نبردهای منطقه اهواز و سوسنگرد
بخش سی و ششم: طرح استفاده از آب رودخانه كارون براي ايجاد آبگرفتگي جنوب غربي اهواز با توجه به گزارش ياد شده بالا كه شرح كلي طرح سرازير كردن آب كارون به دشت جنوب غربي اهواز به وسيله حفر كانال و پمپاژ كردن آب بوده است، ملاحظه ميگردد كه اين طرح با تلاش بسيار زياد و هزينه فوقالعاده و مدت زمان طولاني به مرحله اجراء گذاشته شد، ولي بالاخره به نتيجه مطلوب نرسيد و نيروهاي متجاوز عراق با تحكيم روزافزون سدهاي خاكي در مقابل جريان آب موفق شدند، هر گونه اثرات آبگرفتگي را در اين منطقه نبرد خنثي سازند.

نظر به اين كه عموماً بارندگي‌هاي فصلي در خوزستان و هم‌چنين در كرمانشاهان و لرستان و ارتفاعات شمال خوزستان در پاييز سال 1359 چندان قابل ملاحظه نبود، رودخانه‌هاي كرخه و كارون و دز و درياچه‌ها و آبگيرهاي پشت سدها چندان پر آب نبودند. لذا اجرای طرح استفاده از آب کرخه‌کور كه در بالا بيان شد به علت كم آب بودن رودخانه كرخه به نتيجه مطلوب نرسيد و يا حداقل يكي از علل عدم موفقيت اين طرح به نظر رسيد.

براي سرازير كردن حجم آب بيشتر به منطقه جنوب غربي اهواز طرح دومي نيز به مرحله اجراء درآمد و آن حفر كانال انشعابي از رودخانه كارون در مسير شمال شرقي جنوب غربي و سرازير كردن آب اين رودخانه به جنوب غربي اهواز بود. طراح و مجري اين طرح نيز دكتر چمران و استاندار خوزستان بودند و مي‌توان گفت؛ درباره چگونگي اين طرح‌ها، نيروي زميني ارتش جمهوري اسلامي ايران هيچ گونه اطلاع و يا دخالت و نظارتي نداشت. ولي نظر به اين كه تيمسار فلاحي عملاً در اهواز اقامت داشت و عمليات منطقه اهواز و سوسنگرد را هماهنگ مي‌كرد، در جريان اين طرح‌ها بود و احتمالاً با مشورت ايشان، اين طرح‌ها تهيه و اجراء مي‌گرديد. زيرا ايشان عضو شورايعالي دفاع بودند.

به علاوه از جريان سيل سال 1347 آگاهي داشت و مي‌توانست از آن اطلاعات در طرح‌ريزي‌هاي استفاده از آب رودخانه‌ها براي به زير آب بردن قسمتي از منطقه استفاده كند. (در آن سال نگارنده افسر عمليات لشكر خوزستان بودم و مسئوليت طرح مبارزه با سيل ياد شده را نيز بر عهده داشتم) تدبير كلي سرازير كردن آب رودخانه كارون به جنوب غربي اهواز، اين بود كه كانالي به عرض حدود يك‌صد متر به طول تقريبي 20 كيلومتر بين رودخانه كارون تا حوالي آبادي دب حردان در جنوب غربي اهواز به نحوي كنده مي‌شد كه شيب كانال از كرانه رودخانه به طرف دب حردان باشد و آب رودخانه كارون به طور طبيعي يا به وسيله پمپاژ وارد اين كانال گردد و به منطقه حوالي دب حردان روانه شود.

اين طرح نياز فوق‌العاده به وسايل سنگين مهندسي و مدت زمان طولاني داشت، بدون اين كه نتيجه مثبت آن به طور قطع مشخص باشد. ولي مسئولين امر با اراده‌اي محكم تصميم گرفته بودند كه به هر شكل و به هر قيمت به مبارزه با نيروهاي متجاوز عراق ادامه دهند. لذا ميزان حجم كار و هزينه و زمان و پروژه عامل تعيين كننده در تصميم‌گيري‌ها نبود و اين طرح اجراء گرديد.

بعداً حفر كانال از كرانه غربي رودخانه كارون مقابل آبادي دغاغله بود. مسير اين كانال شرقي غربي بود كه در شمال پليس‌راه اهواز انديمشك از زير جاده اهواز انديمشك عبور مي‌كرد و بعد از ادامه مسير در شمال شرقي جاده اهواز حميديه از زير آن جاده نيز مي‌گذشت و به سمت جنوب ادامه مي‌يافت و در حوالي آبادي دب حردان هم سطح با زمين منطقه مي‌گرديد.

همان‌گونه كه بيان شد حفر اين كانال مدت نسبتاً طولاني زمان لازم داشت، ولي به هر حال كنده شد. اما در آن سال آب رودخانه كارون بسيار كم بود و بارندگي‌ها نيز آن‌قدر زياد نبود كه نيازي به باز كردن دريچه‌هاي سدهاي دز و كارون باشد. لذا آب رودخانه كارون به كانال مورد نظر سوار نشد و الزاماً از روش پمپاژ استفاده گرديد.

 ابتدا حدود 10 دستگاه پمپ آب قوي در مبداً احداث كانال در كرانه غربي كارون برقرار شد و آب به كانال پمپاژ گرديد اما هنگامي از اين طرح استفاده شد كه نيروهاي متجاوز عراق موفق شده بودند سدهاي خاكي مستحكم در تمام عرض جبهه دفاعي بين کرخه‌کور در شمال غرب و جاده اهواز خرمشهر در جنوب شرق احداث كنند و مانع پيشروي آب به مناطق اشغالي خود شوند. در نتيجه اجرای اين طرح هيچ گونه بهره عمليات نظامي براي نيروهاي ما دربر نداشت. ولي حداقل بهره آن براي آباداني منطقه جنوب غربي اهواز بود كه با استفاده از اين كانال و روانه كردن آب كارون به منطقه جنوب غربي اهواز، آن منطقه به كشتزار تبديل مي‌گرديد.

ضمناً از كانال احداثي پر شده با آب به عنوان يك خندق و مانع براي دفاع از شهر اهواز از سمت غرب و شمال استفاده مي‌گرديد. آبي كه از كارون به منطقه مورد بحث روانه شد، سبب افزايش ارتفاع آب در منطقه آب‌گرفته گرديد. به همين علت تلاش نيروهاي ما بر اين فعاليت به كار گرفته شد كه سد خاكي دشمن را بشكنند و آب را به منطقه دشمن روانه سازند. اين امر نيز همان گونه كه در شرح جريان طرح کرخه‌کور بيان شد، به نتيجه مطلوب نرسيد و حتي بيش از دشمن، مزاحم سنگر‌نشينان ما در اين منطقه نبرد گرديد.

زيرا به علت وجود مانع ايجاد شده به وسيله دشمن در جنوب، الزاماً آب به سمت شمال گسترش پيدا كرد و سنگرهاي رزمندگان ما را فراگرفت. به طور كلي تهيه و اجرای اين طرح هزينه بسيار دربر داشت و مدت زماني بيش از يك سال طول كشيد، در حالي كه نتيجه كلي آن منفي بود. براي روشن‌تر شدن چگونگي اين فعاليت كافي است به گزارشي كه ستاد جنگ‌هاي نامنظم دكتر چمران كه مجري اين طرح بوده در  22/4/1360 به شوراي عالي دفاع داده است توجه نمود. خلاصه شده آن گزارش چنين است :

الف- هدف مرحله يكم از انجام اين طرح، تأمين 55 متر مكعب آب در ثانيه و در مرحله دوم 25 متر مكعب اضافي و جمعاً 80 متر مكعب در ثانيه بود كه از رودخانه كارون به كانال احداثي روانه مي‌گرديد.

ب- اقداماتي كه از شروع فعاليت تا زمان تهيه اين گزارش (22/4/60) انجام شده بود عبارت بودند از:

(1) كانال مورد نظر به عرض حدود يك‌صد متر (عملاً كمتر از اين بود) و طول قريب 20 كيلومتر به مديريت ستاد جنگ‌هاي نامنظم حفر گرديد و يك ايستگاه پمپ كردن آب با آب‌دهي 25 متر مكعب در ثانيه ساخته شده و آماده بهره‌برداري گرديد كه در تاريخ 8/12/59 به سازمان آب و برق خوزستان تحويل شد.

(2) دو دستگاه پمپ آب به ظرفيت‌هاي 2 و 4 متر مكعب در ثانيه با پيگيري واحد مهندسي گروه جنگ‌هاي نامنظم و با بودجه سازمان آب و برق خوزستان از كشور يوگسلاوي خريداري و در اسفند ماه 1359 به اهواز حمل شد تا در مرحله دوم نصب گردد كه با متوقف ماندن ادامه اجرای طرح اين پمپ‌ها به سازمان آب و برق خوزستان تحويل گرديد.

(3) در دي ماه 1359 عمليات پي‌كني مرحله دوم شروع شد ولي به علل مخالفت مقامات محلي در بهمن ماه متوقف گرديد.

(4) در اواسط بهمن ماه بنا به تصميم شوراي عالي دفاع، مقرر شد پمپ‌هاي مرحله دوم با بودجه وزارت دفاع خريداري شود كه تعداد 47 دستگاه پمپ آب با آب‌دهي 48 متر مكعب در ثانيه از كشور سوئد و انگلستان خريداري گرديد و 22 دستگاه از اين پمپ‌ها در فروردين ماه 1360 به ايران وارد و به اهواز حمل شد كه هنوز بلااستفاده باقي مانده است.

(5) 25 دستگاه از پمپ‌هاي ياد شده بالا در اواخر ارديبهشت ماه سال 1360 به تهران رسيد و به اهواز حمل شد و به سازمان آب و برق خوزستان تحويل گرديد.

(6) تابلوهاي كنترل پمپ‌ها نيز از كشور انگلستان خريداري شد و در خرداد سال 1360 به فرودگاه مهر‌آباد تهران رسيد كه آماده به تحويل است.

(7) تعدادي تابلو برق پمپ‌ها در ايران ساخته شده آماده حمل به اهواز مي‌باشد.

(8) كابل برق و لوله مورد نياز اين طرح در خرداد ماه 1360 به وزارت نيرو اعلام شد تا تهيه نمايد.

(9) در اسفند ماه 1359 حداقل مدت زمان مورد نياز اين طرح به وسيله دكتر چمران برآورد و در شوراي عالي دفاع مورد بررسي قرار گرفت ولي نتيجه‌اي به دست نيامد.

كارهاي انجام شده ياد شده بالا توسط ستاد جنگ‌هاي نامنظم بر اساس احساس مسئوليت و پيشبرد تلاش جنگ جهت بيرون راندن نيروهاي متجاوز در حداقل مدت زمان انجام يافته است در حالي كه در ساير جهات اقدامات اساسي صورت نگرفته است.

پ- مسئوليت ادامه اجرای طرح :

(1) پس از بحث‌هاي فراوان و متوقف شدن فعاليت، تصميم گرفته شد، اين فعاليت تحت نظر ستادي مركب از نمايندگان سه وزارت‌خانه نيرو، دفاع و راه و ترابري ادامه يابد. ولي بعد اين مسئوليت در فروردين ماه 1360 به سازمان آب و برق خوزستان محول شد كه با نظارت نمايندگان 3 وزارت‌خانه ياد شده اجراء گردد. رئيس سازمان آب و برق خوزستان تعهد نمود در مدت يك ماه طرح را تكميل نمايد، ولي اين سازمان تا تاريخ 10/3/60 نتوانست كار مهمي انجام دهد.

(2) در تاريخ 10/3/60 چگونگي پيشرفت اين فعاليت به وسيله مسئولين مورد بررسي قرار گرفت و ملاحظه گرديد كه دو دستگاه از پمپ‌هاي 4 متر مكعب نيز حدود يك ماه و نيم است از كار افتاده است. بالاخره در تاريخ 15/4/60 بررسي شد و ملاحظه گرديد كه از امكانات فراهم شده براي بهره‌برداري 5/23 متر مكعب در ثانيه فقط 5/8 متر مكعب در ثانيه بهره‌برداري مي‌شود و اين كمبود سبب شده قسمتي از مناطق آب‌گرفته قبلي نيز خشك شود.

ضمناً از 24 حوضچه پيش‌بيني شده براي مخزن پمپاژ، فقط 16 حوضچه در مرحله ساخت است و اطاق تابلوهاي برق ساخته نشده است.

ت- نتيجه :

نتيجه‌اي كه ستاد گروه جنگ‌هاي نامنظم از اين بررسي گرفته، چنين بوده است كه چنين طرحي در زمان جنگ نبايستي اين‌قدر طولاني باشد و گرفتار كشمكش‌هاي سيستم اداري گردد و بالاخره پيشنهاد كرده است كه هر چه زودتر تكليف ادامه يا توقف اجرای اين طرح به وسيله شوراي عالي دفاع گرفته شود.

با توجه به گزارش ياد شده بالا كه شرح كلي طرح سرازير كردن آب كارون به دشت جنوب غربي اهواز به وسيله حفر كانال و پمپاژ كردن آب بوده است، ملاحظه مي‌گردد كه اين طرح با تلاش بسيار زياد و هزينه فوق‌العاده و مدت زمان طولاني به مرحله اجراء گذاشته شد، ولي بالاخره به نتيجه مطلوب نرسيد و نيروهاي متجاوز عراق با تحكيم روزافزون سدهاي خاكي در مقابل جريان آب موفق شدند، هر گونه اثرات آب‌گرفتگي را در اين منطقه نبرد خنثي سازند.

 

منبع: نبردهای صحنه اهواز و سوسنگرد، حسینی، سید یعقوب، 1395، ایران سبز، تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده