عملیات والفجر4
مقاومت دشمن در شهر پنجوین فوق العاده شدید بود به همین جهت با وجود تلاش پنج شبانه روزه، نیروهای ایران موفق به تصرف شهر پنجوین نشده بودند. فقط ارتفاعاتی را در حاشیه مرز از اشغال دشمن آزاد کرده بودند. اما در شمال منطقه که مقاومت نیروهای دشمن چندان قوی نبود، نیروهای حمله ور ایران تا نزدیکی رودخانه قزلچه پیشروی کرده بودند. به نحوی که نیروهای عراق اجباراً به کرانه جنوبی رودخانه قزلچه عقبنشینی نموده بودند.

بخش ششم: مرحله چهارم نبرد

طبق دستور جزء به جزء شماره4، مرحله چهارم نبرد والفجر4 در ساعت 23:00 روز اول آبان 1362 شروع گردید. همانگونه که در دستور شماره 4 ملاحظه شد دراین مرحله تغییراتی اساسی در سازمان قرارگاه حمزه سید الشهداء به چشم می خورد که در متن آن دستور، اشاره ای به آنها نشده بود. مشخص نبود که لشكر 25 کربلا در قرارگاه حمزه3 ادغام شده یا اين كه از صحنه نبرد خارج گردیده است.

تغییر دوم اين كه یک لشكر تازه نفس سپاه پاسداران بنام لشكر عاشورا وارد منطقه نبرد شده و در این مرحله بکار گرفته شده بود.

طبق دستور شماره ،4 قرارگاه حمزه3 از شمال غربی به طرف جنوب شرقی و به سمت ارتفاعات کانی به حمله مي‌كرد. قرارگاه های حمزه1و 2 نیز ازشرق به غرب پیشروی می نمودند.دستور آغاز حمله همزمان در 3 قرارگاه یادشده ابلاغ گردید. اما گزارشات نشان می دهد که حمله حداقل با یک ساعت تاخیر شروع شد.

اولین پیام در ساعت 24 بوسیله قرارگاه حمزه 4 مخابره شد و اعلام گردید که عناصر این قرارگاه از کهریز واقع در داخل خاک ایران عبور کرد. بنابراین تا آنموقع که چهار روز از نبرد والفجر4 می گذشت، هنوز يگان‌های ما در این منطقه به خط مرز نرسیده بودند. گزارشات روزهای قبل که حاکی از وصول به ارتفاعات مسعود و کلو بود صحت نداشت. اگر يگان‌هایی نیز جلو رفته بودند احتمالاً به علت فشار دشمن به عقب برگشته بودند.

حمله نیروهای ایران در این مرحله نیز به علت کوهستان های صعب العبور به کندی پیش می رفت و علاوه بر صعب العبور بودن منطقه، حمله در شب اجرا می‌گرديد. در نتیجه اجباراً سرعت پیشروی بسیار محدود بود. لازم به یادآوری است که طبق محاسبات نظامی در چنین شرایطی سرعت پیشروی واحد پیاده، حدود 300 متر در ساعت است.

 بنابراین هرگونه انتظار برای پیشروی سریع نیروهای حمله ور در تک شبانه و در کوهستان عاری از منطق نظامی است. در یک ساعت اول پیشروی، حوادث يگان‌ها ووصول به منطقه هدف رخ نداد. ولی از ساعت 01:10 بعد از نیمه شب گزارشاتی حاکی از پیشروی يگان‌ها و رسيدن به منطقه هدف و درگیری با نیروهای دشمن به قرارگاه حمزه رسید. چنین به نظر می رسد که در این مرحله نیز مانند مرحله اول عملیات، پیشروی در جناح شمالی ساده تر و سریعتر انجام گرفت. لشكر عاشورا که تازه وارد جریان نبرد شده بود و از سمت شمال غربی به طرف جنوب شرقی به منظور تصرف ارتفاعات کلو وکانی به حمله می  کرد، در ساعت 01:30 اعلام کرد، به ارتفاع کلو رسیده است که در این صورت حدود دو تا چهار کیلومتر پیشروی داشته است.

حمزه1نیز در ساعت 01:45 گزارش داد از خط مرز گذشته و به قسمت شرقی هدف‌های خود در ارتفاعات شرقی و جنوب شرقی پنجوین مسلط شده است. اما حمزه 4 که در قسمت میانی حمله مي‌كرد، در ساعت 02:10 بعد از نیمه شب اعلام کرد که بعد از عبور از حوالی روستای کهریز در نزدیکی خط مرز زیر آتش شدید دشمن قرار گرفته و متوقف شده است. با توجه به این گزارشات تا ساعت 2 بعد از نیمه شب پیشروی نیروهای ایران در قسمت شمالی پنجوین خوب بود و ارتفاعات کلو در شمال رودخانه قزلچه به تصرف نیروهای ایران درآمده بود. اما در سمت شرق پنجوین پیشروی چندان مطلوب نبود.

در ساعت بین 2 تا 3 بعد از نیمه شب، يگان‌های حمزه1موفق شدند نیروهای دشمن را از منطقه هدف‌های خود در ارتفاعات مرزی زله عقب برانند و قسمتی از آن ارتفاعات را تحت کنترل خود درآورند.

در منطقه میانی قرارگاه، حمزه 4 نیز تلاش کرد به هدف خود در ارتفاع مسعود واقع در یک کیلومتری غرب خط مرز برسد که در ساعت 04:25 اعلام کرد که به آ ن ارتفاع نزدیک شده است.

تا قبل از آغاز روشنایی روز سوم آبان عناصر 3 قرارگاه حمله ور موفق شدند به منطقه هدفهای خود نزدیک شوند و قسمتی ا زارتفاعات واقع در آن مناطق را اشغال نمایند که در این تلاش، موفقیت عناصر لشكر عاشورا در شمال پنجوین حائز اهمیت بود. این لشكر توانست کرانه شمالی رودخانه قزلچه را در جنوب ارتفاعات کلو و مسعود تحت کنترل خود درآورد و حداقل دو گروهان از عناصر دشمن را منهدم یا اسیر نماید. قرارگاه حمزه 4 نیز موفق گردید، قسمتی از ارتفاع مسعود را اشغال کند.

 بدین ترتیب تمام مناطق شمالی رودخانه قزلچه در شمال پنجوین به تصرف نیروهای ایران درآمد. در جنوب پنجوین نیز قسمتی از ارتفاعات مرزی هرگینه و زله تا حوالی روستای کوری كپله تحت کنترل نیروهای ایران قرار گرفت. در نتیجه پنجوین از طرف شمال و شرق مورد تهدید جدی نیروهای ایران واقع شد.

چنین به نظر می رسد که طبق معمول در اغلب نبردهای آفندی، بعد از روشن شدن هوا، تلاش نیروها برای ادامه پیشروی به تدریج کاهش یافت. در ساعت 8:30 روز دوم آبان به يگان‌های حمله ور دستور داده شد در مناطق متصرفی توقف کنند و تحکیم هدف نمایند.

با ابلاغ دستور پدافندی عملیات، مرحله چهارم نبرد والفجر4 نیز با نتیجه زیر به پایان رسید.

عناصر قرارگاه حمزه3 در شمال منطقه نبرد، ارتفاعات کلو و مسعود را تصرف کردند و یک خط پدافندی در شمال رودخانه قزلچه برقرار و تحکیم نمودند. از جمله اقدامات تحکیم هدف ایجاد خاکریز پدافندی بین ارتفاع شیخ حسن و کلو بود.

عناصر قرارگاه حمزه 4 در ارتفاع مرزی کانی به تا حوالی روستای مسعود موضع پدافندی انتخاب و عناصر قرارگاه حمزه1نیز در جنوب پنجوین ارتفاعات مرزی را تصرف و تحکیم نمودند. اما طبق گزارش فرمانده این قرارگاه، يگان‌های این قرارگاه فقط حدود 40درصد منطقه هدف خود را تصرف کردند.

با توجه به مطالب یاد شده، مرحله چهارم عملیات والفجر4 موفقیت نسبی قابل ملاحظه‌ای  در بر داشت و حداقل نتیجه آن بود که پیشرفتگی شیلر از مناطق تحت کنترل نیروهای عراق خارج شد و د رکنترل کامل نیروهای ایران قرار گرفت. به علاوه شهر پنجوین عراق نیز در معرض تهدید جدی نیروهای ایران واقع شد.

این مرحله از نبرد، در اواسط روز دوم آبان به کلی خاتمه یافته اعلام گردید و حالت پدافندی در نیروهای هر دو طرف برقرار شد.

در سوم آبان ماه، فرماندهی قرارگاه حمزه سیدالشهداء دستور شماره1 پدافندی به يگان‌های اجرایی ابلاغ کرد.. طبق آن عناصر سه قرارگاه حمزه3 و 4 و1 را به ترتیب از شمال به جنوب منطقه نبرد، مسئول پدافند در منطقه نبرد نمود و عناصر یک قرارگاه را به منطقه عقب انتقال داد و به عنوان احتیاط نگهداری کرد.

وضعیت پدافندی از روز سوم تا هشتم آبان برقرار بود. در نتیجه تلاشهای هر دو طرف متخاصم حالت پدافندی داشت. اگر فعالیتی از نیروهای هر طرف انجام می گرفت غالباً به منظور تحکیم مواضع پدافندی و اشغال مناطق مناسبتر برای دفاع بود. مهمترين حادثه ای که روز سوم آبان، برای نیروهای خودی اتفاق افتاد، آن بود که یک خودرو حامل موشک کاتیوشا در مدخل شهر بانه مورد حمله ضد انقلابیون داخلی قرار گرفت.و به آتش کشیده شد که در نتیجه آن تمام موشک‌ها منهدم گردید.

گرچه درباره وضعیت عملیاتی يگان‌های سپاه پاسداران اسناد و مدارکی دراختیار ما قرار نگرفت، ولی بررسی مدارک ارتشی نشان می دهد که در نبرد پنج روزه والفجر4 (از 28 مهر ماه تا دوم آبان ماه) نیروهای حمله ور ایران در یک نبرد بسیار سختی درگير بودند. زیرا دشمن بهترین مواضع پدافندی و سرکوب در محورهای پیشروی نیروهای ایران را در اختیار داشت و نیروهای حمله ور ایران برای منهدم کردن یا عقب راندن نیروهای دشمن باید در هر تپه نبرد مي‌كردند.

مقاومت دشمن در شهر پنجوین فوق العاده شدید بود به همین جهت با وجود تلاش پنج شبانه روزه، نیروهای ایران موفق به تصرف شهر پنجوین نشده بودند. فقط ارتفاعاتی را در حاشیه مرز از اشغال دشمن آزاد کرده بودند. اما در شمال منطقه که مقاومت نیروهای دشمن چندان قوی نبود، نیروهای حمله ور ایران تا نزدیکی رودخانه قزلچه پیشروی کرده بودند. به نحوی که نیروهای عراق اجباراً به کرانه جنوبی رودخانه قزلچه عقب‌نشینی نموده بودند.

این نبرد سخت و طولانی گرچه ضربات سختی به نیروهای دشمن وارد کرده بود، اما نیروهای حمله ور ما نیز متحمل تلفات سنگینی شده بودند. به همین جهت فرماندهی قرارگاه حمزه سید الشهداء تصمیم گرفته بود با همان عناصر در منطقه پدافند کند. زیرا آن يگان‌ها قدرت تهاجمی خود را از دست داده بودند چنانکه از لشكر8 نجف فقط یک گردان باقیمانده بود. چنین به نظر می رسید که فرماندهی هدایت جنگ ایران، تصمیم گرفته بود به هر نحو پنجوین عراق را تصرف کند.

برای این منظور يگان‌های تازه نفسی از عناصر سپاه پاسداران از مناطق دیگر عملیاتی به منطقه مریوان انتقال داده شدند که از جمله لشكرهای علی ابن ابیطالب و محمد رسول الله(ص) از سپاه پاسداران و لشکر30 پیاده گرگان از جمله عناصر ارتشی بودند. با ورود لشكرهای جدید سپاه پاسداران به منطقه مریوان فرماندهی قرارگاه حمزه سید الشهداء تصمیم گرفت به عملیات آفندی در منطقه پنجوین ادامه دهد. برای این منظور در هشت آبان ماه، یک طرح جدید آفندی تهیه و بنام دستور جزء به جزء شماره6 به يگان‌ها ابلاغ نمود که نکات مهم آن به شرح زیر است:

 

دستور جزء به جزء شماره 6 مورخه هشتم آبان 1362

سازمان رزمی

حمزه1 شامل لشكر 14 امام حسین(ع) با 3 گردان، لشكر 17 علی ابن ابیطالب با 6 گردان، تیپ 2 لشكر 21 پیاده با 3 گردان ارتش، 3 گردان توپخانه در پشتیبانی.

حمزه2شامل تیپ 44 قمر بنی هاشم(ع) با 2 گردان، تیپ3 لشكر 28 پیاده با 3 گردان،گروه رزمی سلمان(ارتشی).

حمزه3 شامل لشكر 8 نجف با یک گردان، لشكر 31 عاشورا با 4 گردان، تیپ 2 لشكر 28 پیاده ارتشی با 3 گردان.

حمزه4 شامل لشكر 27 حضرت رسول(ص) با 9 گردان،تیپ 1 لشكر 28 پیاده با 3 گردان ارتشی و یک گردان توپخانه 105 میلیمتری ارتشی.

حمزه5 شامل لشكر ثارالله با 2 گردان،لشكر عملیاتی 30 گرگان(ارتشی)با 3 گردان یک گردان توپخانه 105 میلیمتری

مأموريت کلی قرارگاه حمزه سید الشهداء بدون تغییر از طرح اولیه والفجر4

آخرین وضعیت پدافند در شمال رودخانه قزلچه و ارتفاعات مرزی شرق پنجوین

تدبیر عملیات

طبق طرح ترسیمی، تدبیر عملیات فرماندهی قرراگاه حمزه برای ادامه نبرد والفجر4 چنین بود كه با عناصر قرارگاه حمزه3 و 4 و1 و 5 به ترتیب از شمالغربی به جنوب حمله کند. ارتفاعات شیخ گزنشین، شاخ هران،کانی مانگا، ارتفاعات اطراف شهر پنجوین و ارتفاعات مرزی سورن را تصرف و شهر پنجوین و محور مواصلاتی آن در داخل خاک عراق را در تحت کنترل کامل خود قرار دهد.

بر اساس تدبیر یاد شده، به قرارگاه های اجرایی 1و3و4و5 دستور داده شد، آماده باشنددر ساعت (س) روز(ر) آفند کنند و هدفهای تعیین شده در منطقه را تصرف و تامین نمایند.

قرارگاه حمزه2 به عنوان احتیاط تعیین گردید، که تقدم کار برد آن در حوالی پنجوین بود.

امضاء فرمانده قرارگاه حمزه سید الشهداء

سرهنگ ستاد امیر بیگی – برادر جعفری

 

اولین نكته‌اي که در دستور شماره 6 جلب توجه مي‌كند، تغییر فرمانده سپاهی قرارگاه حمزه می باشد که ابتدا برادر علی رضاییان بود ولی ایشان به فیض شهادت نائل شدند و برادر عزیز جعفری به جای او عهده دار فرماندهی گردید. نکته دوم ورود دو لشكر تازه نفس سپاهی و یک لشكر تازه نفس ارتشی به میدان نبرد بود. اما با نگاه به استعداد رزمی آنها مشخص می‌گرددکه این لشكرها استعداد یک تیپ را داشتند. بنابراین جمعاً د رحدود یک لشكر به سازمان قرارگاه حمزه اضافه شده بود. که در مقابل آن استعداد لشكرهای سپاهی قبلی کاهش فوق العاده ای پیدا کرده بود. چنانکه جمع تعداد گردانهای باقیمانده 4 لشكر قبلی یعنی لشكرهای امام حسین(ع)، نجف،عاشورا،ثارالله 11 گردان بود که از تعداد گردانهای یک لشكر استاندارد کمتر بود. ضمن اين كه گردانهای سپاهی نیز استعداد رزمی یک گردان استاندارد را نداشتند.

بر اساس سازمان رزمی یاد شده، در این مرحله نبرد جمعاً 27 گردان رزمی سپاهی و 16 گردان رزمی ارتشی شرکت داشتند که به استثنای 15 گردان سپاهی و سه گردان ارتشی، بقیه آنها مدت 10 روز و در چهار مرحله نبرد آفندی با دشمن مبارزه کرده و طبعاً تلفات و خساراتی متحمل شده بودند. در مقابل آنها هنوز همان 11 تیپ عراقی قرار داشتند که به علت داشتن موضع پدافندی مناسب آسیب چندانی نديده بودند. زیرا یکی از معیارهای سنجش تلفات دشمن تعداد اسرا است و در این نبرد رقم اسرا چندان بالا نبود.

 در گزارشات يگان‌ها به رقمهای 300 و 500 نفر اشاره شده بود و در پایان این نبرد جمع کل اسرا حدود یک هزار نفر اعلام گردید. به هر حال بررسی وضعیت کلی نبرد چنین نشان می دهد که مرحله پنجم نبرد والفجر4 در شرایطی آغاز شد که برتری مطلق بیش از دو به یک به نفع نیروهای حمله ور ما بود. اما چنین برتری نسبت به دشمن وجود نداشت. با توجه به  اين كه برتری آتش زمینی و هوایی دشمن آنچنان شدید بود که امکان هرگونه تحرک را از رزمندگان ما سلب کرده بود. بطوریکه در سازمان رزمی يگان‌های توپخانه خودی در مرحله پنجم نبرد مشخص شده است تعداد يگان‌های توپخانه ایران در تمام این منطقه نبرد برای پشتیبانی عملیات حدود دو لشكر ارتشی و 6 لشكر سپاهی فقط شامل 11 گردان و حدود 10 آتشبار مجزا بود.

 البته تعدادی از آتشبارهای مجزا نیز از همان گردانها جدا شده و در نقاطی غیر از منطقه گردان مربوطه وارد عمل گردیده بودند. بنابراین جمع گردانهای توپخانه خودی حدود 13 گردان بود. در حالیکه معمولاً هر لشكر استاندارد چهار گردان توپخانه سازمانی باید می داشت و با توجه به 8هشت لشكر بایستی قریب 31 گردان توپخانه در این نبرد شرکت می نمود. منظور از تشریح این مطالب آنست که مشخص گردد، استعداد رزمی حقیقی نیروهای ایران خیلی کمتر از استعداد اسمی آنها بود. از نظر پشتیبانی هوایی نیز اصولاً در تمام طول مدت جنگ برتری مطلق با نیروهای هوایی عراق بود. مرحله پنجم عملیات والفجر4 در چنین شرایطی به مرحله اجرا درآمد که شرح آنرا ذیلاً بیان می کنیم.

 

 

منبع: نبردهای سال های 1361 و 1362، حسینی، سید یعقوب، 1389، ایران سبز، تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده