بدست آوردن برتری کامل در آن منطقه نبرد، نیروهای عراق می توانستند محور اصلی مواصلاتی اهواز خرمشهر و خط عقب نیروهای ایران در شبه جزیره فاو را مورد تهدید قرار دهند و نیروهای ایران را مجبور به ترک شبه جزیره فاو نمایند. اما بعد از گذشت قریب به دو سال از استقرار نیروهای ایران در جزایر مجنون و تمام مناطق پدافندی غرب اهواز-خرمشهر موقعیت پدافندی نیروهای ایران به قدری مستحکم بود که توانست حملات نیروهای عراق را خنثی سازد. بدین جهت نیروهای عراق نتوانستند موفقیت نهایی را در حملات خود در جزایر مجنون بدست آورد. گرچه توانستند نیروهای ایران را از قسمت های از آن جزایر عقب برانند.

6-3.اقدامات عراق در مقابل یگان­های خودی:

تا روز سوم، تحرک ارتش عراق در منطقه فاو چشمگیر نبود. زیرا به دلیل غافل­گیری از عملیات و عدم احتمال حمله ایران از این محور و عبور از اروند، نیروی زیاد و آرایش دفاعی مناسبی نداشت. از سوی دیگر، به دلیل توجیه نبودن یگان­های مانوری مانند لشکر گارد ریاست جمهوری، طرح­های مقابله مانند محور­های دیگر در جنوب، برای زمین فاو تهیه نشده بود. از این رو، دشمن تا روز سوم با لشکرها و یگان­های احتیاط منطقه، متعرض مواضع خودی شد. اما پس از آن که توانست در مقابل تک ارتش در محور ام­الرصاص مقاومت کرده و تثبیت شود و نگرانی و تشویش نسبت به بصره را رفع کند و با درک جدی بودن حمله به فاو و شرایط حاضر، از بعداز­ظهر روز سوم به طور جدی به مسئله فاو پرداخت. برای این منظور لشکر گارد تحت امر سپاه هفتم قرار گرفت و غروب این روز وارد منطقه شد و کنار کارخانه نمک روی جاده مستقر شد تا صبح روز بعد پاتک خود را شروع کند.

در این شب فرماندهان تصمیم گرفتند برای تصرف کامل خط وارد عمل شوند. برای این منظور و نیز آگاهی از چگونگی استقرار لشکر گارد جمهوری، از سه محور، طرح حمله گذاشته شد.

1-  از جاده البحار به طرف کارخانه نمک

2- از سمت جاده شنی به پشت نیروهای لشکر گارد

3- از مقابل و روی جاده استراتژیک

تاکتیک عمده حمله به لشکر گارد، حمله از سه جناح و نفوذ در میان آنها بود. یکی از فرمانده گردان های عمل کننده در این محور چنین می گوید:

«ما وقتی به دشمن رسیدیم با روشن شدن منور و نور افکن تانک های دشمن، تجمعات آنها را شناسایی کردیم و بدین ترتیب از نقط خالی منطقه در میان آنها نفوذ کردیم و برای هر تجمع دشمن که بدون سنگر و در پناه تانک ها به استراحت مشغول بودند، یک دسته از نیروهای گردان را در اطراف آن مستقر کردیم.»(جزایری،1383 : 17)

بدین ترتیب، در حالی که نیروهای لشکر گارد مشغول استراحت بودند تا صبح روز بعد سرحال و قبراق به مواضع رزمندگان اسلام حمله کنند، ساعت یک شب از سه محور مورد حمله جبهه خودی قرار گرفتند. این حمله آنچنان غیر منتظره بود که امکان کوچکترین عکس العمل را از عراقی­ها سلب کرد.

نزدیک صبح، لشکر گارد پس از یک درگیری تن به تن و بدون نتیجه به دلیل تلفات بالا و سردرگمی، عقب نشینی کرد. با این عقب نشینی عراق برای مقابله با رزمندگان از گلوله شیمیایی استفاده کرد. اما این بار اشتباهی گلوله­های شیمیایی میان دو تیپ از لشکر گارد منفجر شد. پس از این واقعه لشکر گارد وحشت زده و پیاپی درخواست کمک می­کرد ولی چون محاصره شده بودند، امکان کمک وجود نداشت. تنها کمک سپاه هفتم، فرستادن تیپ 433 بود که با انهدام یک گردان، آنها نیز فرار کردند. در این میان اجرای آتش پر حجم توپخانه روی عراقی­ها بسیار موثر بود. فرمانده تیپ 4 گارد جمهوری در مورد آتش و وضع یگان خود به رده بالا چنین گزارش کرد: «وضع ما بسیار بد وسخت می باشد. آتش توپخانه روی ما بسیار موثر است و تلفات نفرات، با شمارش دقیقه، افزون تر می­شود. فعلا در مواضع خود مقاومت می­کنیم ولی به داد ما برسید.»

این فرمانده عراقی اضافه کرد: «ما از تمام جهات و از چهار طرف در محاصره دشمن قرار گرفته­ایم. احتیاج به یک تیپ زرهی داریم که راه باز شود. لازم است این تدبیر سریع انجام شود. به فرمانده لشکر 26 بگویید یک گردان مکانیزه و توپخانه بفرستد که ما را پشتیبانی کنند. باید از جاده ساحلی نیروی کمکی برای تیپ های 3و4 بفرستید، هر چند گران تمام شود.»

فرمانده لشکر گارد در پاسخ گفت: «شما با جنگ و گریز بیایید عقب، ما کاری نمی­توانیم بکنیم »(جزایری، 1383،42)

پس از ابلاغ این فرمان که حالت التماس و توصیه داشت، باقیمانده نیروهای لشکر گارد با ناامیدی به تکاپو افتادند و پس از ساعتی جنگ و گریز حدود ساعت 3 بعدازظهر و بعد از 16 ساعت درگیری و محاصره طاقت­فرسا توانستند خود را از معرکه نجات دهند. اما شمار اندکی موفق به فرار شدند. زیرا بیشتر نیروها کشته و مجروح شده بودند و جنازه­ها و تانک­های سوخته اطراف جاده راهبردی را پوشانده بود.

انهدام لشکر گارد جمهوری عراق در میان رسانه­های گروهی غرب نیز بازتاب چشمگیر و نگران­کننده­ای داشت. روزنامه واشنگتن­پست آمریکا، طی گزارش مبسوطی در این باره نوشت: «ناظران غربی که جنگ 5/5 ساله ایران و عراق را زیر نظر دارند، معتقدند ارتش عراق در حمله ناگهانی زمینی، دریایی و هوایی ایران بر علیه فاو بیش از 10هزار نفر کشته و زخمی داده است. همچنین شکست سختی به نیروهای ویژه گارد ریاست جمهوری که از قوی­ترین یگان­های ارتش عراق می­باشد، وارد آمده است.»

عراق پس از این واقعه دست به چند اقدام اساسی زد:

1- بمباران عقبه­ها و انهدام پل­ها

2- حمله از محور ساحلی

3- بمباران شیمیایی

4- تقویت نیروی منطقه

حمله دشمن از محور ساحلی با مقاومت یگان­های خودی در این محور با شکست مواجه شد. بمباران عقبه و پل­ها به میزان قابل ملاحظه­ای موثر واقع شد و ظرف چند روز ارتباط شرق و غرب رودخانه بهمنشیر که عقبه جبهه فاو به شمار می­رفت، مختل گردید ولی با تلاش فراوان یگان­های مهندسی و احداث پل­های شناور و خاکی مسئله حل شد. بمباران گسترده شیمیایی، کارسازترین اقدام دشمن در این مرحله از نبرد بود. در این بمباران منطقه وسیعی از نخلستان آلوده به مواد شیمیایی شد و در یک وضعیت  غیرقابل پیش­بینی و غافلگیر­کننده بیش از 17هزار تن از رزمندگان اسلام مجروح شدند. در پی این اقدام، تمام جبهه برای مقابله با این وضعیت بسیج شد. درمان مجروحان سرپایی (جراحت اکثر مجروحان شیمیایی سطحی بود) و بازگرداندن آنها به منطقه و نیز رفع آلودگی از محیط، دو اقدام عاجل برای فائق آمدن بر وضع موجود بود که واحدهای بهداری و شیمیایی به انجام رساندند.(زمانی،1372­: 81)

در مرحله چهارم یگان­های خودی توانستند تا نیمه­های کارخانه نمک و جاده ام­القصر پیشروی کنند. عراق نیز که از حملات خود در محورهای ساحلی و جاده راهبردی نتیجه­ای به دست نیاورد، به طور جدی وارد کارخانه نمک و جاده ام­القصر شد.وضعیت خاص زمین کارخانه نمک موجب شد حدود یک ماه درگیری ایران و عراق در این محور ادامه یابد و سرانجام تثبیت شود.

در مجموع، منطقه عملیات والفجر 8 تا قبل از آغاز دفاع متحرک عراق، حدود 70 روز فعال بود و در این مدت توان یگان­ها به طور کامل به کار گرفته شد. با شروع حملات جدید عراق در محورهای مختلف مرزی و نیز تثبیت منطقه تصرف شده فاو، به تدریج نیروهای خودی در آن منطقه کاهش و فرماندهان مشغول برنامه ریزی برای عملیات های آینده شدند.

7-3.ابعاد نظامی شرکت یگان­های ارتش در عملیات

هدف از عملیات والفجر­8 تعقیب و کشاندن جنگ به خاک دشمن بود لذا یگان­های مختلف و متنوع نزاجا با هماهنگی کامل با سپاه پاسداران و در پشتیبانی از این نیرو به روش های زیر شرکت فعال داشتند.(اسدی، 1387: 38)

1-7-3.شرکت در طراحی عملیات مربوط به تلاش پشتیبانی

طراحی عملیات برای اولین بار در خرداد ماه 63 با شرکت طراحان ارتش و سپاه انجام و بر مبنای آن نیروها بایستی پس از عبور از رودخانه اروند با اجرای یک عملیات آفندی به تصرف سر پل و تامین خطی به نام استقامت نموده که به همین مبنا و بعد از فرصت 18 ماهه در بهمن­ماه 64 به اجرا در آمد که در زمان پیش­گفته سپاه پاسداران توانست از امکانات دولت شامل ساخت دکل­های مخابراتی، پست­های دیدبانی، راه­اندازی چند بیمارستان، دریافت پل و قایق جهت انجام عملیات استفاده نماید.

2-7-3.  رها کردن یگان های سپاه پاسداران

با وجود حضور سپاه در منطقه برای اجرای یکی از حساس­ترین نبردها برابر تدبیر فرماندهی کل نیروهای مسلح دفاع کامل مرز هزار کیلومتری (به جز جزیره آبادان) به نیروی زمینی ارتش واگذار شد. بدین ترتیب نزاجا مجبور به قبول مسئولیت بیشتر و گسترش یگان­های خود در طول خطوط پدافندی گردید و تمامی یگان­های سپاه پاسداران را که مسئولیت پدافند داشتند رها و به منطقه جنوب عزیمت نمودند تا بر دشمن زبون بتازند.

 

 

3- 7-3.شرکت در طرح پوشش و فریب تاکتیکی

پس از استقرار یگان­ها در مناطق عملیاتی پیش­بینی شده در طرح عملیات والفجر­8 یگان­های ارتش در منطقه کوشک تا شلمچه و یگان­های سپاه با پشتیبانی نیروی هوایی، نیروی دریایی، هوانیروز، توپخانه، مهندسی و سلاح های ضد زره ارتش عملیات را در منطقه فاو اجرا می­نمود که با وجود یگانهای ارتش و انجام طرح پوشش و فریب، عوامل اطلاعاتی دشمن محل تلاش اصلی را کشف نکرده و عبور یگان­ها از اروند را غیر محتمل می­دانستند و بنا به اظهارات اسرای عراقی در بازجویی­های انجام شده فریب ارتش عراق کاملا انجام شده بود.

4 -7-3.شرکت به عنوان تک پشتیبانی

 تدبیر کلی قرارگاه خاتم­الانبیا(ص) آن بود که دو قرارگاه اجرائی سپاه و ارتش هدایت عملیات را با عنوان تلاش اصلی و تلاش پشتیبان به صورت مستقل عهده­دار شوند که این عملیات توسط یگان­های سپاه و ارتش برای ماموریت فوق در ساعت مقرر به صورت هم زمان اجرا گردید.

5- 7-3. تقویت یگان­های سپاه پاسداران

نزاجا با احساس مسئولیت و توجه کامل به اهمیت منطقه فاو پس از تثبیت خطوط پدافندی خود در منطقه شلمچه با اعزام لشگر 30 تقویت شده و تیپ 3 لشگر 21 حمزه، اعزام رسدهای تانک، 40 قبضه موشک­انداز تاو، 60 قبضه موشک­انداز ضد تانک مالیوتکا و 15 دستگاه نفربر حامل موشک­انداز تاو و اعزام یگان­های مهندسی اقدام به تقویت تک اصلی نمود.

6-7-3. پشتیبانی آمادی

حساسیت مسئولان سطح بالای نزاجا بر سرنوشت عملیات والفجر­8 باعث شد تا در حد توان و ظرفیت پشتیبانی آمادی شامل مهمات ، سلاح­های سبک و سنگین ، پوشاک و … از یگان­های عمل­کننده در منطقه فاو را به عمل آورند.

7- 7-3.پشتیبانی آتش توپخانه پدافند هوایی

نزاجا با پیش­بینی و تحلیل عملیات و توجه به این که دشمن به دلیل از دست دادن یک منطقه حساس به ویژه شهر بندری فاو اقدام به استفاده گسترده از نیروی هوایی خواهد ­نمود، یگان­های پدافند هوایی خود را به منظور ایجاد پوشش هوایی مناسب برای یگان­های عمل­کننده در شرق و غرب اروند­رود به منطقه گسیل کرد.

8-7-3. شرکت موثر یگان های توپخانه صحرایی

طراحان عملیات به این نتیجه رسیده بودند که عبور از رودخانه خروشان اروند­رود و هجوم به دشمن پناه­گرفته در  این سد طبیعی، نیاز به آتش انبوه و مداوم دارد و چون یگان­های محدود توپخانه سپاه پاسداران جوابگوی این نیاز نبودند لذا فرماندهی نزاجا 18 گردان توپخانه را زیر­امر سپاه پاسداران قرار داده و قرارگاه گروه 22 توپخانه را مسئول طرح­ریزی و تطبیق آتش یگان­های مذکور نمود.(نوشادی،  1376: 73)

9-7-3.  پشتیبانی هوانیروز

هوانیروز با فعال کردن دو پد بالگرد به نامهای المهدی در شمال بهمن­شیر و عقابدر بین آبادان و ماهشهر، در غروب روز 20 بهمن­ماه بالگردها را از مسجدسلیمان و دزفول به قرارگاه­های مذکور انتقال دادندو شنوک­ها به پایگاه امیدیه منتقل شدند که این امر ضمن غافلگیر نمودن دشمن آسیب­پذیری تجهیزات مذکور را به حداقل رسانیده بود.در این عملیات 25 فروند بالگرد هوانیروز به علت حجم بالای ماموریت مورد اصابت دشمن قرار گرفته یا دچار سانحه گردیدند.درجریان عملیات 3938 ساعت پرواز عملیاتی صورت گرفت و تعداد 1624 نفر هلی­برن و 2100 نفرمجروح نیز تخلیه گردیدند(محمدزاده،1393­،مصاحبه)

هوانیروز با شرکت­دادن حداقل 80 فروند از انواع بالگردهای خود در عملیات والفجر­8 توان رزمی خود را به نمایش گذاشت و با ترابری پرسنل، حمل آذوقه، مهمات، جابجایی وسایل رزمی سنگین و سبک، پشتیبانی از نیروهای تک­ور، دفع پاتک­های دشمن، انجام پروازهای شناسایی، تخلیه مجروح و از همه مهمتر پشتیبانی آتش موثر، توانایی بیش از انتظار خود را انجام و با پرواز­های فریبنده در انحراف عناصر اطلاعاتی در تشخیص محل تک اصلی نقش موثری ایفا نمود که با روال عادی عملیات­های گذشته به طور کامل متفاوت و کمک چشمگیری به یگان­های عمل­کننده نموده است.(سمیعی­،1382:  227)

 

10-7-3.  پشتیبانی هوائی (نیروی هوائی)

نیروی هوایی در عملیات والفجر­8 با شرکت 45 فروند هواپیما در عملیات هوایی و استقرار یگان­های پدافند هوایی خود بصورت فعال و موثر حضور داشته که با تقویت و فعال کردن قرارگاه رعد به عنوان قرارگاه عملیاتی و ستاد مقدم نهاجا با هماهنگی قرارگاه­های خاتم 1 و خاتم 2 نیازهای پشتیبانی هوایی و پدافند هوایی یگان­ها را انجام و پس از تصمیم­گیری جهت اجرا از طریق پایگاه هوایی امیدیه به طور مستقیم به سایر پایگاه­های مربوطه دستورات لازم صادر می­گردید. در این عملیات برای به حداقل رساندن زمان اجرای ماموریت­ها و بالا بردن ضریب حفاظتی و امنیت پروازها پایگاه­های تبریز و همدان با اعزام هواپیما و گروه­های فنی به امیدیه اقدام نموده و پایگاه­های اصفهان، بوشهر و دزفول به طور مستقیم از پایگاه­های خود اقدام به اجرای ماموریت­های پشتیبانی نزدیک هوایی، ترابری سنگین هوایی، پوشش و عکسبرداری هوایی می­نمودند و همچنین سامانه پدافند هوایی هاگ و جنگ افزار­های ارتفاع پست این نیرو با اندیشه، ابتکار، خلاقیت، جسارت و از­خود­گذشتگی نتایج غیر قابل انکاری رقم زده و خسارت­های قابل توجهی را به نیروی هوایی دشمن وارد کردند.(درودیان، 1379: 231)

جهت آمادگی برای اجرای عملیات والفجر8، در تاریخ 19/10/1364 مانور سلیما­ن­خاطر با حضور مسولین  و فرماندهان جنگ با تاکتیک­های جدید و خارج از قواره­های استاندارد پروازی با دستور شهید بابائی با موفقیت انجام و خلبانان با تمام توان آماده اجرای ماموریت گردیدند دراین عملیات تمام پشتیبانی­های هوائی در کلیه شرایط جوی از یگان­های عمل­کننده اجرا و در جریان آن نیز تعداد چهار فروند از هواپیماها مورد اصابت قرار گرفته، دو نفراز خلبانان شهید و یک نفر نیز به اسارت نیروهای بعثی در آمد.(موسوی، 1393­،مصاحبه)

11-7-3. پشتیبانی دریائی (نیروی دریائی)

نیروی دریایی ارتش در عملیات والفجر­8 که در صحنه عملیاتی مناسب برای فعالیت­های آبخاکی قرار داشت با انواع پشتیبانی­های لازم با به­کار­گیری چهار فروند هوا­ناو که به علت جریان شدید آب، وجود نیزار و کانال­های مصنوعی، سواحل نامناسب و موانع مصنوعی شامل شاخک­های فلزی و نبشی، مین و … بویژه اینکه با توجه به زمان اجرای عملیات در شب که خطر آسیب­پذیری را چند برابر افزایش داده بود، یکی از پیچیده­ترین و خطرناک­ترین عملیات آبخاکی را با موفقیت به انجام رساند. در طول عملیات فتح فاو تعداد سه فروند بالگرد نداجا با 263 سورتی پرواز در 89 ساعت ماموریت شناسایی و پشتیبانی را انجام و پس از فتح فاو توپخانه سنگین دریایی در دهانه فاو مستقر و پدافندی کاملا موثر در حفظ منطقه ایفا نمود.در این عملیات نیروهای غواص سپاه پاسداران توسط غواص­های ارتش تحت آموزش­های فشرده قرار گرفتندو 212 تن انواع مهمات، 40دستگاه انواع خودرو، 1996نفر با تجهیزات، 4 قبضه سلاح سنگین در اروندرود جابجا شد و 15 مورد تجسس و نجات توسط نیروی دریائی ارتش انجام که سه فروند هواناو نیز در جریان ماموریت آسیب دیدند.(معنوی، 1393­،مصاحبه)

 

8-3.مهمترین تاکتیک­های عملیات والفجر 8 در قالب عملیات مشترک:

1-8-3.غافلگیری و فریب

فرماندهان نظامی که یک بار توانسته بودند عراق را در هورالهویزه غافلگیر کنند، این بار نیز با پیچیدگی بیشتر و بهره گیری از عامل فریب موفق شدند عراق را متوجه منطقه هور نمایند. غافلگیری عراق در فاو به حدی بود که تا دو روز پس از عملیات، ارتش این کشور تصور نمی­کرد حمله بزرگ سال 1364 ایران از آن منطقه است و این به دلیل هجوم همزمان ارتش در جبهه شمالی به عنوان تلاش پشتیبان و حمله نیروهای سپاه در جنوب منطقه به فاو بود که فریب نیروهای عراقی را به دنبال داشت.

تک فریب سپاه در هور و دو تک پشتیبانی در شلمچه و ام­الرصاص صورت پذیرفت.(جزایری، 1383 :28 )

2-8-3.بررسی دقیق زمین منطقه عملیات

تجربه عملیات­های گذشته نشان داده بود که به دلیل آتش انبوه ارتش عراق و استفاده از تانک، حتی­الامکان باید مناطقی برای عملیات انتخاب شود که بتوان در جناح­های محدودتری با ماشین جنگی عراق روبه­رو شد و به اصطلاح پیشانی جنگی محدود باشد. انتخاب منطقه فاو به طور استثنا این مسئله را شامل می­شد. زیرا وجود خور­عبدالله، اروند­رود و خلیج فارس در غرب، شرق و جنوب زمین منطقه موجب می­شد دشمن تنها از یک جناح بتواند به خط دفاعی حمله کند.

3-8-3.آتش­های پشتیبانی

از ابتدای جنگ تحمیلی، عراق به طور گسترده و به عنوان یک عامل بازدارنده قوی برای رویارویی با حملات برق آسای ایران، از آتش مناسب سود می­جست. در عملیات والفجر­8 با توجه به موقعیت خاص جغرافیایی منطقه، تمهیدات لازم برای به کارگیری آتش انجام شد. به ویژه موقعیت منطقه باعث شد که به طور موثر از آتش توپخانه، هوانیروز، نیروی هوائی و هواناوهای دریائی استفاده گردید.

 

4-8-3.پدافند هوایی

توان موشکی و پوشش هوایی مناسب منطقه، فعالیت نیروی هوایی عراق را بسیار محدود کرد. مهم­تر از آن با به­کار گیری تاکتیک جدید برای فریب هواپیماهای عراق به منظور جلوگیری از حمله به سایت های موشکی، سایت هاگ با توان قابل ملاحظه­ای مورد استفاده قرار گرفت و از توپ­های ضد هوایی نیز به شکل انبوه استفاده شد به همین دلیل، انهدام هواپیما در عملیات والفجر­8، در طول جنگ بی­سابقه بود. طبق اسناد معتبر،  70 فروند از هواپیماها وپنج فروند بالگرد عراقی در این عملیات سرنگون شدند و گمان می­رود تعداد دیگری نیز آسیب دیدند که توانستند خود را به داخل عراق برسانند. دراین عملیات شبکه فرماندهی وکنترل در قرارگاه شاهد تشکیل و شهید ستاری برای هماهنگی در خصوص پدافند هوائی در این قرارگاه حضور داشتند.(یمینی، 1393­،مصاحبه)

5-8-3.عبور غواصان از اروند

این عامل را باید یکی از مهم­ترین ویژگی­های عملیات والفجر8 دانست. درواقع عبور از اروندرود با عرض و عمق زیاد و شتاب بسیار بالای این رودخانه که به گفته برخی کارشناسان به حدود 70 کیلومتر در ساعت می رسید کار بسیار پیچیده و خطیری بود که می­بایست دقیق و با آگاهی از جوانب امر صورت می­گرفت. در غیر اینصورت علاوه بر این که موفقیت عملیات در پرده ابهام قرار می­گرفت، تعداد بسیار زیادی غواص نیز شهید می­شدند.(منصوری، ­1388: 166)

این مسئله آن اندازه مخاطره­انگیز بود که از نظر کلاسیک، عملیات عبور از اروندرود از ریسک بالائی برخورداربوده و موفقیت بالائی برای آن تصور نمی­شد. اما، دقت نظر فرماندهان در دست­یابی به اطلاعات لازم از وضعیت رودخانه، آموزش­های خاص برای عبور از اروند و انتخاب حساب شده غواص­ها، انتخاب مناسب­ترین نقطه برای عبور با توجه به عرض رودخانه و توجه کافی به حالت­های مختلف جزر و مد آب، احداث پل­های متعدد بر روی رودخانه توسط یگان­های مهندسی باعث شد شکل جدیدی از عملیات نظامی که در نوع خود در تاریخنظامی جنگ­های معاصر بی­سابقه بود، انجام شود و نیروهای خودی با اقتدار کامل، ضمن عبور از اروند و شکستن خط، منطقه را تصرف کنند. در این زمینه، ماهر­عبدالرشید، فرمانده سپاه سوم عراق چنین می­گوید: «ایران در عملیات جاری خود روش­های نظامی نوینی را به کار برده است و برخلاف توقع، در شرایط جوی سختی که باران­های شدید می­بارید، با استفاده از مردان قورباغه­ای و پیش­قراولان رزمی، حمله خود را به مواضع ما آغاز کرد.»(ابوغزاله،1380:­ 200)

رادیو آمریکا نیز گفت: «تحلیل­گران نظامی غرب معتقدند که ایران برای عبور از شط­العرب نیاز به داشتن تجهیزات کافی داشته و متعجب از این موضوع­اند که چگونه با تجهیزات اندک توانسته­اند از این آبراه عبور کرده و به مواضع عراقی­ها دست یابند؟»

6-8-3.وحدت فرماندهی

در این عملیات تلفیق یگان­های ارتش و سپاه در قالب عملیات مشترک تحت فرماندهی قرارگاه خاتم­الانبیا(ص) با ترکیب همگون نیروها، امکان برنامه­ریزی، ضمانت اجرای تصمیمات را به راحتی میسر می­ساخت. این موضوع یکی از ویژگی­های مهم عملیات به شمار می­رفت. افزون بر این حضور چشمگیر امکانات دولت نیز یکی دیگر از عوامل موثر بر افزایش توان رزمی بود. لزوم عملیات موفق و نیاز به امکانات بیشتر در زمینه فتح فاو به منظور پایان دادن به جنگ که در راستای راهبرد رسمی کشور قرار داشت، همگرایی نیروها را بیش از گذشته طلب می­نمود.

9-3.بازتاب­های  سیاسی و تاثیرهای راهبردی:

پیروزی نظامی جمهوری اسلامی ایران در فتح فاو، موازنه نظامی- سیاسی جنگ را به میزان قابل ملاحظه­ای به نفع ایران تغییر داد و روند جنگ را پیچیده­تر کرد. این اقدام ایران، بازتاب گسترده­ای در محیط بین­المللی و منطقه­ای داشت. دولت عراق نیز واکنش تندتری در ابعاد مختلف جنگ از خود نشان داد. ایالات متحده آمریکا، این پیروزی را که موجب استقرار نیروهای ایرانی در کنار مرزهای کویت شده بود، تهدیدی عمده برای منافع خود قلمداد کرد و در سطح منطقه دست به حرکات دیپلماتیک زد. جرج بوش، معاون رییس جمهور این کشور، با سفر به کشورهای عربستان، بحرین، عمان و یمن، با مقامات این کشورها دیدار کرد. ریچارد مورفی، معاون وزیر خارجه آمریکا نیز با طارق عزیز، وزیر امور خارجه عراق ملاقات کرد.

مهمترین محور گفتگو در این ملاقات­ها، گسترش جنگ ایران و عراق بود. همچنین آمریکایی­ها اعلام کردند، در صورت به خطر افتادن تردد کشتی­ها در خلیج فارس، وارد عمل می­شوند. با همین دست آویز، چهار فروند قایق خود را به بهانه تضمین امنیت کویت، گشت زنی و محافظت از سواحل کویت وارد شمال خلیج فارس کردند.

علاوه بر این، آمریکا درصدد برآمد تا با هماهنگی شوروی خط­مشی جدیدی را در برابر جنگ ایران و عراق اتخاذ کند. شولتز، وزیر امور خارجه آمریکا اعلام کرد: «میان دو ابر قدرت برای پایان دادن به جنگ ایران و عراق، ابتکار تازه­ای در جریان است.»(اردستانی،1379: 184)

وی همچنین گفت: «در این مذاکرات (در استکهلم) واشنگتن و مسکو به این توافق رسیدند که پایان یافتن جنگ به نفع آمریکا و شوروی است.»

اقدام دیگر مقامات آمریکایی، تلاش آنها در شورای امنیت برای تصویب قطع­نامه جدیدی علیه ایران و همچنین تلاش برای کاهش قیمت نفت بود. آنها همچنین به کمک رسانه­های غربی با نسبت دادن تروریسم به ایران و جو سازی در مورد خریدهای تسلیحاتی، موج جدیدی را علیه ایران به راه انداختند.(تیمرمن،1372: 455)

رادیو آمریکا در این باره به نقل از نشریه واشنگتن تایمز اعلام کرد، ایران 77 موشک زمین به زمین و 60 موشک زمین به هوا که قادر هستند هواپیماهای میگ-23 و میراژ اف-1 را سرنگون کنند، از سوریه و کره شمالی تحویل گرفته است.

نشریه انگلیسی آبزرور نوشت: «ایران به تازگی از انبارهای اروپایی 10 هزار موشک ضد تانک تاو، ساخت آمریکا را به بهای هر فروند 16 هزار دلار خریداری کرد.»

انستیتو مطالعات استراتژیک لندن نیز اعلام کرد:«چین در ماه مارس 1985 میلادی با فروش معادل 6/1 میلیارد دلار تسلیحات از جمله 14 فروند جت شناسایی جی – 60، 200 دستگاه تانک تی -59 ، سلاح ضد تانک، موشک­انداز و موشک­های زمین به هوا به ایران، موافقت کرده است.»(اردستانی،1379: 185)

اتحاد جماهیر شوروی نیز پس از عملیات والفجر8 به موضع­گیری در برابر جنگ پرداخت. از نظر گرومیکو موضع گیری شوروی در جنگ غیر قابل تغییر است. چه وقتی که عراق وارد خاک ایران شد و چه حالا که ایران وارد خاک عراق شده است. شوروی جنگ را بی­معنی و غیر ضروری خواند که باید هر چه زودتر قطع شود. به علاوه شوارد نادزه وزیر امور خارجه شوروی و همچنین معاون وزیر خارجه این کشور با مقامات عراقی دیدار و گفتگو کردند. مقامات رسمی شوروی در واکنشی جانب­دارانه از عراق، اظهار داشتند که مسکو از پیشنهادهای صلح صدام برای پایان جنگ پشتیبانی می­کند. دبیر کل سازمان ملل متحد از کشورهای آمریکا و شوروی خواست که از نفوذ خود استفاده کرده و جنگ را پایان دهند.رییس شورای امنیت با تصریح این مطلب که ایران این جنگ را علیه عراق ادامه داده است، همین درخواست را عنوان کرد.

در این راستا، شورای امنیت قطع­نامه جدیدی را در تاریخ 24 فوریه 1986 میلادی (5/12/1364) به شماره 582 در مورد جنگ، به تصویب رساند. در بند 3 پیش نویس این قطع­نامه آمده است؛ دبیر کل، از ایران و عراق بخواهد دو کشور بی­درنگ در زمین، دریا و هوا آتش­بس را رعایت کرده و بلا­فاصله تمام نیروهای خود را تا مرزهای بین­المللی شناخته شده به عقب بکشند.

قطع نامه تصویب شده بلادرنگ مورد موافقت عراق قرار گرفت، اما وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران در پاسخ به این مصوبه، در 17 اسفند 1364 طی بیانیه­ای اعلام کرد: « عدم موضع­گیری صریح و قاطع در این زمینه نشانگر آن است که شورا هنوز اراده سیاسی لازم را در این زمینه ندارد. بر این اساس، آن قسمت از قطع­نامه که به کل موضوع جنگ و خاتمه مناقشات مربوط می­شود، ناقص و بی­اعتبار و غیر قابل اجرا است…. اولین قدم برای حرکت به سمت حل عادلانه جنگ، محکومیت صریح عراق به عنوان متجاوز است

کشورها و سازمان­های عربی نیز نگرانی خود را در مورد پیروزی ایران آشکار کردند. عربستان سعودی در اقدامی جانب­دارانه از عراق، به ترکیه پیشنهاد داد در صورتی که این کشور روابط تجاری خود را با ایران قطع کند، ضرر و زیان مالی آن را به عهده می­گیرد.

شاه اردن در همین راستا به میانجی­گری میان عراق و سوریه و آشتی­دادن دو کشور پرداخت و شورای همکاری خلیج فارس نیز در 13 اسفند 1364 تشکیل جلسه داد و علیه ایران موضع­گیری کرد.

مهم­ترین بازتاب این عملیات، کاهش قیمت نفت بود که با هدف کاستن از توان اقتصادی و درآمد ارزی جمهوری اسلامی صورت گرفت. این کاهش تا مرز بشکه­ای شش دلار ادامه یافت.

عربستان به همراه کشورهای دیگر تولید کننده نفت با افزایش تولید و اشباع بازار نفت، نقش بسزایی در ایجاد این وضعیت داشتند. این عمل عربستان که با پوشش راهبرد سهم بازار توجیه می­شد، یک تا دو سال قیمت نفت را پایین نگه داشت.

افزون بر این، از دست دادن فاو، فشار مضاعفی را در سطح داخلی، منطقه­ای و بین­المللی بر عراق وارد ساخته بود. از این رو، رژیم عراق دست به اقدامات وسیع سیاسی- نظامی زد که از آن جمله می­توان به حمله به هواپیمای مسافربری ایران (حامل چند تن از نمایندگان مجلس و شخصیت­های سیاسی از جمله آیت الله شهید محلاتی)، حمله به قطار مسافربری در ایستگاه هفت­تپه خوزستان، حمله به مراکز اقتصادی و صنعتی و نیز انجام عملیات­های محدود تهاجمی تحت عنوان راهبرد دفاع متحرک اشاره نمود.(درودیان،1376:­211)

10-3.نتایج عملیات:

در عملیات والفجر8 ، دو هدف تاثیرگذار به موازنه جنگ، یعنی تصرف زمین راهبردی و انهدام دشمن به میزان قابل ملاحظه­ای به نفع جمهوری اسلامی ایران تحقق یافت.

علاوه بر این، در این عملیات بیش از 50 هزار  تن از نیروهای دشمن کشته و زخمی شدند که در میان آنها یک فرمانده لشکر، پنج فرمانده تیپ، شمار زیادی افسر ارشد و جزء مشاهده می­شدند. همچنین، دوهزارتن به اسارت در آمدند که در میان آنها چندین سرهنگ ستاد، سرهنگ دوم، سرگرد، افسر جزء، خلبان هواپیما و بالگرد و درجه دار وجود داشتند، همچنین مقادیری از تجهیزات دشمن به شرح زیر منهدم و بخشی از آنها به غنیمت گرفته شد(اردستانی­،1379­:­181)

 

نوع وسایل

انهدامی

غنیمتی

تانک و نفربر

200 دستگاه

136 دستگاه

خودرو

500 دستگاه

150 دستگاه

توپخانه

150 عراده

35 قبضه

هواپیما

47-45 فروند

هلی کوپتر

10

ناوچه جنگی

3

رادار

3

 

در ضمن، مقدار زیادی وسایل مخابراتی، سلاح­های سبک، رادارهای مختلف و نیز سلاح­های ضد هوایی در میان وسایل انهدامی دشمن و غنایم به دست آمده به چشم می­خورد. در این عملیات، یگان­های ارتش عراق بیش از هر عملیات دیگر متحمل خسارت و آسیب شدند. در مجموع، 10 تیپ پیاده، کماندویی ونیروی مخصوص، دو تیپ زرهی، چهار گردان ضد هوایی، 10 گردان الجیش­الشعبی و پنج گردان توپخانه دشمن به طور 100 در صد منهدم شدند. علاوه بر این، 33 تیپ پیاده، کماندو و نیروهای مخصوص، هشت تیپ زرهی و مکانیزه عراق نیز بیش از 60 در صد منهدم و برای بازسازی و تجدید سازمان از منطقه عملیاتی خارج شدند. همچنین نزدیک به 10 لشکر و پنج تیپ کماندو، زرهی و مکانیزه دشمن 30 درصد آسیب دیدند که به دلیل کمبود نیروهای آسیب دیده و جایگزینی آنها، این نیروها نیز به عقب منتقل شدند.(همان،183)

بدین ترتیب، عملیات والفجر 8 موجب شد که عراق توان بسیار زیادی را در آن به­کار­گیرد و با شکست سنگینی که به اجبار پذیرفت، ضربه روحی – روانی قابل توجهی بر ارتش آن کشور وارد شد، و سرانجام مهمترین نتیجه بدست آمده از عملیات والفجر 8 آزادسازی شهر فاو، انهدام سکوهای موشک، قطع امکان تردد عراق به شمال خلیج فارس، تامین خورموسی و تردد کشتی ها به بندر امام خمینی، تسلط بر جنوب اروند­رود و هم­مرز شدن با کویت بود.

4.تجزیه و تحلیل

فتح فاو، معادلات نظامی و برنامه های پیش بینی شده بغداد را دگرگون نمود. طبعا به کارگیری بعضی عوامل موثر از سوی نیروهای اسلام سبب این پیروزی شگرف گردید. در ذیل به بخش­هایی از نقاط ضعف دشمن و نقاط قوت خودی اشاره می شود:

نرسیدن اطلاعات دقیق به دشمن درمورد حجم عملیات رزمندگان اسلام و ناهماهنگ بودن رده های اطلاعاتی آن در سامانه رازیت و پوشش و استتار یگان های خودی در منطقه دشمن را غافلگیر کرد، به طوری که تا ساعت آغاز  عملیات نسبت به محور آن هیچ گونه اطلاعی نداشت.

غافلگیری و استفاده از شرایط جوی نامساعد در بدترین شرایط جغرافیایی و پیچیده ترین و وسیع ترین موانع برای رسیدن به خطوط دشمن عواملی بودند که دشمن را مبهوت کرد. زیرا باور نمی کرد که در چنین شرایطی امکان تک گسترده وجود داشته باشد. در عین حال نزد دشمن پذیرفتنی نبود که برای رسیدن به بصره که هدف مهم وراهبردی ایران در جبهه جنوب بود، دورترین منطقه عملیاتی انتخاب شود، چرا که اگر سقوط بصره هدف بود، باید برای دستیابی به این هدف، نزدیک ترین راه وصولی انتخاب می شد. بنابراین اگر نیروهای دشمن اطلاعی هم از جا به جایی و تحرک نیروهای خودی نیز داشتند، آن را تعرض و فریب تلقی کردند.

دشمن با آن که در سه روز نخست عملیات، نسبت به ادامه آن تردید داشت، برخلاف روال گذشته گارد ریاست جمهوری را برای سد کردن حمله رزمندگان اسلام وارد عمل کرد. در این عملیات، دشمن بیشترین جناح آسیب پذیر را از نظر آتش توپخانه به نیروهای خودی داد که این امر باعث کندی تحرک و جابه­جایی یگان هایش گردید.

همچنین از آنجا که عراق انتظار تک نیروهای خودی در جنوبی ترین نقطه آبادان را نداشت، هیچ گونه برنامه ریزی برای زمین و راه های وصولی احتمالی نکرده بود. درنتیجه در منطقه عملیاتی، در قسمت بسیار کم عرض برابر رزمندگان قرار گرفت، موضعی که تضعیف تدابیر فرماندهی رده بالای دشمن را باعث شد، به طوری که یگان های عمل کننده دشمن در اجرا وحدت نظر نداشتند و دستورات را با اکراه می پذیرفتند. زمین عامل بسیار موثری در تحرک . مانور تانک است و بالا ترین توان رزمی دشمن در جنگ زمینی نیز استفاده از تانک بود که به لحاظ باتلاقی و محدود بودن زمین، قدرت مانور از آنها سلب گردید.

 عامل دیگر آن بود که، فرماندهان دشمن روحیه جنگجویی نداشتند و بیشتر فرماندهان این منطقه بدون اجرای عملیات در سنگرها مانده بودند، به طوری که هیچ گونه تدبیر مناسبی از سپاه هفتم و لشکرها و تیپ های تابعه مشاهده نشد. همچنین، کارخانه نمک و حوض نمک بدترین مانع برای دشمن و بهترین جناح مطمئن برای مانور نیروهای خودی محسوب می شد. جناح مطمئن دیگر نیروهای خودی، دریا بود که ساحل بسیار دوری با گل و لای و غیر قابل استفاده برای نیروی پیاده داشت. موضعی که دشمن را در استفاده از هلی برد از سوی کشتی، هاورکرافت و بالگرد مایوس و ناامید کرد.

منهدم شدن تیپ های گارد ریاست جمهوری و رسیدن  خبر آن به دیگر یگان ها عامل تضعیف روحیه در بین یگان های ضعیف تر شد. بدین ترتیب نیروهای دشمن عملا قادر به مقاومت در برابر نیروهای خودی که از نقاط قوتی به شرح ذیل برخوردار بودند، نشدند.

  • برنامه­ریزی صحیح و اصولی و سازماندهی و اعمال تاکتیک­های مناسب و واقعی تمرین شده همراه با تبلیغات همه جانبه
  • تداوم آموزش­های آبخاکی غواصی،هلی­برن و کیفی کردن نیروهای سازمان رزم برای بکارگیری در مناطق صعب العبور
  • رفع کمبود نیرو، یعنی استعداد مناسب از نظر نیروی انسانی و کامل شدن تیپ­ها و لشکرها و تکمیل استعداد مورد نیاز
  • رعایت اصول حفاظتی از نظر تردد، جا به جایی یگان ها و کنترل تردد عناصر مشکوک و ستون پنجم از سوی حفاظت اطلاعات
  • رعایت اصول پوشش و استتار و اختفای یگان­های عمل کننده در منطقه عملیاتی
  • رعایت اصول حفاظتی از نظر ارتباطات
  • تامین عقبه­های مطمئن برای پشتیبانی، مهمات رسانی و تدارکات.
  • تامین راههای وصولی مناسب به خطوط پدافندی خودی و سرعت دادن به تحرک یگان­ها در منطقه
  • اختیار راهکارها و راه­های وصولی متعدد برای تضمین تک خودی و انهدام خطوط پدافندی دشمن
  • برتری آتش توپخانه و به کارگیری درست آن
  • به کارگیری موثر وسایل ضد زره و ادوات
  • استفاده به موقع از هوانیروز و بالگرد در پشتیبانی و رساندن نیروهای رزمنده به خطوط تماس
  • برآورد صحیح و مناسب و تهیه وسایل عبور آبی و استفاده به موقع از آن
  • طرح­ریزی صحیح و مناسب با توجه به زمین عملیات، جو و عوارض موجود، مانند جنگل و رودخانه
  • پشتیبانی نیروی هوایی و اجرای ماموریت­های نزدیک نسبتا موثر روی تجمع و قرارگاه­های دشمن
  • پیشگیری و تدبیر بی­سابقه فرماندهی در بکارگیری یگان­های تک­ور و احتیاط نسبت به توان رزمی آنها در زمان و مکان مناسب
  • استفاده مناسب از اطلاعات شنود و مراحل دیگر در شناسایی یگان های موجود در منطقه و مقاصد دشمن در جریان عملیات
  • تراکم آتش موثر پدافند هوایی و استفاه درست از توپ های دوربرد زمین به هوا، مانند اورلیکن و سایت هاک
  • دقت عمل در احداث جاده­ها و عقبه­های خودی و ایجاد راه­های متعدد آسفالته که نقش عمده­ای در تحرک نیروهای خودی داشت
  • وحدت نظر در فرماندهی قرارگاه خاتم الانبیا (ص) و دیگر قرارگاه­ها و لشکرها در طرح­ریزی و اجرا
  • پشتیبانی مستقیم و مشهود و تدارک قوی یگان­های عمل­کننده و عدم محدودیت در مصرف مهمات
  • عزم و اراده و تقوا و اخلاص نیروهای عمل­کننده اعم از ارتش، سپاه، بسیج و نیروهای دیگر و اصرار بر پیروزی و ادامه عملیات بدون وقفه
  • آمادگی لازم برای پدافند شیمیایی و خنثی سازی عوامل آن
  • استفاده از اصل غافلگیری به منزله موثرترین اصل در تضمین پیروزی که در این عملیات، به بهترین شکل انجام شد

عملیات والفجر 8 در مجموع، جنگی را که بیش از دو ماه و نیم در منطقه فاو ادامه داشت، به نفع ایران به پایان برد و باعث شد تا فرماندهان دشمن، شکست نظامی، تبلیغاتی- سیاسی دیگری را پذیرا شوند.

نتیجه­گیری و پیشنهادها

(1)جمع­بندی

تحولات صحنه جنگ در دوره بعد از فتح خرمشهر، طی سال های 1363 و 1364، تنوع، پویایی و شتاب بسیاری یافت و در این روند فرماندهان جبهه اسلام تلاش کردند با هر آنچه در توان دارند، هدف­های ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر را محقق سازند. در این بخش به عنوان نتیجه گیری، روند تحولات جنگ و عوامل تاثیرگذار بر آنها در این موضوعات جمع­بندی شده است: راهبرد نظامی، راهبرد عملیاتی، تاکتیک، تقویت ارتش عراق، منابع و امکانات و عملیات مشترک سپاه و ارتش تحت فرماندهی قرارگاه خاتم­الانبیا(ص)

راهبرد نظامی در این دوره مبنی بر"جنگ تا پیروزی تعیین کننده جهت دست یابی به صلح"  بر تصمیم گیری مسئولان برای انجام عملیات، تجهیز منابع و مانند آن سایه افکنده بود. در این راستا پس از آن که در عملیات­های رمضان و خیبر نتایج دلخواه به دست نیامد احتمال فتح فاو، امید زیادی ایجاد کرد، به گونه ای که آقای هاشمی رفسنجانی فرمانده عالی جنگ هنگام بحث و بررسی این منطقه به فرماندهان نظامی گفت: «چنان چه فاو را بگیرید کار تمام است. از آن پس کار زیادی نخواهید داشت»(جزایری،1383: 110)

در سطح راهبرد عملیاتی نیز تحولات شگرفی رخ داد. در پی ایجاد دگرگونی­های اساسی در ارتش عراق و نیز مسلح شدن زمین به انواع موانع، فرماندهان به عملیات آبخاکی دست زدند که این اوج خلاقیت و ابتکار عمل آنها برای غلبه بر توانایی ارتش عراق بود. افزون بر این، ایفای نقش در خلیج فارس هنگامی که حملات عراق در سال­های 1363 و 1364 علیه مراکز نفتی شدت یافت و همچنین کسب توان موشکی برای مقابله به مثل در جنگ شهرها و آغاز جنگ نامنظم در شمال عراق ابداعات دیگری بودند که بر اساس آن راهبرد عملیاتی سال به سال نو شده و توانایی های عراق را برای جلوگیری از حملات ایران کاهش داد.

در سطح تاکتیک نیز برخی تغییرات به وجود آمد و گاهی تاکتیک های جدید مورد استفاده قرار گرفت. عملیات والفجر 8 ظرف تحقق تاکتیک های جدید بودند. در عملیات والفجر8 نحوه فریب، حفاظت مسائل مربوط به عملیات و به کارگیری غواصان برای شکستن خط، در نتیجه عملیات تاثیر به سزایی داشت. در این میان عامل اصلی، تاکتیک حمله از شرق به غرب روی دژ پنج ضلعی بود که شیرازه دفاعی ارتش عراق را از هم گسیخت و نیروهای دشمن هیچگاه نتوانستند تسلط بر میدان درگیری را باز یابند و با اینکه بعد از عملیات رمضان هیچگاه حاضر به واگذاری زمین نشدند، اما این بار مجبور شدند برای به دست آوردن زمان و ابتکار عمل از انتهای پنج ضلعی منتهی به اروند و نیز جزایر ماهی و ام­الطویله عقب نشینی کنند.

ارتش عراق در حالی به شکست در فاو و شلمچه تن داد که در این دوره به نحو چشمگیری مسلح و تجهیز شده و از نظر سازمان رزم نیز توسعه قابل ملاحظه­ای یافته بود. در توسعه سازمان بیش از همه لشکر گارد جمهوری توسعه کیفی و کمی پیدا کرد. این یگان طی سه مرحله متحول شد.

1 – پس از فتح خرمشهر

2- پس از عملیات خیبر

3- پس از فتح فاو

گارد جمهوری ابتدا در فاو به نحوه بی سابقه ای منهدم شد و سپس در شلمچه تلفات قابل ملاحظه ای را تحمل کرد اما در هر بار بازسازی شد و بیش از گذشته تقویت گردید. در این دوره ارتش عراق از جنبه های گوناگون اطلاعاتی نیز تقویت شد و علاوه بر دریافت اطلاعات از ماهواره، هواپیماهای آواکس مستقر در آسمان عربستان، شنود و عکسبرداری هوایی، از عوامل نفوذی درون جبهه نیز اطلاعات جزئی و با ارزشی را کسب کرد. در این میان نیروهای سازمان منافقین و برخی گروه های دیگر در تهران و شهرهای بزرگ به عنوان منابع اطلاعاتی مورد استفاده عراق قرار گرفتند. یکی دیگر از مسایل مهم این دوره تشدید فشار اقتصادی و محدودیت های تسلیحاتی برای جمهوری اسلامی ایران است. کاهش شدید درآمد ارزی ایران از فروش نفت و توقف فعالیت کارخانجات و تولید در کشور، به طور طبیعی تامین نیازهای جنگ را با مشکل مواجه ساخت اما تاکید کشورهای اروپایی، ژاپن و وابستگان منطقه ای آمریکا به خودداری از تحویل اقلامی که موجب افزایش توان رزمی ایران می شد، فشار بر جبهه ها را افزایش داد. این مسئله با چنان حساسیتی اعمال می شد که حتی تهیه لباس غواص، ماسک ضد شیمیایی، خودرو در یگان ها به یک معضل تبدیل شده بود و نبود ماسک مناسب در برابر انواع گازهای کشنده شیمیایی موجب شهادت تعدادی از رزمندگان شد.

از نظر تامین تسلیحات وضع بسیار بدتر بود. خریداری هواپیما، موشک دوربرد (زمین به زمین)، موشک سطح به دریا، موشک سطح به دریا، موشک ضد هوایی و قطعات مربوط به آن، تانک، قبضه های توپ، نفربر، و ضد زره ناممکن بود. فقط برخی اقلام مانند موشک تاو، موشک اسکاد، قطعات موشک هاگ و برخی اقلام دیگر از بازار سیاه تهیه می شد و یا در سطح محدود، دول چین، لیبی، کره شمالی و سوریه، برخی اقلام جزئی را در اختیار ایران می­گذاشتند.

در قالب عملیات مشترک تحت فرماندهی قرارگاه خاتم­الانبیا(ص)، ارتش علاوه بر عهده­دار بودن تلاش پشتیبانی در شمال منطقه، امکانات قابل ملاحظه­ای را از نظر توپخانه، مهمات، پدافند هوایی و به کارگیری هواپیماها و هواناوها وارد صحنه کرد و موجب شد عملیات با چالش کمتر، انسجام بیشتر در تصمیم­گیری و شفافیت مسئولیت­ها ادامه یافته و پیروزی­های چشمگیری به دست آید.سپاه پاسداران نیز توانست با استفاده از توان پشتیبانی آتش مداوم و به­کارگیری تاکتیک­های جدید به عنوان تلاش اصلی در جنوب منطقه عملیات عمل نموده و به اهداف از پیش تعیین شده دست یابد.

(2)پیشنهادها:

((1))-از آن جا که نویسنده، مقاله حاضر را یک اثر پژوهشی مقدماتی در زمینه عملیات والفجر8 می­داند، تحقق موضوعات زیر برای غنا بخشیدن به جنبه­های مختلف عملیات فتح فاو ضروری به نظر میرسد:

الف)پژوهش بیشتر در خصوص نقش یگان­های ارتش جمهوری اسلامی ایران

ب)پژوهش تفصیلی درخصوص بازتاب­های سیاسی این عملیات 

پ)استنتاج آموزه­های اساسی از تاکتیک­های به­کارگرفته شده در عملیات

((2))-هم اکنون با توجه به تغییر راهبردهای کلان نظامی و تهدیدهای موجود، انجام رزمایشات مشترک در دستورکار نیروهای مسلح ج.ا.ا قرار دارد و یگان­های اجرا­کننده این رزمایشات در سطوح تاکتیکی ورده گردان هستند، لذا گنجاندن واحدهای درسی عملیات­های مشترک که در عملیات والفجر8 نیزمصداق داشته است، در دوره­های مقدماتی و عالی رسته­ای ضروری به نظر می­رسد.

((3))-جهت تحلیل عملیات­های صورت گرفته در دفاع مقدس، تعداد کثیری از فرماندهان ومسئولین در سطوح میانی آشنائی کامل ندارند، لذا پیشنهاد می­گردد در دانشگاه فرماندهی و ستاد از این عملیات­ها که حتی در دانشگاه­های نظامی کشورهای خارجی تدریس می­گردد، به عنوان واحدهای درسی به آن­ها پرداخته شود ودر صورت امکان دانشجویان در مناطق عملیاتی حضور یابند. حداقل بهره آن این است که دانشجویانی که در آینده در سمت­های فرماندهی یگان­های عمده قرار می­گیرند در ایام مناسبتی مختلف بتوانند به صورت تخصصی این عملیات­ها را مطرح و به نسل جوان ارتش انتقال دهند.

((4))-با گذشت زمان که اطلاعات کهنه وسوخته می­شوند لازم است که در هر مورد از امور جنگ به طور تخصصی توانائی­ها و ناکارآمدی­ها شناسائی و در بیان کردن ضعف­ها و ارتقاء سطح کیفی توانائی­ها اقدام شایسته وجدی به عمل آید، در این صورت است که میدان­های جنگ تجربه شده و به خصوص دفاع مقدس هشت ساله، به میدان کسب آموزش و تجربه مبدل می­­گردد. ما در جنگ علاوه بر موفقیت­های چشمگیر تاکتیکی، عملیاتی وراهبردی، نقاط ضعفی نیز داشته­ایم که منجر به عدم­الفتح در عملیات­ها گردیده  است که بایستی کشف و شناسائی شده و از ممنوعیت­های آن­ها کاسته تا این اطلاعات جهت آگاهی از ناکارائی­ها در محافل آموزشی توسط افراد متخصص تحلیل شوند.

((5))-نقش پشتیبانی از ابتدا تا انتهای هر عملیات وعدم ایجاد وقفه در آن از اهمیت ویژه­ای برخوردار است که این امر در عملیات والفجر8 به بهترین نحو انجام گرفته است. به استناد مدارک موجود آمار مهمات مصرف شده توپخانه در کالیبرهای مختلف در طول عملیات پنج میلیون و 550 هزار و 148گلوله بوده که از کارت­های کنترل موجودی فرماندهی مهمات آماد و پشتیبانی نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران استخراج گردیده است. در فاو امکانات و تدارکات، ایستگاه­های صلواتی، حمام­های صحرائی بهتعداد زیاد موجود بود و استفاده می­گردید. به طور کلی در شهر فاو مانند یکی از شهرهای ایران امکانات فراهم شده بود به نحوی که بیمارستان موجوددر فاو از تجهیزات و نیروی انسانی فوق تخصصی برخوردار بود.لذا لازم است در خصوص تبیین اهمیت نقش یگان­های پشتیبانی خدمات رزمی اقدامات ویژه­ای صورت گیرد.

((6))-درعملیات والفجر8 تعداد 18 گردان از یگان های توپخانه ارتش در نقش پشتیبانی از یگان های مانوری در جبهه جنوبی منطقه عملیات در کنترل عملیاتی سپاه پاسداران قرار گرفته و گروه 22 نیز مسولیت تطبیق و هماهنگی  پشتیبانی آتش­ها را بر عهده  داشت، اما یگان­های  پشتیبانی شونده از ابتدا برنامه­ای برایاستفاده از امکانات فراهم شده نداشتند و از توان عملیاتی پشتیبانی آتش برابر اصول سازمان برای رزم استفاده بهینه به عمل نیامد و حتی در مواردی حجم آتش غیر ضروری، جابجائی­های غیر اصولی و نداشتن ربط و ارتباط، مشکلاتی را برای یگان­های پشتیبانی­کننده به وجود می­آورد، لذا ضروری است به این مهم به ویژه در عملیات­های مشترک که ممکن است نیروهای مسلح آن در ساختارهای موجود، تفاوت­هائی داشته باشند پرداخته شده و آموزش­های همسو و مرتبط تشکیل و به صورت کلی گذشته را چراغ راه آینده بنماییم.

((7))-فرماندهان صحنه عملیات، در برآورد­های مختلف همواره به این می­اندیشند که تا حد امکان ماموریت های خود را با تلفات رزمی کمتری به انجام برسانند، با توجه به آمار شهدا و مجروحین در عملیات والفجر8 نیاز رزمندگان به وسایل حفاظتی انفرادی در سطح فراگیر احساس می­شود که نتیجه آن کاهش تلفات رزمی، بویژه مجروحین را در میدان جنگ سبب می­گردد لذا با توجه به امکانات نظامی دشمنان احتمالی، نیاز به بازنگری در تجهیزات و مکانیزم­های حفاظتی از کارکنان در جهت کاهش تلفات، ضروری به نظر رسیده و از هر نظر مقرون به صرفه می­باشد.

 

منابع:

1) اسدی، هیبت­الله، 1387، ارتش در فاو، تهران، ایران سبز

2) اردستانی، حسین، 1379، تنبیه متجاوز، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ

3) السامرائی، وفیق، 1377، ویرانی دروازه شرقی، ترجمه عدنان فاروقی، تهران، مرکز فرهنگی سپاه

4) ابوغزاله،عبدالرحیم،1380، جنگ ایران و عراق، ترجمه نادر نوروز شاد، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه

5) پارسادوست، منوچهر، 1369، ریشه­های تاریخی اختلافات ایران و عراق، شرکت سهامی انتشار

6) تیمرمن،کنت آر، 1373، سوداگری مرگ ترجمه احمد تدین، تهران، خدمات فرهنگی رسا

7) جعفری، مجتبی،1384، اطلس نبردهای ماندگار، تهران، نودید طراحان

8) جزایری، مسعود، 1383، شب بارانی حمله، تهران، اداره روابط عمومی و انتشارات سپاه

9) حسینی، سید یعقوب، 1385، تاریخ جنگ تحمیلی، تهران، هیئت معارف جنگ سپهبد شهید علی صیاد شیرازی

10) درودیان، محمد، 1378، جنگ،بازیابی، ثبات، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه

11) درودیان، محمد، 1379، از خرمشهر تا فاو، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه

12) درودیان، محمد،1385، آغاز تا پایان (سیری در جنگ ایران و عراق)، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه

13)رفیعی، رحیم و بهشتی، علی­اکبر، 1393 ، نقش ارتش درهشت سال دفاع مقدس، قرارگاه راهیان نور آجا

15)رستمی، محمود، 1378،فرهنگ واژه­های نظامی، تهران، ستاد مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران

16) زمانی، قاسم، 1372، حقوق بین­الملل و کاربرد سلاح­های شیمیایی در جنگ تحمیلی، نشر فرهنگ اسلامی

17) سمیعی، علی، 1382، کارنامه توصیفی عملیات­ها، تهران، نسل کوثر

18) گروه مولفین، 1391، عملیات مشترک و مرکب، تهران، دانشگاه فرماندهی و ستاد ارتش جمهوری اسلامی ایران

19) منصوری لاریجانی، اسماعیل، 1388، آشنایی با دفاع مقدس، تهران، پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس

20) معاونت سیاسی ستاد کل نیروهای مسلح، 1367، عملیات والفجر 8، تهران، مرکز نشر فرهنگی رجاء

21)معین­وزیری،­ نصرت­الله­و­یاسینی،­حسین،1379،آیین نامه عملیات (2/01- 3 م)، جلد یکم، تهران، ­انتشارات ستاد آجا

22) نوشادی، پاسدار، 1376، توپخانه در عملیات والفجر 8، پایان نامه دوره کارشناسی ارشد، تهران، دافوس سپاه

            23) نداف، مجید، 1379، نبرد فاو، تهران، قلم آذین

24) مرکز مطالعات و تحقیقات  جنگ، 1365، وضعیت دشمن در عملیات والفجر8، تهران

25) سرتیپ سیدمحمودیمینی، سرتیپ­دوم خلبان بازنشسته ابراهیم محمد­زاده­، سرتیپ­دوم خلبان بازنشسته سیداسماعیل موسوی، دریادار­دوم بازنشسته عبدالله معنوی­، سرهنگ بازنشسته هیبت­الله اسدی، 1393 ،جلسه هم­اندیشی پیشکسوتان، فرماندهان و رزمندگان حاضر در عملیات والفجر 8 ، تهران، دانشگاه فرماندهی وستاد ارتش جمهوری اسلامی ایران

 

 

 

 

 

 

 

                                                                                                        

 

 

 

 

 

 

 

 

اطلاعیه شماره 4 قرارگاه خاتم الانبیا (ص)

 

اطلاعیه شماره 4 قرارگاه خاتم­الانبیا­(ص) مرکز عملیات مشترک جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بدین شرح انتشار یافت.

بسم الله الرحمن الرحیم

لاحول و لا قوه الابالله العلی العظیم

یا مهدی یا صاحبالزمان (عج) شاهد تلاش جان بر کفان ارتش جمهوری اسلامی ایران و ایثارگران پاسدار و بسیج سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در منطقه

در ادامه نبرد بی­امان کفر­ستیزان لشکر توحید با آتش­افروزان بعثی صهیونیستی عراق، جبهه­های نبرد همچنان عملیاتی والفجر 8 بوده و طی پریشب و دیروز نیز دشمن شکست خورده متحمل تلفات سنگین شد.

امت دلاور اسلام! ملت شهید­پرور ایران! رزم­آوران رشید لشکر اسلام در ادامه عملیات خود که در امتداد منطقه عملیاتی والفجر 8 و با استعانت از نام مقدس حضرت ولی­عصر­(عج) انجام می­شود، موفق شدند طی پریشب و دیروز نیز عملیات خود را به روی سه محور عملیاتی فاو- بصره، فاو- البحار، و دریاچه نمک ادامه داده و طی یک درگیری سنگین که از اولین ساعت پریشب آغاز و تا صبح دیروز ادامه داشت، موفق شدند با انهدام شمار دیگری از مواضع نیروهای دشمن، چندین کیلومتر دیگر از این منطقه را آزاد و استحکامات و مقرهای بزرگ جدیدی را بر روی جاده فاو- بصره به تصرف خود درآورند.

در عملیات ظفرمندانه سپاهیان اسلام، علاوه بر تیپ­ها و گردان­هایی که در اطلاعیه­های قبلی قرارگاه خاتم­الانبیا­(ص) به اطلاع رسید، موفق شدند تیپ بازسازی شده 28 پیاده، گروهان کماندویی تیپ 702، دو گردان کامل از تیپ 101، یک گردان از تیپ 501، یک گروهان تانک و دو گردان از تیپ 66 نیروی مخصوص ارتش شکست خورده عراق را به طور کامل متلاشی نمایند. همچنین با به هلاکت رسیدن و اسارت شمار زیادی از نفرات دشمن، آمار تلفات ارتش شکست خورده عراق از مرز 5100 تن گذشت. در جریان عملیات پیروزمندانه لشکر امام زمان­(عج) در این منطقه که به منظور پیشروی در مواضع نیروهای تازه نفس ارتش مضمحل عراق در جاده فاو-بصره و تار­و­مار کردن آنان انجام شد، شمار زیادی ادوات و تجهیزات دشمن از جمله بیش از 10 دستگاه تانک، چندین دستگاه نفربر، ده ها انبار بزرگ مهمات، لودر و بیل مکانیکی هدف آتش هماهنگ واحدهای ضد زره نیروی زمینی سپاه پاسداران و عقابان تیزپرواز هوانیروز ارتش جمهوری اسلامی ایران قرار گرفته و منهدم شدند.همچنین یک فروند بالگرد توپدار دشمن با آتش پر­حجم پدافند رزمندگان اسلام سرنگون شد.

غنایم زیادی از تجهیزات قوای شکست خورده عراق نیز که در این منطقه به تصرف قوای توانمند سپاه اسلام درآمده، که اکنون در نبرد بی­امان مدافعین ظفرمند انقلاب اسلامی علیه دشمن استفاده می­شود.

 

و ما النصر الا من عندالله العزیز الحکیم

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده