نبردهای منطقه اهواز و سوسنگرد
بخش سی و نهم: وضعيت پدافندي نيروهاي خودي و دشمن بعد از عمليات نصر واژگان کلیدی: دفاع مقدس، عملیات نصر، کرخه کور، طرح آب با وجود اين كه لشكرهاي ما عملاً هر كدام حدود يك تيپ بودند و جمع استعداد رزمي دو لشكر زرهي ايران در منطقه اهواز سوسنگرد به اندازه يك لشكر هم نبود، اين دو لشكر تقويت شده عراقي از قدرت رزمي نيروهاي ما در هراس و وحشت بوده و حالت پدافند ثابت را اختيار كرده و فقط تلاش مينمودند مواضع موجود خود را حفظ كنند. اين حالت، بيانگر آن است كه نيروهاي متجاوز عراق در همان ماههاي اول جنگ، روحيه و قدرت تهاجمي خود را به كلي از دست دادند و حتي در مقابل عمليات گشتي و نفوذي بسيار سبك نيروهاي دلاور ما زبون و عاجز بودهاند.

بعد از عمليات نصر (کرخه‌کور) با توجه به اقداماتي كه از طرف نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران براي جاري كردن آب در منطقه عملياتي اهواز سوسنگرد به عمل آمد، زمين منطقه عمليات براي اجرای عمليات آفندي هر دو طرف نامناسب گرديد و نيروهاي هر دو طرف به حالت پدافند ثابت درآمدند. تنها تغييري كه بر اثر اجرای طرح آب‌گرفتگي در گسترش پدافندي نيروهاي ما به وجود آمد، رها شدن تيپ 2 لشكر 92 زرهي از منطقه پدافندي جنوب جاده حميديه سوسنگرد بود.

با اين تغيير، اين تيپ از زير امر لشكر 16 زرهي خارج شد و به تپه‌هاي فولي‌آباد شمال غربي اهواز تغيير مكان كرد و در احتياط لشكر متبوعه قرار گرفت. در نتيجه نيروهاي ما در منطقه اهواز- سوسنگرد، داراي يك تيپ احتياط شدند. در اين وضعيت، مسئوليت كلي منطقه عملياتي سوسنگرد در جنوب رودخانه كرخه به لشكر 16 زرهي محول گرديد و لشكر 92 زرهي با تیپ1زرهي در جنوب غربي اهواز و تيپ 3 زرهي در شمال كرخه و مقابل تپه الله اکبر به پدافند ادامه داد. تيپ 2 آن لشكر در احتياط قرار گرفت و هيچ گونه تغييري در خطوط پدافندي لشكر 92 زرهي ايجاد نشد.

اما در منطقه عملياتي سوسنگرد، عملاً فقط تیپ1لشكر 16 با گردان سوار زرهي آن گسترش داشت. زيرا تيپ 2 آن لشكر در منطقه دزفول باقي مانده بود و تيپ 3 نيز توان رزمي خود را از دست داده بود و در منطقه تجمع عقب واقع در تپه‌هاي شرق سد كرخه مشغول تجديد سازمان بود. از اوايل سال 1360 كه به مرور قسمتي از مناطق آب‌گرفته منطقه سوسنگرد خشك شد، به نظر رسيد يك تيپ زرهي كه قسمت عمده توان رزمي خود را از دست داده بود، به تنهايي نتواند جوابگوي تهديدات احتمالي دشمن در منطقه سوسنگرد هويزه باشد. لذا تيپ 55 پياده هوابرد به سوسنگرد تغيير مكان داده شد و زير امر لشكر 16 زرهي قرار گرفت. البته يك علت اين اقدام آن بود كه در اين موقع لشكر 77 پياده از مشهد به ماهشهر تغيير مكان كرده و مسئوليت پدافند آبادان ماهشهر را عهده‌دار شده بود.

بر اساس تدبير كلي يكپارچه كردن واحدهاي سازماني هر لشكر، گردان‌هاي 148 پياده و 291 تانك لشكر 77 به منطقه ماهشهر آبادان تغيير مكان داده شده و زير امر آن لشكر قرار گرفته بود. لذا لشكر 16 زرهي نياز به يك واحد تقويتي داشت كه براي اين منظور تيپ 55 پياده تخصيص يافت. اين وضعيت گسترش نيروهاي ما با تغييراتي جزئي تا عمليات آفندي خيبر (الله اکبر) كه در پايان ارديبهشت ماه سال 1360 به وسيله نيروهاي ما اجراء گرديد ادامه داشت كه شرح آن در فصل سوم خواهد آمد.

از نظر وضعيت دشمن در اين منطقه، در مدت چهار ماه از بهمن ماه 59 تا آخر ارديبهشت ماه 1360 نيروهاي دشمن نيز به حالت پدافندي ثابت بودند و فعاليت محسوسي در اين مدت از نيروهاي دشمن مشاهده نشد. در حقيقت مي‌توان گفت در مدت اين چهار ماه، میدان‌هاي نبرد اهواز سوسنگرد كاملاً آرام بود و فعاليت‌ها، محدود به تبادل آتش و اعزام گشتي و گاهي برخوردهاي كوچك بين كشتي‌هاي خودي و دشمن بود و در نتيجه حوادث قابل ذكري در اين مدت رخ نداد. براي پي بردن به طرح‌ها و فعاليت‌هاي دشمن در اين مدت زمان در منطقه عمليات سوسنگرد اهواز، به چند مدرك كه از نيروهاي دشمن به دست نيروهاي ما افتاد اشاره مي‌كنيم.

  1.  طبق دستور عملياتي كه لشكر 9 زرهي عراق در تاريخ 26/1/1981 (6/11/1359) منتشر كرده است، معلوم گرديده است؛ اين لشكر با كليه یگان‌هاي سازماني كه شامل: تيپ‌هاي 35 و 43 زرهي و 14 مكانيزه و ساير گردان‌هاي مستقل بودند، به اضافه تيپ 12 زرهي ابن‌الوليد در منطقه عملياتي حميديه سوسنگرد و تپه الله اکبر گسترش داشته است.

در اين دستور عملياتي، مأموريت لشكر 9 زرهي پدافند در منطقه از آبادي کرخه‌کور تا هويزه بيان گرديده و تدبير پدافندي لشكر نگه‌داري مواضع پدافندي و جلوگيري از نفوذ نيروهاي ايراني در آن خط بوده است. ضمناً تيپ 12 زرهي در تپه الله اکبر به پدافند ادامه مي‌داده است.

  1. در دستور عملياتي تيپ زرهي ابن‌الوليد كه در 26 فوريه 1981 (7/12/1359)   منتشر گرديده، مأموريت اين تيپ پدافند در مواضع (تپه الله اکبر و غرب سوسنگرد) اعلام شده و تدبير فرماندهي تيپ چنين بوده كه تمام منطقه پدافندي تپه الله اکبر و غرب سوسنگرد به ويژه پل كرخه در شهر سوسنگرد و پل سابله نظامي بستان و تنگ چزابه را نگه دارد و در صورت حمله نيروهاي ايراني به هيچ وجه عقب‌نشيني نكند و هر گونه رخنه ايجاد شده احتمالي به وسيله نيروهاي ايراني را ترميم نمايد.

در برآوردي كه در اين دستور عملياتي از فعاليت احتمالي نيروهاي ايراني به عمل آمده، چنين بيان شده كه نيروهاي دشمن (ايراني) از پهلوها به مواضع اين تيپ نزديك مي‌شوند. اين عمل به وسيله پياده نظام مجهز با سلاح ضد تانك و عمليات تهاجمي اجراء مي‌گردد.

  1. تيپ 35 لشكر 9 زرهي عراق، در مارس 1981 (اوايل فروردين 1360) طرح حمله متقابلي تهيه كرده كه نشان مي‌دهد؛ اين تيپ در احتياط لشكر 9 زرهي بوده و مأموريت داشته در مقابل حملات نيروهاي ايراني به مواضع پدافندي لشكر 9 زرهي در منطقه کرخه‌کور پاتك كند و رخنه‌هاي ايجاد شده را ترميم نمايد در اين طرح تهديدات احتمالي نيروهاي ايراني چنين برآورد گرديده است.

الف- حمله به تپه الله اکبر در تلاش اصلي و اجرای تلاش فرعي در نقاط ديگر با نيروي مخصوص.

ب- حمله به جناح چپ (جنوب كرخه)

پ- حمله در هر دو جناح

ت- حمله به كرانه رودخانه مالكيه

در اين برآورد تيپ 55 پياده هوابرد ايران در منطقه سوسنگرد منظور شده است.

  1. تيپ 26 زرهي لشكر 5 مكانيزه عراق در تاريخ 2/4/1981 (13 فروردين 1360) يك طرح عملياتي حمله متقابل تهيه كرده كه نشان مي‌دهد؛ اين تيپ در احتياط لشكر 5 مكانيزه و در حوالي جفير مستقر بود. تيپ‌هاي 15 و 20 مكانيزه لشكر 5 در كرانه غربي رودخانه كارون در جنوب غربي اهواز پدافند مي‌كرد. تيپ 26 زرهي مأموريت داشته حملات نيروهاي ايراني به غرب كارون را خنثي و رخنه‌هاي ايجاد شده احتمالي در خطوط پدافندي لشكر 5 مكانيزه را ترميم نمايد.
  2. تيپ 43 لشكر 9 زرهي عراق در آوريل 1981 (فروردين 1360) دستور عملياتي پدافندي منتشر كرده نشان مي‌دهد؛ تيپ‌هاي 35 زرهي و 14 مكانيزه لشكر 9 زرهي در حوالي هويزه دفاع مي‌كردند و تيپ 43 نيز مأموريت يافته در قسمت شرقي منطقه لشكر در حوالي کرخه‌کور پدافند نمايد.
  3. لشكر 5 مكانيزه عراق در 28 فوريه 1981 (9/12/1359) دستور عملياتي پدافندي منتشر كرده، در اين دستور وضعيت نيروهاي دشمن (ايراني) چنين برآورد شده كه نيروهاي ايراني به حالت ركود درآمده‌اند و فقط عناصر گشتي سبك به نيروهاي عراقي حمله مي‌كنند.

اين لشكر مأموريت داشته در منطقه اهواز پدافند كند و از كرانه رودخانه كارون مراقبت نمايد و مانع عبور نيروهاي ايراني از اين رودخانه گردد.

در اين دستور عملياتي وضعيت عمومي سپاه 3 عراق چنين بيان شده كه لشكر 3 زرهي در منطقه خرمشهر لشكر 9 زرهي در منطقه اهواز سوسنگرد و تيپ 2 زرهي ابن‌الوليد در تپه الله اکبر دفاع مي‌كند، تيپ 10 زرهي احتياط سپاه 3 در جفير مستقر است قرارگاه سپاه 3 در العماره استقرار دارد.

تدبير كلي پدافند لشكر 5 چنين بوده كه با تيپ‌هاي 15 و 20 مكانيزه در منطقه جنوب غربي اهواز پدافند مي‌كرد و تيپ 26 زرهي احتياط لشكر در جفير مستقر بوده است.

  1. تيپ 35 لشكر 9 زرهي عراق در 27/4/1981 (7/1/1359) دستور عملياتي جديدي منتشر كرده كه نشان مي‌دهد؛ تغييراتي در طرح پدافندي لشكر 9 زرهي عراق كه در منطقه کرخه‌کور غرب سوسنگرد و تپه الله اکبر دفاع مي‌كرد داده شد. اين تغيير عبارت از اين بود كه تيپ زرهي ابن‌الوليد از تپه الله اکبر به غرب سوسنگرد تغيير مكان كرده و مسئوليت پدافندي منطقه شمال كرخه در تپه الله اکبر به تيپ 35 زرهي محول شده است.

اسناد و مدارك ياد شده كه از تصرف قرارگاه‌هاي لشكر 9 و 5 عراق به وسيله نيروهاي دلاور ما به دست آمده، نشان مي‌دهد كه اولاً  در منطقه عملياتي اهواز سوسنگرد، دو لشكر زرهي و مكانيزه تقويت شده عراق در مقابل لشكرهاي 16 و 92 زرهي ايران گسترش داشتند. 

با وجود اين كه لشكرهاي ما عملاً هر كدام حدود يك تيپ بودند و جمع استعداد رزمي دو لشكر زرهي ايران در منطقه اهواز سوسنگرد به اندازه يك لشكر هم نبود، اين دو لشكر تقويت شده عراقي از قدرت رزمي نيروهاي ما در هراس و وحشت بوده و حالت پدافند ثابت را اختيار كرده و فقط تلاش مي‌نمودند مواضع موجود خود را حفظ كنند. اين حالت، بيانگر آن است كه نيروهاي متجاوز عراق در همان ماه‌هاي اول جنگ، روحيه و قدرت تهاجمي خود را به كلي از دست دادند و حتي در مقابل عمليات گشتي و نفوذي بسيار سبك نيروهاي دلاور ما زبون و عاجز بوده‌اند.

به همين علت در اسناد به دست آمده، هيچ گونه مأموريت آفندي براي نيروهاي عراقي منظور نشده، زيرا ارتش متجاوز عراق از ماه سوم جنگ قدرت تعرضي خود را به كلي از دست داده بود و حتي نگه‌داري مواضع پدافندي نيز براي نيروهاي عراقي مشكل شده بود. چون به سربازان عراقي وعده جنگ چند روزه داده شده بود، ولي اين جنگ خيلي طولاني‌تر از برآوردهاي اوليه ارتش عراق گرديد.  اگر ما در عمليات نصر (کرخه‌کور) اصل پيشروي تدريجي را به كار مي‌برديم، مي‌توانستيم از بروز نتايج بسيار زيان‌بار نهايي آن جلوگيري كنيم و به مرور نيروهاي دشمن را از مناطق اشغالي عقب برانيم و اجرای عمليات تعرضي سرنوشت‌ساز طريق‌القدس و فتح‌المبين و بيت‌المقدس را در طول زماني كمتر امكان‌پذير سازيم.

 به هر حال اين مرحله از عمليات در آخر اسفند ماه 1359 تثبيت گرديد و از اوايل سال 1360 مرحله ديگري در جنگ پديدار شد كه در فصل سوم بيان مي‌گردد.

 

 

منبع: نبردهای صحنه اهواز و سوسنگرد، حسینی، سید یعقوب، 1395، ایران سبز، تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده