جنگ تحمیلی و امنیت خلیج فارس
به نظر نویسنده، درک این وضعیت و پذیرفتن اهمیت ژئواستراتژیک موقعیت ایران میان این دو منبع انرژی (دریای خزر و خلیج فارس) برای ایالات متحده گریزناپذیر شده است. واشنگتن به تدریج با این واقعیت ژئوپلیتیک کنار می­آید که نه تنها (هارتلند) به دنیای مطالعات ژئوپلیتیک بازگشته است، بلکه از محل قدیمی خود در آسیای میانه به جنوب حرکت کرده و در میان دو دریای خزر و خلیج فارس جای گرفته است

بخش دوم: ژئوپلیتیک خلیج فارس

 

اگر بخواهیم در جهان منطقه­ای را از نظر ژئوپلیتیک[1] یا سیاست جغرافیایی مورد بررسی قرار دهیم که تمامی عوامل برتری نظامی، سیاسی و اقتصادی را در خود یکجا جمع کرده باشد، بدون شک خلیج فارس و تنگه هرمز گزینه نخست خواهند بود. شاید در دوران پس از جنگ جهانی دوم، هیچ منطقه جغرافیایی از دیدگاه ژئوپلیتیک همچون خلیج فارس به طور اعم و کشورهای پیرامون آن به صورت ویژه مورد تجزیه و تحلیل و مطالعه تحلیل­گران برجسته و مراکز معتبر مطالعات راهبردی جهان قرار نگرفته­اند.

علاوه بر آن، به دلیل وقوع گسترده­ترین جنگ­های چند دهه گذشته در منطقه خلیج فارس که تقریباً اکثر قدرت­های منطقه­ای و جهانی را به صورت مستقیم و غیرمستقیم درگیر نمودند،[2] و احتمال درگیری­های نظامی بیشتر و یا بی­ثباتی و ناآرامی­های داخلی کشورهای پیرامون آن، همه ساله بسیاری از مراکز معتبر تحقیقات راهبردی نظامی و سیاسی جهان بخشی از مطالعات خود را به این منطقه مهم  و حیاتی اختصاص می­دهند.

در همین راستا، جهانی اندیش امریکایی "پروفسور جفری کمپ" در نوشته ای که در سال 1997 منتشر کرد، مجموعه سرزمین­هایی را که دربرگیرنده خلیج فارس و دریای خزر می­باشند (منطقه بیضی شکل انرژی راهبردی) نام نهاده است. منطقه ای که سرزمین­های ایرانی را در میان خود دارند و ایران چون پلی راهبردی این دو منبع بزرگ انرژی جهان را به هم پیوند می­دهد. این وضعیت به نوعی هم می تواند برای ایران یک فرصت باشد و هم یک تهدید؛ زیرا این موقعیت ویژه موجب گردیده است تا در طول دو سده اخیر، ایران مستمراً مورد توجه و رقابت کشورهای سلطه­گر برای نفوذ یا تسلط بر آن قرار گیرد.[3] یکی دیگر از جهانی اندیشان امریکایی در جغرافیای سیاسی به نام "آنسی کولبرگ" در نوشته ای که در سال 2000 انتشار یافت، معتقد است که هارتلند[4] جدید منطقه­ای است بین دریای خزر و خلیج فارس که دربرگیرنده سرزمین ایران است.

به نظر نویسنده، درک این وضعیت و پذیرفتن اهمیت ژئواستراتژیک موقعیت ایران میان این دو منبع انرژی (دریای خزر و خلیج فارس) برای ایالات متحده گریزناپذیر شده است. واشنگتن به تدریج  با این واقعیت ژئوپلیتیک کنار می­آید که نه تنها  (هارتلند) به دنیای مطالعات ژئوپلیتیک بازگشته است، بلکه از محل قدیمی خود در آسیای میانه به جنوب حرکت کرده و در میان دو دریای خزر و خلیج فارس جای گرفته است.[5] بنابراین از هر منظر که به خلیج فارس نگریسته شود، این دریا از اهمیت استثنایی و انکارناپذیری برای اقتصاد و امنیت جهان و منطقه غرب آسیا برخوردار است.

خلیج فارس آبراهی است که در امتداد دریای عمان و در میان ایران و شبه‌جزیره عربستان قرار دارد. مساحت خلیج فارس ۲۳۷٬۴۷۳ کیلومتر مربع است، [6]  و پس از خلیج مکزیک و خلیج هادسون سومین خلیج بزرگ جهان به شمار می‌آید. خلیج فارس از شرق از طریق تنگه هرمز و دریای عمان به اقیانوس هند و دریای عرب راه دارد، و از غرب به دلتای رودخانه اروندرود، که حاصل پیوند دو رودخانه دجله و فرات و پیوستن رود کارون به آن است، ختم می‌شود.[7]

کشورهای ایران، عمان، عراق، عربستان سعودی، کویت، امارات متحده عربی، قطر و بحرین در کناره خلیج فارس واقع هستند. در این میان سواحل شمالی خلیج ‌فارس تماماً در جغرافیای سیاسی ایران قرار دارند.[1] به سبب وجود منابع سرشار نفت و گاز در خلیج فارس و سواحل آن، این آبراهه در سطح بین‌المللی، منطقه‌ای مهم و راهبردی به شمار می‌آید.

تنگه راهبردی هرمز، خلیج فارس را به دریای عمان و آب­های آزاد متصل می­نماید. اگرچه دقیقاً نمی­توان طول تنگه را محاسبه نمود، اما طول این آبراه ۱۵۸ کیلومتر و عرض آن از بندرعباس تا رأس شوریط در عمان بین ۵۶ تا ۱۸۰ کیلومتر می‌باشد. عمق آب در تنگه هرمز متغیر است، به طوری که در نزدیکی ساحل جزیره لارک، در حدود ۳۶ متر و در ساحل جنوبی و در نزدیکی شبه جزیره مسندم به بیش از ۱۰۰ متر می‌رسد. حداکثر عمق آب در خلیج فارس ۹۰ متر است. قوس آن، رو به شمال و به طرف درون فلات ایران قرار دارد و در نتیجه بیشترین خط ساحلی آن در راستای کرانه‌های ایران قرار گرفته ‌است. تنگه هرمز دومین تنگه بین‌المللی پرتردد دنیاست.

شکل1: نقشه ژئوپلیتیکی خلیج فارس

خطوط قرمز نشان­دهنده مرزهای فلات قاره و اقتصادی و مناطق آبی پررنگ نشان­دهنده آب­های سرزمینی ایران و کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس و دریای عمان می­باشد. ایران مرزهای دریایی خود در خلیج فارس را با عربستان، قطر، بحرین و عمان تعریف و تثبیت کرده است، اما مرزهای آبی مشترک با کشورهای امارات، کویت و عراق در خلیج فارس همچنان تعریف­نشده باقی مانده­اند.[2]

تنگه هرمز با توجه به عبور روزانه 17میلیون بشکه نفت در سال 2011 مهمترین گذرگاه آبی جهان می­باشد. این در حالی است که میزان نفت منتقل شده از این تنگه بین سال­های 2010-2009 بین 16الی 5/15میلیون بشکه در روز بود. نفت منتقل شده از این تنگه در سال 2011 حدود 35% کل محموله­های نفتی جهانی است. به طور متوسط در سال 2011، روزانه 14تانکر بزرگ نفتی به سمت دریای عمان از این تنگه عبور کرده که به همین میزان تانکر خالی برای بارگیری نفت  با عبور از این تنگه وارد خلیج فارس شده­اند. بیش از 85درصد صادرات این محموله­های نفتی به سمت بازارهای آسیایی ـ چین، ژاپن،‌کره جنوبی و هند ـ ارسال می­شود.

حدود 68درصد ذخایر شناخته‌شده نفت و گاز دنیا در خلیج فارس قرار داشته و امنیت تنگه هرمز نقش کلیدی در تأمین مستمر و مطمئن  انرژی دنیا دارد. بیشتر این نفت به بازارهای آسیا، ایالات متحده و اروپای غربی می‌رود و 75درصد نفت خام ژاپن از این مسیر وارد می‌شود. بیشتر صادرات نفت خام از خلیج فارس در مسیرهای بسیار طولانی از طریق نفت‌کش‌های بسیار بزرگ انجام می‌شود که توانایی حمل بیش از دو میلیون بشکه نفت خام را در هر سفر دارند.[3]

از نظر نظامی بزرگ­ترین تجمع ناوهای فرامنطقه­ای پس از جنگ جهانی دوم در آب­های خلیج فارس بوده است. در دوران جنگ تحمیلی نیروی دریایی ایالات متحده با تقویت ناوگان خود در خلیج فارس، اگرچه به صورت محدود، اما عملاً وارد جنگ دریایی و هوایی علیه ایران شد. در دوران جنگ اول و دوم خلیج فارس بیش از 50 فروند ناو جنگی ایالات متحده، شامل چهار فروند ناو هواپیمابر و ده­ها فروند ناوهای رزمی سایر کشورهای شرکت کننده در تهاجم علیه عراق در خلیج فارس گسترش یافته و علیه نیروهای عراقی وارد عمل شدند.

در اول جولای 1995 ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالات متحده تحت امر فرماندهی مرکزی ارتش امریکا پس از سال­ها انحلال، مجدداً فعالیت خود را در خلیج فارس آغاز کرد. این ناوگان در شرایط عادی دارای بیش از 20 فروند ناو جنگی از جمله یک ناوگروه رزمی ناو هواپیمابر می­باشد.[4]

اخیراً نیز نیروی دریایی انگستان در ماه دسامبر 2014  اعلام کرد که برای اولین بار از زمان 1970 یک پایگاه دریایی دائم را در بندر مینا سلمان در بحرین تأسیس خواهد نمود. [5]

به علاوه اکثر کشورهای غربی دارای قدرت دریایی مانند فرانسه، استرالیا، کانادا، آلمان و… به صورت دوره­ای و به مناسبت­های مختلف، از جمله شرکت در تمرینات نظامی با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در منطقه حضور می­یابند؛ البته باید حضور رو به افزایش یگان­های شناور کشورهای حاشیه خلیج فارس را به آمارهای فوق افزود.

شکل2: تنگه استراتژیک هرمز

تنگه هرمز که تنها معبر آبی اتصال خلیج فارس به آب­های آزاد می­باشد، به دلایل سیاسی، نظامی و اقتصادی مهم­ترین نقطه ژئواستراتژیک جهان است . خلیج فارس در غرب این تنگه شاهد بیشترین حضور نظامی قدرت­های جهانی، وقوع جنگ­های بزرگ و فراگیر منطقه­ای و رویدادهای مرتبط و تأثیرگذار بر اقتصاد بین­المللی در دوران معاصر بوده است.

از دیدگاه امنیتی، کشورهای پیرامون خلیج فارس را به دلیل تفاوت­های عمیق در سیاست­های منطقه­ای و بین­المللی می­توان به سه بخش شورای همکاری خلیج فارس، عراق و ایران تقسیم نمود و هریک را اجمالاً مورد بررسی قرار داد. هریک از این سه حوزه امنیتی دارای دیدگاه­های متفاوت و بعضاً متضادی می­باشند که تأثیر راهبردی بر هرگونه توافقات امنیتی در خلیج فارس دارد؛ به علاوه ایالات متحده نیز مهم­ترین بازیگر سیاسی، نظامی، امنیتی منطقه است که نقش مستقیمی در ترتیبات امنیتی خلیج فارس ایفا نموده و در آینده این سیاست را تداوم خواهد بخشید.

 

منبع: جنگ تحمیلی و امنیت خلیج فارس، عبدالله معنوی رودسری و همکاران، 1394، ایران سبز، تهران


[2]. برگرفته از منابع مرکز مطالعات خلیج فارس.

[3]. آمار اداره اطلاعات انرژِی ایالات متحده برای سال 2011 (EIA)2011 International Energy Out look

[4].   Battle Group  Aircraft Carrier

[5]. The National Interest  December 16 -2014

 


[1] . سیاست جغرافیایی به معنی مطالعه اثرگذاری عوامل جغرافیایی در تصمیم­گیری­های سیاسی صاحبان قدرت، مجتهدزاده پیروز جغرافیای سیاسی، سیاست جغرافیایی، تهران، 1381.

[2]. جنگ عراق علیه ایران 1359 الی1367؛ اشغال کویت توسط صدام اگوست 1990؛ جنگ اول خلیج فارس برای آزادی کویت ژانویه 1991؛ جنگ دوم خلیج فارس موسوم به سپر جزیره برای سرنگونی صدام و اشغال عراق 20مارس 2003.

[3].Kemp Geofferey (1997)Strategic Politics and The Persian Gulf and Caspian Basin     

[4]. Heart Land  یا سرزمین مرکزی

[5].  مجتهد زاده پیروز جغرافیای سیاسی  سیاست جغرافیایی 1381

[6]. «جغرافیای خلیج فارس». کانون پژوهش‌های خلیج فارس. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۷ ژانویه ۲۰۱۳

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده