بررسی و تحلیل سلسله عملیات­های هشت سال دفاع مقدس
تجزیه و تحلیل عملیات کربلای9 - عباس رضایی چکیده تحقیق حاضر به تجزیه و تحلیل عملیات کربلای9پرداخته و هدف آن بررسی این عملیات است. روش تحقیق؛ توصیفی- تاریخی و جامعه مورد مطالعه، فرماندهان شرکت کننده در عملیات کربلای9 می­باشد. ابزارجمعآوری اطّلاعات در این تحقیق، مصاحبه با صاحبنظران و همچنین موارد مندرج در اسناد و مدارک معتبر و علمی در ارتباط با موضوع تحقیق میباشد. محقق از طریق مطالعات کتابخانه­ای و مصاحبه با صاحب­نظران و حتی با عزیمت به منطقه عملیاتی کربلای9 و با بررسی جنبه­های تاکتیکی زمین منطقه، اطلاعات لازم را اخذ و مورد استفاده قرار داده است.بر اساس یافته­های این تحقیق، اهداف این عملیات؛ به دست آوردن ابتکار عمل در دو منطقه عملیاتی کربلای8 و کربلای9، غافلگیر نمودن دشمن در مراحل اولیه عملیات، جلوگیری از تمرکز نیروهای دشمن در جبهه­ی میانی در منطقه عملیاتی کربلای8، تصرف پاسگاه باباهادی و ارتفاع رضا4 در منطقه قصرشیرین است. کلید واژه: عملیات کربلای8، عملیات کربلای9،تک محدود

مقدمه

پس از گذشت یک سال از جنگ تحمیلی، رزمندگان اسلام با تلاش زیادی موفق شدند ماشین جنگی دشمن را در طول جبهه­های جنگ متوقف نمایند که در نتیجه دشمن به ناچار در سراسر منطقه نبرد زمین­گیر شده و خط پدافندی را در منطقه تشکیل داد. نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران با کمک و پشتیبانی نیروهای مردمی توانستند علاوه بر سد پیشروی دشمن، در مناطقی از جبهه­های نبرد تک­های محدودی را  اجرا کنند و در بعضی موارد تلفات و ضایعاتی را به دشمن وارد آورند و یا این­که وضعیت بهتری برای ایجاد خط پدافندی فراهم نمایند.

عملیات قادر، کربلای6، کربلای 7،  عملیات های سری نصر، …….وکربلای9 از جمله عملیات­هایی است که ارتش جمهوری اسلامی ایران مستقلاً انجام داده است. اجرای عملیات کربلای9 به منظور حفظ آمادگی رزمی بوده و نیروها را از حالت رخوت و مداومت کار پدافندی خارج کرده و باعث گرم نگه داشتن تنور جنگ شده و به دشمن می­فهماند که ایران در باز پس­گیری سرزمین­های اشغالی خود قاطع و ثابت قدم می­باشد. نکته دیگر این­که عراق فکر نکند ایران از ادامه روند جنگ خسته شده و یا توان جنگی ما ضعیف شده است. از طرف دیگر بر اساس تدابیر اتخاذ شده، ارتش و سپاه می­بایستی عملیات­هایی را مستقلاً طراحی و اجراء نمایند. لذا این عملیات با اهداف خاصی در منطقه سرپل­ذهاب –  قصرشیرین توسط لشکر 81 زرهی نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران انجام گرفت.

تشریح و بیان مسئله

ارتفاعات 654، آهنگران و بیشگان در منطقه عمومی سرپل­ذهاب قرار دارند که به استناد قرارداد 1975 الجزایر، خط­الراس جغرافیایی این ارتفاعات، مرز مشترک ایران و عراق را تشکیل می­دهد. هم زمان با ادامه عملیات کربلای8 در منطقه جنوب، نیروی زمینی ارتش عملیات کربلای9 را در منطقه شمال شرقی قصرشیرین در ارتفاع قراویز آغاز کرد. این عملیات توسط لشکر81 زرهی به  اجرا درآمد که بین 40 تا 60 درصد نیروهای بعث عراق دچار تلفات و خسارات شدند. شمار کشته­ها و مجروهان دشمن به2500 تن رسید. تعداد هشت دستگاه تانک، هفت انبار مهمات و 35 دستگاه خودروی آنها­ نیز منهدم شد. در این عملیات از نیروهای خودی بیش از 520 تن زخمی و 23 تن شهید شدند. در جریان این نبردها که در منطقه­ای کوهستانی جریان داشت، طی نخستین روز عملیات، گردان­های 3و4 از تیپ کماندویی لشکر 21 سپاه دوم عراق به میزان 80 درصد آسیب دیدند. مسئله تحقیق این ­است که:

  1. تاکنون در خصوص اجرای این عملیات هیچ­گونه تحقیقی انجام نگرفته و حماسه آفرینی­های رزمندگان در این عملیات ناشناخته مانده است.
  2. اطلاعات دقیقی از چگونگی طراحی و اجرای آن در دست نیست.
  3. ثبت و ضبط وقایع، حوادث، اسناد و مدارک و نگارش تاریخی این حماسه تاریخی
  4. تجزیه و تحلیل مسائل تاکتیکی این عملیات
  5. بهره­برداری آموزشی از این عملیات

 

اهمیت و ضرورت تحقیق

عملیات کربلای9 در ساعت 0100 بامداد 20 فروردین­ 1366 با رمز یا مهدی(عج) ادرکنی شروع شد و بایستی به این مورد توجه کرد که عملیات آفندی ؛ تحت عنوان کربلا8 دو روز قبل یعنی 18 فروردین­1366 در جبهه­ی میانی و در شرق بصره توسط یگان­های سپاه پاسداران انقلاب اسلامی آغاز شده بود. از آنجا که عملیات کربلای8 از نظر موقعیت و کسب ابتکار عمل توسط رزمندگان اسلام بسیار حائز اهمیت بود، بنابراین ضروری بود که تمام تلاش­ها در راستای رسیدن به اهداف آن به عمل آید. لذا برای عدم تمرکز نیروی دشمن در این جبهه و به ستوه آوردن آن، درجبهه­های دیگر نیز عملیات­های مشابه به اجرا در آمد تا دشمن نتواند تمرکز نیروی لازم را در جبهه­ی مورد نظر (کربلای8)  داشته باشد. به همین دلیل، عملیات کربلای9 در منطقه غرب توسط یگان­های لشکر 81 زرهی اجرا شد.  با وجودی که این عملیات، یک تک محدود آفندی بود، اما دستاوردهای خوبی داشت و توانست به اهدف مورد نظر فرماندهان دست یابد. بنا بر این با توجه به مسائل فوق عملیات کربلای9 دارای اهمیت فوق­العاده­ای می­باشد که برای مشخص نمودن اهداف و ثبت دستاوردهای آن نیاز به تحقیق بیشتری دارد.

با توجه به فرمایشات رهبر فقید انقلاب (ره) که فرمودند: «از همه نگارندگان حوادث جنگ و همه کسانی که توان انجام وظیفه در این مهم را دارند درخواست می­کنم از ثبت و ضبط این دوران غفلت نکنند و این گنجینه را برای آیندگان به ودیعه بگذارند»، تکلیف ما را در این تحقیق دو چندان می­شود. منطقه عملیاتی کربلای9 با وجود ارتفاعاتی همچون آهنگران و ارتفاع 542 و به علت داشتن دید و تیر عالی بر روی محورهای سرپل­ذهاب – قصرشیرین – خسروی و همچنین کنترل دقیق روی زمین­های منطقه از نظر نظامی بسیار حساس و حائز اهمیت است. در ابتدای تجاوز عراق، تصرف این منطقه یکی از اهداف نیروهای بعثی و استقرار نیرو و ایجاد موانع سدکننده بر روی آن بود. عملیات کربلای9 پس از اجرای شناسایی دقیق از مواضع و موانع دشمن به منظور تصرف این عوارض طرح­ریزی و اجرا شد. این تحقیق به منظورهای زیر ضرورت دارد:

  1. ثبت وقایع دفاع مقدس
  2. نقد و بررسی مسائل تاکتیکی مربوط به اجرای عملیات
  3. گردآوری اسناد و مدارک مربوط به عملیات
  4. استفاده از تجربیات نظامی پیشکسوتان هشت سال دفاع مقدس و بکارگیری آنها در آمادگی رزمی یگان­های نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران

اهداف تحقیق

  1. تعیین زمان و مکان اجرای عملیات کربلای9
  2. تبیین اهداف عملیات کربلای9
  3. تبیین چگونگی طرح­ریزی عملیات کربلای9
  4. تبیین چگونگی سازمان برای رزم عملیات کربلای9
  5. تبیین چگونگی نکات تاکتیکی عملیات کربلای9
  1. تبیین دست­آوردهای عملیات کربلای9
  2. تعیین میزان تلفات و ضایعات نیروهای خودی و دشمن در عملیات کربلای9

سئوالات تحقیق

  1. زمان و مکان اجرای عملیات کربلای9 چگونه بوده است؟
  2. اهداف عملیات کربلای9 کدام ها بوده اند؟
  3. طرح­ریزی عملیات کربلای9 چگونه بوده است؟
  4. سازمان برای رزم عملیات کربلای9 چگونه بوده است؟
  5. نکات تاکتیکی عملیات کربلای9 چگونه بوده است؟
  6. دست­آوردهای عملیات کربلای9 چه بوده است؟
  7. میزان تلفات و ضایعات عملیات کربلای9 چگونه بوده است؟

فرضیه

در این تحقیق به دلیل این­که محقق به دنبال پاسخگویی به سئوالات و دستیابی به اهداف به صورت کیفی می­باشد، لذا فرضیه ارئه نمی­گردد.

نوع و روش تحقیق

تحقیق حاضر با استفاده از مطالعه منابع به دست آمده، به تشریح عملیات کربلای9 پرداخته و از نتایج آن برای مطالعات دفاع مقدس استفاده می­شود. لذا  این تحقیق از نوع کاربردی می­باشد.

روش تحقیق توصیفی – تاریخی است. در اینجا محقق هر آنچه را که هست، بدون دخل و تصرف مورد تحلیل قرار داده است. تاریخ، یک رویداد یا مجموعه­ای از رویدادهای گذشته است. بنابراین تجزیه و تحلیل تاریخی روشی است برای کشف آنچه در گذشته اتفاق افتاده است. البته با مراجعه به سوابق و پرونده­های موجود در تحقیق کیفی تجزیه و تحلیل تاریخی از آن جهت مفید واقع می­شود که می­توان پیش از مصاحبه یا مشاهده مشارکتی زمینه را تهیه کرد یا سنگ زیر بنای تحقیق را بر زمین گذاشت.

ادبیات تحقیق

با توجه به این­که بررسی یک واقعه بدون در نظر گرفتن حوادث قبل و بعد از آن نمی­تواند کامل باشد، لذا با توجه به ماهیت خاص عملیات نظامی، در این قسمت حوادث و رویدادهای دو روز قبل از عملیات بر اساس اسناد منتشره قرارگاه­های عملیاتی و بازتاب سیاسی و نظامی در رسانه­ها تنظیم گردیده است.

ماموریت لشکر81 زرهی در ادامه عملیات

لشكر81 زرهي مأموريت دارد؛ ضمن پدافند از مناطق واگذاري در ساعت 0100 20 فروردين 1366 تك نموده، ارتفاعات 654 و 542 را تصرف،  خط رعد را تأمين و بنا به دستور تك را به داخل خاك عراق ادامه دهد.

رمز عملیات

يا مهدي ادركني (عج)

 

 

تاریخ و زمان عملیات

0100 بامداد بیستم فروردین­ماه 1366 روز پنج­شنبه در طليعه ولادت با سعادت حضرت قائم (عج). (سند شماره‌ 6-21 :2)

حوادث و رویدادهای 18 فروردین­1366

الف) منطقه جنوب

در بامداد روز18 فروردین­ 1366 عملیات کربلای8 با رمز مقدس یا صاحب­الزمان(عج) در منطقه عمومی شرق بصره (شلمچه) آغاز و با پیشروی نیروهای خودی در غرب کانال ماهی به طرف کانال زوجی مناطق جدیدی آزاد گردید. در این عملیات به تیپ­های 417، 418، 106 و 65 دشمن تلفات و ضایعات سنگینی وارد آمد و حدود 2500 نفر کشته و زخمی و 70 نفر اسیر شدند. این عملیات با هدف تصرف کانال زوجی و عبور از آن انجام شد. عملیات کربلا8  با شرکت یگان­هایی از رزمندگان سپاه پاسداران با فرماندهی قرارگاه­های کربلا و قدس آغاز شد. در گزارش واحد اطلاعات و عملیات سپاه آمده است: در این عملیات دشمن غافلگیر شد و در ساعات اولیه توان هیچ­گونه عکس­العملی را نداشت. اجرای عملیات­های متعدد در منطقه شرق بصره فرصت بازسازی را از دشمن گرفته و با آغاز عملیات کربلای8 کلیه­ احتیاط­ها و یگان­های مانوری دشمن که در خارج از منطقه­ی عملیاتی در حال بازسازی بودند، به منطقه گسیل شدند که نشان از غافلگیری دشمن در این عملیات بود. ( روز شمار جنگ سپاه:47)

ب) منطقه غرب

تبادل آتش در منطقه­ی عملیاتی مهران و پایگاه شهید طاهری ادامه داشت و بر اثر آن چند سنگر اجتماعی و انفرادی دشمن منهدم گردید.  در ساعت 1100 تعدادی از افراد مهندسی دشمن در منطقه سومار در حال کشیدن سیم­خاردار مشاهده شدند. همچنین در ساعت 1200 یک ستون خودرویی دشمن مرکب از 31 دستگاه ایفا، 18 دستگاه جیپ، سه دستگاه مینی­بوس، سه دستگاه آمبولانس، دو دستگاه اتوبوس، سه دستگاه تریلر حامل بار و هفت دستگاه کمپرسی از سمت سومار به طرف مندلی و در ساعت 1650 یک ستون خودرویی دشمن مرکب از 43 دستگاه از انواع خودروهای چرخدار ،تانک و نفربر از طرف خانقین به طرف نفت شهر و در ساعت2145 نیز یک ستون خودرویی دشمن مرکب از10 دستگاه ایفا در منطقه­ی شمال سومار در حال حرکت مشاهده گردیده. دشمن با استفاده از گلوله­های فسفری در ارتفاعات آهنگران در منطقه­ی قصرشیرین اقدام به ثبت تیر نموده است. ( سند شماره 4)[1]

حوادث و رویدادهای 19 فروردین­ 1366

الف) منطقه جنوب

مرحله دوم عملیات کربلای8 با تدابیر جدید انجام شد. هدف از مرحله­ی دوم، همان اهداف مرحله­ی اول بود، براین مبنا که لشکر 33 می­بایست با عبور از لشکر 25 مجدداً اهداف خود و اهداف لشکر 25 را تصرف  می­کرد و لشکر 10 نیز به تکمیل اهداف مرحله­ی اول خود می­پرداخت. به لشکر 27 نیز ابلاغ شده بود که در صورت موفقیت لشکر 10 از آن عبور کند و پیش برود، اما در صورت توقف حرکت لشکر 10، به تکمیل اهداف مرحله­ی اول خود می­پرداخت. بدین ترتیب مرحله­ی دوم عملیات کربلای8 در شب دوم آغاز شد. لشکر 33 این بار چه در تصرف هدف و چه در کار مهندسی موفق بود. دشمن دوباره به نیروهای این لشکر پاتک کرد و در پاتک دوم که در ساعت 10 تا 11 صبح آغاز شد، نیروهای لشکر 33 ناچار عقب ­نشینی کردند، لذا در این مرحله نیز جناح چپ عملیات تامین نشد. لشکر 10 نیز با یک گردان وارد عمل شد ولی تا صبح به سبب درگیری با نیروهای دشمن که در مسیر بودند، موفق به تصرف هدف مورد نظر (خط بم) نگردید. صبح عملیات، لشکر 27 ماموریت ادامه­ی کار و تصرف این هدف را عهده­دار شد. در ساعت 0700 صبح به فرمانده­ لشکر27 ابلاغ شد که طبق تصمیمات قبلی، کار ناقص لشکر10 را تکمیل کند. در ساعت1045 اولین گردان این لشکر به خط رسید، اما در این هنگام پاتک­های دشمن از دو محور شروع شد و نیروهای لشکر27 به جای اجرای ماموریت تعیین شده، ناگزیر به دفع پاتک­ها پرداختند و تا غروب شش پاتک را خنثی کردند. بدین ترتیب در این مرحله تغییری در وضعیت داده نشد و پیشروی صورت نگرفت، زیرا نیروی به کار گرفته شده، صرف خنثی کردن اقدامات دشمن شد. به­طور کلی در این عملیات، دشمن 14 بار پاتک کرد و 2500 تن از نیروهایش کشته و زخمی شدند و جمعی از آنان نیز به اسارت درآمدند. در بین اسیران این عملیات، سرهنگ­دوم چیاد احمد فرمانده­ی یکی از گردان­های تیپ 29 دیده می­شد. همچنین در جریان این عملیات که با آتش پر حجم و دقیق نیروهای اسلام انجام گرفت یک گردان از تیپ 27 مکانیزه و باقی­مانده­ی تیپ­های 106، 117 و 29 عراق به میزان 100% منهدم شدند. بقایای تیپ 421 پیاده و تیپ 2 کماندویی ستاد کل ارتش عراق نیز به میزان 50% نابود شدند. همچنین تیپ­های 45 و 428 پیاده­ی دشمن که پس از شکست­های متعدد قبلی مجدداً بازسازی و به منطقه­ی عملیاتی اعزام شده بودند، به میزان 30 تا 60% منهدم شدند و شمار بسیاری از نیروهای آن­ کشته یا زخمی شدند و یا به اسارت درآمدند.(روز شمار جنگ ، جلد47:283)

ب) منطقه­ی غرب

امروز (19 فروردین) حدود 300 نفر از افراد دشمن در منطقه­ی بدره در حال تجمع مشاهده و از ساعت 1500 الی1630 نیز تعداد 16 دستگاه خودروی دشمن از سمت قصرشیرین به طرف ارتفاعات آهنگران و در ساعت 2130 یک ستون خودرویی دشمن به استعداد 30 دستگاه از نفت شهر به طرف مندلی در حرکت بودند.( گزارش نوبه­ای شماره 24، مرکز پژوهش­های دفاع مقدس معاونت عملیات نزاجا)

حوادث و رویدادهای 20 فروردین­ 1366

الف) منطقه جنوب

در منطقه عملیاتی کربلای8 آتش دشمن بسیار سنگین بود. لشکر 27 حضرت رسول(ص) موفق شد هدف خود را تصرف و از سمت چپ با لشکر32 انصارالحسین الحاق کند. همچنین لشکر17 علی­ابن­ابیطالب خط لشکر19 را تحویل گرفت و با یک گردان موفق شد وضعیت خود را توسعه دهد و پس از استقرار در موضع جدید، لشکرهای33 المهدی و 8 نجف را از موضع خود عبور داد. لشکر17 از روبه­رو تهدید نمی­شد لذا تا پایان روز موقعیت به دست آمده را حفظ کرد. لشکر 33 المهدی(عج) از دو محور وارد عمل شد، از یک محور با عبور از لشکر17 به دشمن تک کرد و ضمن استفاده نیروهای آن، پاکسازی منطقه را شروع کرد و در محور دیگر با استفاده از معبرهای قبلی عملیات کرد و الحاق بین دو محور را برقرار ساخت. این لشکر موفق شد ضمن پیشروی، تشکیل خط دهد و تا پایان روز خط خود را حفظ کند.( گزارش نوبه­ای شماره 20، مرکز پژوهش­های دفاع مقدس معاونت عملیات نزاجا)

ب) منطقه غرب(20 فروردین)

در ساعت 0100 بامداد امروز لشكر81 زرهي در منطقه­ي قصرشيرين تك خود را با رمز يا مهدي ادركني آغاز و موفق گرديد ارتفاعات 400، 410، 415، 542 باباهادي را آزاد و گردان­هاي 1، 3 و 4 از تيپ كماندويي سپاه2 عراق را به ميزان 60 درصد منهدم و تعدادي از نیروهای عراقی به اسارت درآورد، ضمناً علاوه بر انهدام تعدادي تانك و نفربر و خودرو، تعداد زيادي جنگ افزار و مهمات به غنيمت گرفته شد. متعاقب اين پيروزي، دشمن تا ساعت 16:00 اقدام به اجراي هفت پاتك به منظور بازپس گيري مواضع از دست داده در منطقه­ي قصرشيرين نمود كه هر بار با تحمل تلفات و ضايعات سنگين مجبور به عقب نشيني گرديد و عمليات به منظور تصرف ارتفاع 654 و تحكيم هدف­هاي به دست آمده ادامه دارد. مجددا در ساعت 17:00 دشمن بابه كارگيري يك گردان كماندو با همكاري تانك و پشتيباني آتش توپخانه اقدام به پاتك در منطقه ي قصرشيرين نمود كه با مقاومت و ايثار نيروهاي خودي، پاتك آنان دفع و دشمن با بجا گذاشتن بيش از 200 نفر كشته و انهدام سه دستگاه تانك و دو انبار مهمات عقب نشيني نمود و پنج نفر عراقي به اسارت گرفته شدند.( سند شماره 2)

سازمان رزمی لشکر 81 زرهی

تيپ3 زرهی

قرارگاه و گروهان قرارگاه تيپ3 زرهی

گد766 پیاده

گد166 پیاده

گد126 پیاده هوابرد از تيپ 55 هوابرد(-)

گد311 توپخانه مختلط شامل (دو آتشبار 155 و يك آتشبار 105)

سه دسته خمپاره انداز 120 م.م از تیپ 55 هوابرد شیراز

تيپ 4 پیاده مکانیزه

قرارگاه و گروهان قرارگاه تیپ4 پیاده مکانیزه

گد 119 پیاده مکانیزه

گد128 پیاده مکانیزه

گد 373 توپخانه 155 م.م

آتشبار دوم گردان ۳۴۸ توپخانه 105 م.م  از تیپ ۴۰ سراب

سه دسته خمپاره انداز 120 م.م از لشکر 84 پیاده

 

عمل كلي و تقويت

آتشبار یکم توپخانه 130 م.م از گد 332 تقويت گد311

آتشبار سوم 130 م.م از گد 317 تقويت گد373

آتشبار دوم توپخانه 130 م.م گد399 عمل كلي

آتشبار یکم توپخانه 122 م.م کاتیوشا از گد374 عمل كلي

عده هاي لشكر

قرارگاه و گروهان قرارگاه لشکر

گد434 مهندسی (-)

گد 495 مخابرات(-)

گد 158 پیاده هوابرد شیراز (سند شماره‌ي 6-21 : 1)

طرح مانور به كار گرفته شده توسط لشكر81 زرهي به شرح زير بود:

لشكر81 زرهي (-) با دو تيپ در خط، تيپ4 پياده مكانيزه در شمال راست (گردان 119 پياده مكانيزه در خط و گردان 128 پياده مكانيزه در احتياط) و تيپ3 زرهي در جنوب چپ (گردان­هاي 166 پياده و 766 تکاور در خط و گردان 126پياده هوابرد (-) در احتياط) و گردان158 پياده هوابرد در احتياط لشكر.

شرح مختصر عملكرد يگان‌هاي مانوري لشکر 81 زرهی

منطقه­ي عمل تیپ 4 لشکر 81 زرهی

گردان 119 پ.م در سه محور، عملیات را به منظور تصرف ارتفاع 654 شروع کرد. گروهان دوم مامور دور زدن ارتفاع 654 از جناح راست بود و گروهان سوم نیز از جناح چپ، ارتفاع 654 را دور زد و دستور بر این بود که گروهان های دوم و سوم در پشت ارتفاع 654 در روی پل روی رودخانه قوره­تو الحاق نمایند و گروهان یکم نیز از روبه­رو از سمت ارتفاع قراویز بعد از عمل الحاق گروهان دوم و سوم، مامور تصرف ارتفاع 654 بود. اما قبل از عمل الحاق، فرمانده گروهان سوم به شهادت می­رسد و این گروهان به سرپرستی سرگروهبان یگان خود را به پل رودخانه قوره­تو می­رساند. گروهان دوم نیز در زمان تعیین شده به پل روی رودخانه قوره­تو می­رسد و دشمن عملاً در محاصره قرار می­گیرد و عمل الحاق در پل مورد نظر صورت گرفت اما گروهان یکم بعلت مقاومت شدید دشمن – که خود را در محاصره  می دید- و حجم آتش سنگین توپخانه  متوقف گردید و قادر به پیشروی نشد. (سند شماره‌ 6-21 : 3)

  منطقه­ي عمل تیپ3 زرهی لشکر 81 زرهی

گد766 پیاده (-) در يك محور عمل نمود و در اولين ساعات عمليات ارتفاعات 542 به نام تپه پرچم و ارتفاع تبري را اشغال نمود.

گد166 پیاده در چهار معبر جهت تصرف پاسگاه مرزی باباهادي در زمان تعيين شده با اعلام آمادگي قبلي عمليات خود را شروع نمود. در اولين ساعات عمليات، ارتفاعات رضا2 و رضا3 و رضا4 و ارتفاعات پستانكي تا قبل از روشنايي صبح سقوط کرد و احتياط تيپ، گردان 126 پیاده هوابرد(-) نيز جهت تقويت به كارگرفته شد. پاتك­هاي دشمن از نخستين ساعات بامداد آغاز گرديد كه تا ساعات 18:00 پنج پاتك دشمن دفع گرديد. ( سند شماره‌ 6-21 : 3)

بازتاب‌هاي سياسي و رسانه‌اي عملیات کربلای9

روزنامه كيهان

رزمندگان اسلام با استعانت از امدادهاي الهي موفق شدند پس از خنثي كردن ميادين مين موانع مستحكم و عبور از كانال­هاي پيچيده و مجهز به فوگاز و انواع تله­هاي انفجاري با استفاده از اصل غافلگيري به دشمن بعثي يورش بردند و در ساعات اوليه­ي تك ،گردان­هاي 3 و 4 از تيپ كماندويي سپاه دوم عراق به ميزان 80 درصد منهدم كنند و ارتفاعات 542، 410، 415 و 400 و پاسگاه باباهادي در منطقه­ي شمال محور سرپل ذهاب- قصرشيرين را از تصرف نيروهاي بعثي آزاد سازند.

آخرين پاتك عصر پنجشنبه منجر به هلاکت 200 تن از نيروهاي عراقي از جمله سرگرد صالح ابرهيم عطيه شد. طي نخستين روز نبردهاي كربلای9 گردان­هاي 3 و 4 از تيپ كماندويي لشكر21 سپاه دوم عراق به ميزان 80 درصد آسيب ديدند. (روزنامه‌ي كيهان، 22/1/66، آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي و سازمان عقيدتي سياسي ارتش)

روزنامه جمهوري اسلامي

خبرنگاران روزنامه در گزارش ديگري از منطقه‌ي عملياتي كربلاي9 به نقل يكي از فرماندهان عمليات اضافه مي­كنند كه در جريان اين نبرد، دلاور مردان ارتش اسلام توانستند 20 کيلومتر مربع از يك منطقه­ي حساس و كوهستاني را از خاك ميهن اسلامي را آزاد كنند.

ستوانيكم حايث عبدان، فرمانده­ گروهان چهارم از گردان3 تيپ نيروهاي مخصوص سپاه دوم در اين گفتگو ضمن تأكيد بر عمليات غافلگيرانه رزمندگان اسلام در منطقه‌ي عملياتي كربلاي9 اظهار داشت: سرعت عمل سربازان اسلام امكان هر گونه عكس­العملی را از ما سلب كرد.

سرباز وظيفه جاسم احمد، جمعي گردان چهارم تيپ3 لشكر2 سپاه دوم عراق كه ادعا مي­كرد دو تن از برادرانش به اسامي خلق و عبداحمد جاسم در جبهه­ها به اسارت قواي اسلام درآمده­اند، اظهار داشت: افراد گروهان ما در جريان حمله‌ي نيروهاي اسلام به كلي تار و مار شدند و تنها من به اتفاق 12 تن ديگر از سربازان گروهان با ماندن در سنگر و نشان دادن پرچم سفيد، خود را به نيروهاي اسلام تسليم كرديم.(روزنامه‌ي كيهان، 22/1/66، آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي و سازمان عقيدتي سياسي ارتش)

اطلاعيه­ي قرارگاه خاتم در مورد عمليات كربلای9 به اين شرح منتشر شد

بسم الله الرحمن الرحيم، محمد رسول الله والذين معه اشدا علي الكفار، رحماء بينهم

رزمندگان اسلام با اتخاذ تاكتيك نفوذي در عمق جبهه­ي دشمن با عبور ازكانال­هاي پيچيده مجهز به فوگاز انواع تله­هاي انفجاري و ميادين مين ارتفاعات 542- 410- 400 – 415 و پاسگاه مرزي باباهادي كه به مدت شش سال و نيم در اشغال نيروهاي بعثي بود را به تصرف خود درآورند كه با آزادسازي اين ارتفاعات 20 کيلومتر مربع از خاك ميهن اسلامي­مان از لوث وجود صداميان پاكسازي شد.

در اين عمليات همچنين 45 دستگاه تانك و خودرو و نفربر دشمن منهدم و چندين انبار مهمات و چهار آتشبار توپخانه دشمن نيز به آتش كشيده شد و شمار زيادي خمپاره انداز، تيربار- جنگ افزار انفرادي و مقادير زيادي مهمات سالم به دست رزمندگان اسلام افتاد كه بلافاصله عليه دشمن به كار گرفته شد. (سند شماره‌ي 4-23 :1)

موافقت آقای هاشمی با عملیات کربلای9

«آقای سرهنگ حسنی سعدی فرمانده نیروی زمینی ارتش اطلاع داد که لشکر 81 زرهی دیشب در منطقه قصرشیرین روی ارتفاعات قراویز حمله کرده و پاسگاه مرزی باباهادی را تصرف و تا کنون 25 اسیر از دشمن گرفته­اند. ولی در قسمت دیگر همان جا، هنوز توفیقی به دست نیامده و جنگ ادامه دارد.

سرهنگ جمالی جانشین فرمانده نیروی زمینی ارتش اجازه خواست که نام عملیات منطقه قصرشیرین را کربلای9 بگذارند، موافقت کردم. اخر شب آقای حسنی سعدی اطلاع داد که عراقی­ها پاتک سنگینی به پاسگاه مرزی باباهادی کرده­اند و جنگ ادامه دارد. معمولاً عراق شب پاتک نداشت. نشان از دستپاچگی و وحشت زیاد نیروهای بعثی بود.» (هاشمی،1388: 59)

تجزیه وتحلیل عملیات در قرارگاه منطقه­ای غرب

لشکر 81 زرهي، تجزيه و تحليل عمليات كربلاي 9 كه در ساعت 01:00 بامداد 20 فروردين 1366 با رمز يا مهدي(عج) ادركني و با هدايت قرارگاه تاكتيكي لشکر 81 زرهي مستقر در ريخك آغاز گرديد و امروز خاتمه آن اعلام شد را به شرح سند شماره 6 گزارش نمود. در بخشي از اين گزارش به نتايج حاصله از عمليات به شرح زير اشاره شده است:

تصرف ارتفاع 542 و ارتفاع تبري در منطقه قصر شيرين.-تلفات دشمن شامل انهدام 4 گردان به ميزان 80 درصد، انهدام هشت دستگاه تانك، هفت انبار مهمات، 35 دستگاه خودرو و تعداد قابل ملاحظه­اي تجهيزات انفرادي و به اسارت در آوردن 15 نفر از بعثيون. (سند شماره‌ي 6-21 : 4)

تلفات و ضايعات خودي عبارت بود از:

                    افسر              درجه دار             سرباز

شهيد               4                    12                 106

مجروح            19                  54                 502    

مفقود الاثر         1                    1                  78  

(سند شماره‌ 6-21 : 5)

جامعه مورد مطالعه

فرماندهان و کارکنان شرکت کننده در عملیات کربلای9 شامل فرمانده وجانشین فرمانده لشکر81 زرهی، فرمانده تیپ 3 لشکر 81 زرهی، فرمانده گردان و گروهان­های شرکت کننده در عملیات و کلیه اسناد و مدارک مرتبط.

 

روش و ابزار گردآوری اطلاعات و داده­ها

در این پژوهش، از ابزارهای مصاحبه با صاحب­نظران و استفاده از اسناد و مدارک و نیز عزیمت به منطقه عملیاتی کربلای9 و مشاهده زمین منطقه و توجیه تاکتیکی عملیات به­منظور اندازه­گیری متغیرهای پژوهش استفاده شده است.

روش تجزیه و تحلیل اطلاعات و داده­ها

در این تحقیق پس از انجام مصاحبه با صاحب نظران، نظرات ارائه شده دسته‏بندی و پس از بررسی مشترکات و موارد اختلاف آنها­ و تحلیل اطلاعات و داده‏های جمع‏آوری شده از مصاحبه‏ها در خصوص هدف مطروحه و با تقسیم‏بندی اطلاعات جمع‏آوری شده از منابع مورد مطالعه، اسناد و مدارک در مورد اهدف تحقیق را تجزیه و تحلیل توصیفی، از روش توصیفی با رویکرد تحلیل کیفی استفاده می­نماید.

تجزیه و تحلیل هدف­های تحقیق

 تجزیه و تحلیل هدف­های تحقیق بر اساس مصاحبه با صاحب­نظران

در جمع­بندی مصاحبه با صاحب­نظران و پیشکسوتان عملیات کربلای9 که از فرماندهان شرکت کننده در این عملیات از رده­ی فرمانده گروهان تا فرمانده لشکر می­باشند، عملیات کربلای9 را بدین صورت تشریح نمودند:

فرمانده لشکر 81 زرهی امیر سرتیپ دوم بازنشسته مهدی رادفر استقرار یگان­های لشکر را به  این شرح بیان نمود: تیپ4 پیاده مکانیزه در شمال (راست) با گردان 119 پیاده مکانیزه در خط و گردان 128 پیاده مکانیزه در احتیاط، به منظور تصرف ارتفاع 654، تیپ 3 در جنوب (چپ) با گردان 166 پیاده و 766 تکاور در خط و گردان 126 پیاده در احتیاط به منظور تصرف مجموعه ارتفاعات رضا، پاسگاه باباهادی، تپه پرچم و پستانکی.

فرمانده گروهان دوم گردان 119 پیاده مکانیزه از تیپ 4 امیر سرتیپ ستاد کیومرث حیدری نحوه­ی عمل گردان 119 را بدین صورت تشریح نمود: گردان 119 پ.م در سه معبر عملیات را به منظور تصرف ارتفاع 654 شروع کرد. گروهان سوم به فرماندهی ستوانیکم وفایی که در همین عملیات به شهادت رسید، مامور دور زدن ارتفاع 654 از جناح چپ بود و با گروهان دوم نیز از جناح راست ارتفاع 654 را دور زدیم. دستور بر این بود که گروهان دوم و سوم در پشت ارتفاع 654 در روی پل روی رودخانه قوره­تو الحاق نمایند، و گروهان یکم نیز از روبه­رو از سمت ارتفاع قراویز بعد از عمل الحاق گروهان دوم و سوم، مامور تصرف ارتفاع 654 بود. اما قبل از عمل الحاق فرمانده گروهان دوم ستوان وفایی به شهادت می­رسد و این گروهان به سرپرستی سرگروهبان یگان، خود را به پل رودخانه قوره­تو می­رسانند. گروهان سوم نیز در زمان تعیین شده به پل روی رودخانه قوره­تو رسید و دشمن عملاً محاصره شد و عمل الحاق در پل مورد نظر صورت گرفت. اما گروهان یکم بعلت مقاومت شدید دشمن – که خود را در محاصره دیدند-  و حجم آتش سنگین توپخانه،  این گروهان متوقف گردید و قادر به پیشروی نشد.

فرمانده تیپ 3 – سرتیپ دوم بازنشسته عبدالعلی ایوبی- نحوه­ی عمل تیپ را بدین صورت تشریح نمود: تیپ برابر زمان تعیین شده جهت تصرف ارتفاع 542، ارتفاع تبری، پاسگاه باباهادی، مجموعه ارتفاعات رضا و پستانکی از خط عزیمت عبور کرد. گردان 766 تکاور در یک محور و گردان 166 پیاده در چهار محور عمل نمودند. گردان 766 تکاور در اولین ساعات عملیات، ارتفاع 542 و تبری را تصرف نمود و گردان166 پیاده به منظور تصرف پاسگاه باباهادی و مجموعه ارتفاعات رضا بعلت مقاومت شدید دشمن متوقف و با وارد عمل نمودن احتیاط تیپ گردان 126 این دو گردان تا قبل از روشنایی توانستند هدف­های مورد نظر را تصرف نمایند. اما به دلیل این­که ارتفاع 654 در منطقه تیپ 4 تصرف نشده بود از روی این ارتفاع و ارتفاعات آهنگران و بیشگان، دشمن روی منطقه تیپ3 دید و تیر داشت و به راحتی مواضع ما را زیر آتش توپخانه و خمپاره­اندازهای خود می گرفت. دشمن در این منطقه اقدام به هفت پاتک سنگین نمود که در پاتک ششم موفق شد ارتفاع پستانکی را تصرف و در ساعت 0430 با پاتک هفتم ارتفاعات رضا 2،3 و 4 نیز پس بگیرد. ولی تیپ با وارد عمل کردن باقی­مانده گردان 126 و با کمک احتیاط لشکر گردان 158 مجدداً موفق به بازپس­گیری ارتفاع رضا 4 شد. تیپ3 در این عملیات توانست پاسگاه باباهادی و ارتفاع رضا4 را تصرف و حدود 20کیلومتر مربع را از خاک کشور عزیزمان از لوث نیروهای عراقی خارج نماید.

تجزیه و تحلیل هدف­های تحقیق بر اساس مطالعه منابع

الف) اهداف عملیات کربلای9

  1. تصرف ارتفاعات 654، 542 و ارتفاع تبری و مجموعه تپه­های رضا1، رضا2، رضا3، رضا4 و ارتفاع پستانکی و در نهایت تصرف پاسگاه مرزی باباهادی.
  2. جلوگیری از خستگی نیروها و رکود در جبهه­ی نبرد و داغ نگه­داشتن صحنه­ی نبرد.
  3. جلوگیری از تمرکز نیروی دشمن در جبهه­ی میانی در منطقه عملیاتی کربلای8

ب) دست­آوردهای عملیات کربلای9

  1. درگیر نمودن ارتش عراق در منطقه عملیاتی کربلای9 جهت جلوگیری از تمرکز کامل بر روی منطقه عملیاتی کربلای8 که همزمان با این عملیات در شرق بصره انجام می­گرفت.
  2. بزرگ­ترین دست­آورد این عملیات القای این امر به دشمن بودکه نیروهای ایرانی به رغم کلیه کمبودها، توانایی عملیات در سطح محدود را دارند.

پ) نکات تاکتیکی عملیات کربلای9

  1. این عملیات در 0100 بامداد 20/1/66 در شب به­منظور غافلگیر نمودن دشمن انجام گرفت.
  2. به علت عدم تصرف ارتفاع 654 توسط تیپ 4 لشکر81 در شب اول، هدف اصلی عملیات تصرف و تامین نگردید.
  3. تیپ3 لشکر81 زرهی 90% هدف­های واگذاری را در ساعات اولیه عملیات تصرف و تامین نمود ولی به دلیل عدم تصرف ارتفاع 654 و تمرکز آتش توپخانه عراق و پاتک­های متوالی، هدف­های واگذاری را تخلیه و به خط خودی مراجعت نمود. در این عملیات فقط ارتفاع تبری و 542 در دست نیروهای خودی باقی ماند و بعد از دو روز نبرد شبانه­روزی عملیات کربلای9 خاتمه یافت.
  4. گرچه طرح­ریزی تاکتیکی به طوری انجام شد که غافلگیری را محقق نماید، ولی تاخیرات و عدم دسترسی به بعضی مسائل تاکتیکی تا حدودی در کم رنگ شدن غافلگیری کمک کرد و تک از مانور رخنه­ای به تک مانور جبهه­ای کم عرض تبدیل گردید.

ت) نقاط قوت عملیات کربلای9

  1. طرح­ریزی بسیار خوبی انجام شد و تیپ از آمادگی خوبی برخوردار بود.
  2. روحیه و انگیزه نیروهای خودی برای اجرای عملیات خوب بود.
  3. به دلیل شناسایی­های قبل از عملیات، تعدادی از هدف­ها درساعات اولیه عملیات، توسط نیروهای خودی تصرف گردید.

ث) نقاط ضعف عملیات کربلای9

  1. عدم توجه به اصول علمی به­طوری که تیپ4 حدود 40 کیلومتر باز شده بود و استعداد پرسنلی تیپ حدود 50% بود.
  2. در جناح راست که تیپ4 مستقر بود، به علت مقاومت زیاد و حجم آتش توپخانه سنگین دشمن، نتوانست به هدف­های خود دست یابد و این مسئله باعث اختلال در طول عملیات و در نهایت عدم موفقیت کامل نیروهای شرکت کننده در عملیات شد.
  3. ارتش عراق با در اختیار داشتن ارتفاعات آهنگران و بیشگان کاملاً بر فضای منطقه عملیاتی دید و تیر داشته و عملاً دشمن از یک ارتفاع سرکوب­تر برخوردار بود.
  4. برتری آتش توپخانه ارتش عراق بر نیروهای خودی در طول عملیات کاملاً محسوس بود.
  5. وارد عمل کردن احتیاط در موقع پاتک دشمن و زیر آتش­های سنگین توپخانه دشمن.
  6. کم بودن نیروهای تلاش اصلی.
  7. نداشتن پشتیبانی هوایی.

تجزیه و تحلیل نهایی

در تجزیه و تحلیل این عملیات می­توان عنوان کرد که چون دشمن می­دانست با از دست دادن ارتفاع 654 عملاً ارتفاعات آهنگران و بیشگان نیز تهدید می­شوند و از روی ارتفاع 654 دید و تیر خوبی روی ارتفاع 542 خواهد داشت، پس تمرکز آتش و نیرو را در روی ارتفاع 654 بکار برد و از رودخانه قوره­تو به عنوان یک مانع غیرقابل عبور برای عدم رسیدن آماد به عناصر گروهان دوم و سوم گردان 119 استفاده کرد و این ارتفاع را با آتش توپخانه و تقویت نیروهای خود حفظ کرد و در مرحله دوم با اجرای آتش های مستقیم وغیر مستقیم روی ارتفاع 542 توانست با پاتک­های سنگین خود ارتفاع 542 و رضا 1،2،3 و پستانکی را نیز تصرف کند.

عملیات کربلای9 توانست پاسگاه باباهادی و ارتفاع رضا4 را تصرف و حدود 20کیلومتر مربع را از خاک کشور عزیزمان از لوث نیروهای عراقی خارج نماید.

نکته­ی مهمی که در تجزیه و تحلیل این عملیات بایستی به آن اشاره کرد این است که دو عملیات کربلای8 و 9 در یک سو و جهت بوده وهر دو عملیات دارای اهداف خاصی می­باشد، لذا اجرای این دو عملیات در دو جبهه­ی مختلف ولی با یک هدف مشترک نشان از هماهنگی و هم­دلی بین رزمندگان اسلام در هشت سال دفاع مقدس به خصوص در این دو عملیات می­باشد.

نتیجه­گیری

با توّجه به تحليل انجام شده نتايج حاصله به شرح زیر می‏باشد:

  1. به دست آوردن ابتکار عمل در دو منطقه عملیاتی کربلای8 و کربلای9 با توجه به هماهنگی بین فرماندهان ارتش و سپاه .
  2. بزرگ­ترین دست­آورد این عملیات القای این امر به دشمن بودکه نیروهای ایرانی با توجه به کلیه کمبودها، توانایی عملیات در سطح محدود را دارند.
  3. غافلگیر نمودن دشمن در مراحل اولیه عملیات و وارد عمل کردن نیروهای احتیاط خود در منطقه
  4. جلوگیری از تمرکز نیروهای دشمن در جبهه­ی میانی در منطقه عملیاتی کربلای8
  5. تصرف پاسگاه باباهادی و ارتفاع رضا4 در منطقه قصرشیرین
  6. انهدام 4 گردان دشمن به میزان 80% و 6 گردان به میزان 40%
  7. اشتباه تاکتیکی لشکر به علت عدم توجه به ارتفاعات آهنگران و بیشگان که دو عارضه سرکوب در منطقه و عدم توجه به رودخانه قوره­تو که یک مانع غیر قابل عبور در منطقه است و دشمن به خوبی از این مانع استفاده کرد، و بیش از حد باز شدن گردان 119 در منطقه تیپ 4 که حدود 40 کیلومتر بود، عدم تدارکات و تخلیه مجروحین و تقویت نیروهای در خط با وجود پاتک­های سنگین دشمن را  می­توان از دلایل اصلی عدم موفقیت در این عملیات دانست.

پیشنهاد­های اجرایی

  1. معاونت آموزش ستاد کل نیروهای مسلح به منظور افزایش سطح آگاهی دانشجویان در مراکز علمی  در زمینه شناخت عملیات­های دفاع مقدس با رویکرد تحلیلی نسبت به ارائه درسی با موضوع دفاع مقدس اقدام نماید.
  2. بازدید از منطقه عملیات تاثیر به سزایی در تفهیم و درک مطلب برای محقق داشت. پیشنهاد می­شود؛ در هر دوره تعدادی از دانشجویان از مناطق عملیاتی بازدید به­عمل آورند
  3. توجه خاص به سایر عملیات­های دفاع مقدس که کمتر به آن­ها پرداخته شده در دستور کار قرار گیرد. زیرا با گذشت زمان دسترسی به گنجینه ارزشمند پیشکسوتان شرکت کننده در عملیات­ها محدود خواهد شد.

محدودیت­های تحقیق

  1. محدودیت عمده تحقیق فاصله زیاد زمان عملیات و جمع­آوری اطلاعات بود و بسیاری از اطلاعات اصلی در یگان عمل کننده و ستاد رده بالاتر وجود نداشت.
  2. عدم دسترسی به فرماندهان گردان­های عمل کننده

 

 

منابع و ماخذ

  1. اطلس جنگ ایران و عراق، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1379
  2. اسناد و مدارک و پرونده­های موجود در معاونت عملیات نیروی زمینی ارتش و قرارگاه عملیاتی غرب
  3. جمشیدی، محمدحسین، یزدان­فام، محمود، روز شمار جنگ ایران و عراق، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1381
  4. جعفری، مجتبی، اطلس نبردهای ماندگار، معاونت عملیات نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران، 1383
  5. حسن­زاده، فرهاد، خرامان، مصطفی،  حماسه ایران (تاریخ هشت سال دفاع مقدس)، نشر لک­لک، 1386
  6. دری، حسن، جنگ در کرمانشاه ( اطلس راهنما – 7)، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1384
  7. سمیعی، علی، کارنامه توصیفی عملیات­های هشت سال دفاع مقدس، نسل کوثر،1382
  8. هاشمی، علیرضا،  دفاع و سیاست، دفتر معرف انقلاب، 1388

 


[1]پرونده­ی 2-5/6/31 – 18/1/1366

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده