عملیات رمضان
در حالی که در روزهای 27 و 28 تیرماه در میدان نبرد عملیات رمضان، تلاش عمده نیروهای خودی صرف تثبیت وضعیت پدافندی موجود می­شد، اقدامی برای عملیات آفندی انجام نمی­گرفت. ولی در ستاد قرارگاه کربلا هنوز التهاب اجرای حمله به خاک عراق بر اساس طرح عملیات کربلا 4 فروکش نکرده بود. فرماندهان با همان علاقه و اشتیاق اولیه تلاش می­کردند؛ تا این مأموریت حقیقتاً سرنوشت ساز را با موفقیت کامل اجرا نمایند. شکست دو مرحله اول نبرد رمضان خللی در اراده آنان ایجاد نکرده بود.

بخش هفدهم: جریان نبرد رمضان از 26 تا 30 تیرماه

بعد از شکست دور دوم عملیات رمضان که از ساعت 20:30 روز 25 تیرماه آغاز شد و در ساعت 07:30 روز 26 تیرماه پایان یافت، تا حدودی این حقیقت برای فرماندهان نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران روشن گردید؛ که وضعیت کلی جنگ نسبت به زمان اجرای عملیات بیت­المقدس در دو ماه قبل تغییرات کلی کرده است. از جمله نکات عمده این تغییرات افزایش قدرت دفاعی دشمن در سرزمین خود با ایجاد استحکامات بسیار محکم و تغییر روحیه افراد دشمن بود. به نحوی که در نبرد رمضان بر خلاف نبرد فتح­المبین و بیت‌المقدس نیروهای دشمن تن به اسارت نمی­دادند و از مقابل نیروهای ایران فرار نمی‌کردند.

چنانکه در مدت این عملیات وسیع فقط حدود 700 تن از افراد دشمن، آن هم در آغاز نبرد به اسارت درآمدند. لذا دیگر آن اسارت­های چندین هزار نفری به وقوع نپیوست. تغییرات چشمگیر دیگری که بعضی از رزمندگان در مصاحبه به آن اشاره کرده­اند، تخفیف روحیه تهاجمی و مبارزه جوئی رزمندگان اسلام در نبرد رمضان نسبت به نبردهای قبلی بود. اما به نظر می­رسد که علاوه بر این عوامل تاکتیکی یک عامل راهبردی مهم­تری نیز تغییر کرده بود و آن تغییرراهبردکلی حکومت عراق در هدایت جنگ تحمیلی بود که از نبرد رمضان به مرحله اجرا درآمد.

گر چه به علت عدم دسترسی به اسناد و مدارک ارتش عراق، تحلیل این تغییرات بسیار مشکل است و فقط جنبه احتمالی می­تواند داشته باشد، ولی عقب کشاندن نیروهای متجاوز عراق از قسمت عمده مناطق اشغالی و اعلام رسمی ارتش عراق درباره نوع پدافند در مقابل نیروهای ایران، می­تواند بیانگر این مسئله باشد که حکومت عراق بعد از 18 ماه جنگ در خطی که در روزهای اول به آن رسیده بود، چنین نتیجه گرفته بود که جنگ فرسایشی در داخل سرزمین ایران به نفع عراق نخواهد بود و به مرور نیروهای او از بین خواهد رفت.

ضمن اینکه حمایت سیاسی و نظامی کشورهای دیگر نیز به علت اینکه ارتش عراق عملاً در سرزمین ایران قرار دارد، به تدریج تضعیف خواهد شد. بنابراین حکومت عراق احتمالاً از سال دوم جنگ به بعد طولانی شدن زیاد جنگ را برآورد کرد. یا اینکه مشاوران بین­المللی حکومت عراق او را نسبت به این امر آگاه کردند، شاید هم خود آن­ها طرح چنین جنگی را به خاطر منافع خود تهیه کرده بودند. بنابراین حکومت عراق صلاح بر آن دید جنگ فرسایشی را در حوالی خط مرز ادامه دهد تا هم از نظر ملت عراق و هم حامیان بین­المللی حکومت عراق توجیهی منطقی برای ادامه جنگ وجود داشته باشد.

بدین جهت احتمالاً از سال دوم جنگ به ارتش عراق دستور داده شد ضمن ادامه جنگ در داخل خاک ایران، مواضع پدافندی مناسبی در داخل عراق احداث کند. بنابراین از همان زمان، ایجاد مواضع مستحکم در تمام طول خط مرز به ویژه در مناطق حساس راهبردی مانند شرق بصره، غرب معبر چزابه و فکه، ارتفاعات حمرین، غرب مهران،  شرق مندلی، غرب قصر شیرین احداث کرد. این مواضع بر اساس اصول تاکتیک احداث شد که ضمن داشتن مواضع پدافندی در عمق، در صورت حمله نیروهای مسلح جمهوری اسلامی این نیروها به کمین‌گاه‌ها و قتلگاه­ها کشیده شوند و با اجرای حمله متقابل وسیع با واحدهای زرهی و مکانیزه منهدم گردند.

اعم از اینکه این برآورد احتمالی ما صحت داشته یا نداشته باشد، عملاً در نبرد رمضان همین وضع پیش آمد. در نبردهای بعد از آن نیز با تغییراتی تکرار شد. در مجموع، نتیجه نهایی به نفع نیروهای متجاوز عراق و علیه نیروهای ایران بود که در بررسی نبردهای سال دوم جنگ به بعد تا حدودی این وضعیت روشن خواهد شد.

با توجه به نظرات کلی که ارائه شد، بعد از اینکه نیروهای عراق در مرحله اول و دوم نبرد رمضان توانستند مانع پیروزی نیروهای ایران شوند و منطقه عمومی پدافندی خود را حفظ نمایند، ولی بر اساس همان تاکتیک از ادامه پاتک و تعقیب نیروهای ایران خودداری کردند. بر اين اساس، نیروهای مدافع در قسمت­هائی از منطقه نبرد پدافند قطعی می­کند و در قسمتی ابتدا عقب­نشینی می­نماید تا نیروی حمله­ور طرف مقابل وارد منطقه­ای شود که برای حمله متقابل نیروی مدافع مناسب است. هنگامی که نیروهای حمله­ور وارد آن منطقه شدند، واحد احتیاط نیروی مدافع که معمولاً یگان زرهی و مکانیزه است، حمله متقابل می‌کند و عناصر نیروهای حمله­ور را منهدم می­سازد. ولی معمولاً مأموریت استفاده از موفقیت و تعاقب به واحد حمله کننده داده نمی­شود، در نتیجه بعد از ترمیم رخنه ایجاد شده در خط پدافندی، مأموریت پاتک پایان می­پذیرد.

در نبرد رمضان نیروهای عراق از همین روش یاد شده پیروی کردند. بنابراین بعد از اینکه نیروهای ایران را به حوالی خط تماس اولیه عقب راندند، دیگر به حمله ادامه ندادند و در مواضع پدافند که قبلاً پیش­بینی کرده بودند متوقف شدند. در نتیجه در دور دوم نبرد رمضان از ساعت 07:30 روز 26 تیرماه به بعد که نیروهای ایران به خطوط پدافندی قبلی خود برگشتند، نیروهای عراق به نبرد ادامه ندادند و در مواضع پدافندی پیش­بینی شده متوقف شدند.

 نیروهای هر دو طرف متخاصم به حالت پدافندی درآمدند. حتی چنین به نظر می­رسد که کاملاً با یکدیگر قطع تماس کردند. زیرا قرارگاه نصر که تا آن ساعت در نبردی بسیار سخت درگیر بود، از ساعت 08:00 به بعد با هیچ مسئله جدی مواجه نشد و هیچ گزارشی درباره برخورد با دشمن نداد. در ساعت 22:30 آن روز اعلام کرد وضع عادی است.

در منطقه قرارگاه قدس و فجر نیز وضع مانند منطقه نصر بود. فقط جابجایی­هایی به وسیله دشمن انجام می­شد که فرماندهان خط مقدم آن را به آماده شدن نیروهای عراق جهت حمله تفسیر کردند، ولی چنین حمله­ای صورت نگرفت. در ساعت 13:00 قرارگاه فجر نیز اعلام کرد وضعیت عادی است.  این پیام در ساعات بعد نیز تأیید شد. بنابراین، بقیه روز 26 تیرماه بدون حادثه و برخوردی به پایان رسید.

بر مبنای مدارک در دسترس، تنها اقدام مهمی که در روز 26 تیرماه انجام گرفت تجدید نظر در وضعیت قرارگاه قدس (لشکر 16 زرهی، تیپ 40 سراب و تیپ­های بعثت و ثارالله سپاه پاسداران) بود.

در نبردهای مرحله اول و دوم عملیات رمضان، تیپ ثارالله که در جناح شمالی قرارگاه فجر نبرد می­کرد، متحمل تلفات سنگینی شده و استعداد رزمی خود را از دست داده بود. بدین جهت فرماندهی قرارگاه کربلا تصمیم گرفت این تیپ را از منطقه نبرد خارج سازد. برای این منظور به لشکر 16 زرهی دستور داده شد آن تیپ را رها کند و به خارج از منطقه نبرد اعزام و مأموریت پدافندی را در منطقه مسئولیت خود با عناصر سازمانی لشکر 16 و تیپ 40 سراب  و تیپ بعثت سپاه پاسداران اجرا نماید.

 در اجرای این امر، فرماندهی قرارگاه قدس تغییراتی در سازمان رزمی خود داد و به جای شش قرارگاه جزء قبلی، فقط چهار قرارگاه جزء سازمان داد که هسته مرکزی آن تیپ­های 1 و 2 و 3 لشکر 16، تیپ 40 پیاده سراب بود و تیپ بعثت سپاه پاسداران با تیپ 1 لشکر 16 زرهی ادغام گردید. موقعیت مکانی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در شرق بصره، بعد از پایان دور دوم نبرد رمضان چنین بود که عناصر قرارگاه قدس در منطقه طلایه و کوشک تا حدودی به خط مرز نزدیک شدند، ولی هنوز قسمتی از سرزمین ایران در اشغال نیروهای عراقی باقی بود. در قسمتی از منطقه بین پاسگاه کوشک و کیلومتر 25 عناصر قرارگاه فجر در حوالی خط مرز مستقر شدند. در جنوب پاسگاه کیلومتر 25 نیروهای ایران در داخل خاک عراق تا حوالی پاسگاه زید را تحت کنترل خود درآوردند. در جنوبی­ترین قسمت و حوالی شلمچه هنوز قسمتی از سرزمین ایران در کنترل نیروهای عراقی باقی ماند.

در روز 27 تیرماه برآورد می­شد که احتمالاً دشمن برای باز پس گرفتن قسمتی از سرزمین خود در حوالی پاسگاه زید عراق حمله خواهد کرد. بدین جهت هرگونه حرکت و فعالیت جزئی دشمن حائز اهمیت تلقی می­گردید و یگان­های قرارگاه نصر به محض مشاهده حرکاتی از دشمن، آن را به عنوان مقدمه حمله وی گزارش می­دادند. ولی عملاً در روز 27 تیرماه، هیچ­گونه تلاش مهمی از دشمن مشاهده نشد و نیروهای خودی نیز که به علت حوادث قبل حداقل برای مدت محدودی امکان عملیات تعرضی را از دست داده بودند، به تحکیم مواضع پدافندی پرداختند. در نتیجه میدان نبرد فقط عرصه خود نمایی توپخانه­ها و خمپاره­ اندازهای طرفین شد. البته نیروهای دشمن حرکات و جابجائی­هایی در منطقه نبرد انجام دادند. شاید یگان­هایی از دشمن قصد زورآزمایی داشتند که با اجرای آتش­های پشتیبانی خودی، آن حرکات دشمن نیز متوقف گردید.

در روز 28 تیرماه نیز وضعیت مانند روز قبل ادامه یافت. نیروهای دشمن حرکاتی کردند که به نظر نیروهای مدافع خودی آغاز حمله دشمن بود. برای خنثی کردن آن به آتش­های پشتیبانی خودی شدت بیشتری داده شد. حتی برای انهدام تانک­های دشمن، بالگردهای رزمی نیز وارد میدان نبرد گردیدند. دشمن مجبور شد از جابجایی یگان­های زرهی و مکانیزه صرف نظر نماید، اما آتش­های دشمن نیز سنگین بود و نیروهای خودی آن را دلیل بر آتش تهیه حمله دشمن می­دانستند. این وضعیت در منطقه قرارگاه قدس شدیدتر بود. نیروهای دشمن در بعضی از مناطق نبرد قرارگاه قدس به یگان­های خودی نزدیک شدند، به نحوی که با نیروهای خودی درگیر گشتند. این تلاش دشمن نیز در ساعت 12:00 متوقف گردید و فرماندهی قرارگاه قدس در ساعت 12:30 گزارش داد حملات دشمن دفع گردید و منطقه نبرد به گورستانی از کشته­ها و لاشه خودروهای دشمن درآمد.

در حالی که در روزهای 27 و 28 تیرماه در میدان نبرد عملیات رمضان، تلاش عمده نیروهای خودی صرف تثبیت وضعیت پدافندی موجود می­شد، اقدامی برای عملیات آفندی انجام نمی­گرفت. ولی در ستاد قرارگاه کربلا هنوز التهاب اجرای حمله به خاک عراق بر اساس طرح عملیات کربلا 4 فروکش نکرده بود. فرماندهان با همان علاقه و اشتیاق اولیه تلاش می­کردند؛ تا این مأموریت حقیقتاً سرنوشت ساز را با موفقیت کامل اجرا نمایند. شکست دو مرحله اول نبرد رمضان خللی در اراده آنان ایجاد نکرده بود.

بر این اساس، در روزهای 27 و 28 تیرماه، مطالعات زیادی درباره چگونگی امکان اجرای عملیات آفندی در همان منطقه به عمل آمد و جلسات طولانی تبادل نظریات بین فرماندهان تشکیل شد. نتیجه نهایی کلی آن تأیید لزوم ادامه پیکار تا وصول به هدف مورد نظر بود. بدین جهت  فرماندهی قرارگاه کربلا تصمیم قاطع خود را مبنی بر ادامه پیکار در منطقه شرق بصره گرفت. در جلسه نهایی روز 28 تیرماه تصمیم خود را حضوراً به فرماندهان قرارگاه­های اجرایی ابلاغ کرد و دستور کتبی نیز به وسیله ستاد فرماندهی قرارگاه کربلا تهیه و در 29 تیرماه به نام دستور جزء به جزء شماره 2 عملیات رمضان صادر شد که اساس تدبیر در این دستور نیز همان تدبیر طرح عملیاتی کربلا 4 بود و تغییرات آن بیش­تر در مأموریت قرارگاه‌های اجرائی بود.

خلاصه دستور جزء به جزء شماره 2 قرارگاه که در حقیقت برای اجرای دور سوم نبرد رمضان تهیه و منتشر گردید به شرح زیر بود:

  1. تغییرات در سازمان رزمی فرماندهی قرارگاه فتح که بعد از عملیات مرحله یکم تقریباً منحل گردیده بود، مجدداً تشکیل شد و تعدادی از تیپ­های قبلی و چند تیپ جدید زیر امر این قرارگاه قرار گرفت که عبارت بودند از لشکر 92 زرهی (منهای تیپ 3 آن لشکر که به پادگان دشت آزادگان تغییر مکان نمود) تیپ 25 کربلا، تیپ 14 امام حسین، تیپ 27 محمد رسول ا…، نصر 2 قرارگاه نصر شامل تیپ 2 لشکر 21 پیاده و تیپ 7 دزفول ضمناً تیپ 4 زرهی لشکر 21 پیاده در کنترل عملیاتی قرارگاه کربلا قرار گرفت.
  2. آخرین وضعیت موجود چنین بیان شده بود که در ساعت 20:00 روز 25 تیرماه قرارگاه نصر حمله کرد و پس از انهدام دشمن به خط تماس اولیه مراجعت کرد، یگان­های قرارگاه کربلا ضمن تثبیت وضعیت پدافندی پاتک­های مکرر دشمن را خنثی نمود. گسترش جدید دشمن و بررسی نتایج حاصله از عملیات آفندی اخیر لزوم تجدید نظر در مانور طرح کربلا 4 و دستور جزء به جزء شماره1 را ایجاد نمود.
  3. مأموریت بدون تغییر
  4. قرارگاه عملیاتی کربلا در جنوب با ادامه تثبیت دشمن در منطقه واگذاری به قرارگاه قدس و قسمتی از قرارگاه فجر، در ساعت (س) روز (ر) توأم با غافلگیری و با استفاده از تاریکی شب با عناصری از قرارگاه فجر در شمال و قرارگاه فتح در مرکز و قرارگاه نصر در جنوب تک نموده و دشمن را در منطقه منهدم، هدف­های واگذاری را تأمین و آماده ادامه تک به سمت باختر می­گردد (به خلاصه نقشه مراجعه شود) تقدم کلیه آتش­ها ابتدا برای پشتیبانی از قرارگاه فتح، سپس با قرارگاه نصر و هنگام درگیر شدن احتیاط، برای آن یگان.
  5. قرارگاه قدس در منطقه پدافند کنید آماده برای تک از شمال به جنوب بنا به دستور باشید.
  6. قرارگاه فجر در شمال و مرکز منطقه واگذاری پدافند کنید در ساعت (س) روز (ر) تک کنید و نیروهای دشمن را تا انتهای مواضع مثلثی شکل منهدم نموده و خط نارنجی را تأمین نمائید. آماده برای ادامه تک بنا به دستور باشید.
  7. قرارگاه فتح؛ تعویض و جابجائی­ها را در شب 28 و 29 تیرماه انجام دهید. در ساعت (س) روز (ر) حمله کنید و نیروهای دشمن را تا انتهای کانال منهدم و خط نارنجی را تأمین نمایید، بنا به دستور پیشروی را به سمت غرب ادامه دهید.
  8. قرارگاه نصر بعد از اجرای تغییرات در سازمان رزمی و تعویض و جابجایی یگان­ها در ساعت (س) روز (ر) در منطقه مربوطه تک کنید و خط نارنجی را تأمین نمایید بنا به دستور تک را به سمت شمال غربی ادامه دهید.
  9. توپخانه
  10. مهندسی
  11. احتیاط (نصر 4)؛ ابتدا در منطقه تجمعی حوالی دژهای 7 و 8 در خط مرز مستقر شوید بنا به دستور در مناطق فتح و نصر وارد عمل گردید.
  12. دستورات هماهنگی
  13. تعویض و تغییر یگان­ها تا ساعت 4 روز 29 تیرماه پایان یابد.

عملیات قرارگاه­های فجر و فتح همزمان، ولی نصر ممکن است همزمان یا جداگانه باشد.

فرماندهی قرارگاه عملیاتی کربلا در جنوب

 سرهنگ صیاد شیرازی برادر محسن رضائی

بعد از ابلاغ دستور شماره 2 قرارگاه کربلا، قرارگاه­های تابعه نیز ضمن تحکیم مواضع پدافندی در میدان نبرد در ستادها مشغول تکمیل طرح­های خود شدند. اما در روز 29 تیرماه میدان نبرد چندان آرام نبود و به نظر می­رسد دشمن نیز در پی به دست آوردن فرصت­های مناسب برای ضربت زدن به نیروهای ما و عقب راندن همه آن­ها تا خط تماس قبل از آغاز عملیات رمضان بود. برای این منظور در هر نقطه­ای از جبهه نبرد که امکان پیشروی پیدا می­کرد، به طرف مواضع پدافندی نیروهای ایران حمله می­نمود. در روز 29 تیرماه منطقه بین قرارگاه فجر و قدس را مناسب تشخیص داده و فشار خود را در آن منطقه متمرکز کرده بود. در این تلاش تا حدودی نیز موفقیت جزئی به دست آورد و گروهان جانباز لشکر 16 زرهی را که همجوار با عناصر لشکر 77 پیاده بود از خاکریز اول عقب راند. این گروهان به پشت خاکریز بعدی که متکی به میدان مین باقی مانده از دشمن بود عقب­نشینی کرد.

از جمله گزارش غیرعادی در این روز استعمال گلوله­های گاز شیمیایی به وسیله دشمن علیه نیروهای ما بود که سبب ایجاد ناراحتی و سوزش در چشم عده­ای از رزمندگان ما گردید.

تلاش دشمن برای عقب راندن نیروهای ما در منطقه قرارگاه فجر و قدس تا ساعت 11:30 ادامه یافت. ولی بر اثر مقاومت رزمندگان ما به جز در منطقه گروهان جانباز لشکر 16 در سایر مناطق موفقیتی نصیب دشمن نگردید. نیروهای دشمن مجبور به عقب­نشینی به مواضع قبلی خود شدند. اما به هر حال این تلاش تعرضی دشمن در عملیات آینده نزدیک نیروهای ایران بی تأثیر نبود. قرارگاه کربلا چنین برآورد کرد که دشمن در نظر دارد از جناح شمال شرقی، تمام مناطق عملیاتی قرارگاه کربلا را مورد تهدید قرار دهد. برای خنثی کردن این تهدید به قرارگاه­های فجر و قدس دستور داد با بهره­گیری از حداکثر مقدورات مهندسی خاکریزهای مستحکمی در آن منطقه احداث کنند وپدافند آن را محکم­تر سازند.

در 29 تیر ماه موضوع مهمی که در خارج از صحنه نبرد به جریان افتاد، روش تجدید سازمان تیپ 3 لشکر 92 زرهی بود. فرماندهی نیروی زمینی برای تشکیل مجدد این تیپ دستور داد که یک گردان تانک مجهز به تانک چون ماهو ساخت کره شمالی که در منطقه غرب دزفول بود به پادگان دشت آزادگان تغییر مکان کند و در اختیار قرارگاه تیپ 3 لشکر 92 زرهی قرار گیرد. هم چنین به لشکر 28 پیاده نیز دستور داده شد یک گردان تانک ام-47 سازمانی را که در منطقه كرمانشاه مستقر بود به خوزستان تغییر مکان دهد و در اختیار تیپ 3 لشکر 92 زرهی قرار گیرد. به لشکر 92 زرهی دستور داده شد ضمن در اختیار گرفتن دو گردان تانک یاد شده بالا و با استفاده از گردان 151 پیاده سازمانی خود تیپ 3 آن لشکر را تجدید سازمان نماید و گردان­های سازمانی قبلی آن تیپ را نیز به تدریج بازسازی کند.

 

 

منبع: نبردهای سال های 1361 و 1362، حسینی، سید یعقوب، 1389، ایران سبز، تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده