عملیات رمضان
بخش دوازدهم: عملیات قرارگاه قدس در اولین روز نبرد فرمانده تیپ پاسخ داد: خاکریز کافی هست، ولی نیرویی برای اشغال آن در دسترس نیست. و بالاخره در ساعت 15:10 فرمانده تیپ ثارالله اعلام کرد: قسمتی از مواضع آن تیپ سقوط کرده و رزم به حالت تن به تن رسیده است. در ساعات باقیمانده روز 23 تیرماه، نبرد بسیار سخت بین رزمندگان ما با نیروهای دشمن متجاوز هم چنان ادامه یافت. دشمن تلاش می کرد در اجرای دستور صدام حسین مواضع از دست داده در عملیات جاری را از نیروهای ما باز پس بگیرد. نیروهای ما نیز تلاش می­کردند؛ حداقل آن قسمت از مواضع دشمن را که در جریان عملیات رمضان آزاد کرده بودند، نگه دارند.

قرارگاه قدس، شامل لشکر 16 زرهی، تیپ 40 پیاده سراب و لشکر 1 سپاه پاسداران با تیپ­های 37 بعثت و 41 ثارالله بود. در عملیات رمضان مأموریت واگذاری به این قرارگاه عبارت بود از اینکه در قسمت شمال غربی منطقه عملیات (جنوب غربی هورالعظیم) پدافند کند و در منطقه حوالی کوشک، همزمان با آفند قرارگاه­های فجر و فتح با قسمتی از یگان‌های قدس آفند کند و خط سبزی را در منطقه عملیاتی مربوطه تصرف و تأمین نماید و آماده گردد؛ بنا به دستور حمله را به سمت غرب ادامه دهد و شهرک نشوه را در کرانه شرقی شط­العرب تصرف و کرانه شرقی شط­العرب را تأمین نماید (به خلاصه نقشه مراجعه شود)

فرماندهی قرارگاه قدس که مشترکاً به عهده سرهنگ زرهی ستاد سیروس لطفی فرمانده لشکر 16 زرهی ارتش و برادر غلامپور فرمانده لشکر 1 سپاه پاسداران بود، برای اجرای مأموریت خود یگان­های زیر امر را به شرح زیر سازمان داد:

  • قدس 1 شامل: تیپ 1 لشکر 16 زرهی با 2 گردان تانک (منها)، یک گروهان پیاده جانباز، یک گردان سپاه پاسداران و عناصر پشتیبانی.
  • قدس 2 شامل: تیپ 2 لشکر 16 زرهی با دو گردان مکانیزه، دو گردان تانک، دو گردان سوار زرهی، یک گردان توپخانه و عناصر پشتیبانی.
  • قدس 3 شامل: تیپ 3 لشکر16 زرهی با یک گردان مکانیزه، دو گردان تانک، دو گردان سوار زرهی، یک گردان توپخانه و عناصر پشتیبانی.
  • قدس 4 شامل: تیپ 40 پیاده سراب با سه گردان پیاده و گروه رزمی سلمان و دو گردان پاسدار.
  • قدس 5 شامل: تیپ بعثت سپاه پاسداران با هفت گردان پاسدار و گروه رزمی 176 مکانیزه از عناصر لشکر 16.
  • قدس 6 شامل: تیپ 41 ثارالله با هفت گردان پاسدار و گروه زرمی 185 مکانیزه از عناصر لشکر 16.
  • توپخانه لشکری شامل: سه گردان 155 میلی­متری، یک گردان مختلط 105 و 155 میلی­متری، یک گردان مختلط 122، 155، 203 میلی­متری، یک گردان (منها) 130 میلی­متری دو آتشبار مجزا 130، یک آتشبار مجزای کاتیوشا و یک آتشبار مجزای 203 میلی­متری.

به طور کلی از ترکیب سازمان قرارگاه قدس نتیجه­گیری می­شود، در این قرارگاه عناصر ارتشی و سپاهی تقریباً به صورت مستقل و یا تقویت شده با عنصر دیگر عمل می­کردند و حالت ادغامی نداشتند، ولی به هر حال فرماندهی این قرارگاه مشترکاً به عهده فرمانده لشکر 16 زرهی و لشکر 1 سپاه پاسداران بود.

تدبیر عملیاتی فرماندهی قرارگاه قدس برای اجرای مأموریت در عملیات رمضان چنین بود که با سه قرارگاه جزء در جنوب کوشک حمله کند و با دو قرارگاه جزء در منطقه بین کوشک تا طلائیه در ضلع شمالی منطقه نبرد پدافند نماید و یک قرارگاه را نیز در احتیاط نگهدارد. برای این منظور فرماندهی­های قدس 4، 5 و 6 که عمدتاً شامل تیپ 40 پیاده سراب  و تیپ­های بعثت و ثارالله سپاه پاسداران بودند، مأموریت یافتند؛ به ترتیب از شمال به جنوب گسترش آفندی به خود گرفته و در جنوب کوشک و شمالی منطقه قرارگاه فجر به سمت غرب آفند نمایند و خط سرخ را تصرف و تأمین نمایند و دو فرماندهی قدس 2 و 3 ضمن پدافند در مواضع و حفظ تماس با دشمن تظاهر به آفند کنند و قسمتی از نیروهای دشمن را درگیر سازند و فرماندهی قدس 1 در احتیاط قرارگاه قدس قرار گیرد.

بنابراین تدبیر فرماندهی، حمله یگان­های قرارگاه قدس اصولاً با واحدهای پیاده اجرا می­شد و سه تیپ زرهی لشکر 16 زرهی حداقل در مرحله اول عملیات در حمله شرکت نداشتند. ولی برای مراحل بعدی در صورت موفقیت مرحله اول، تدبیر چنین بود که تیپ‌های زرهی لشکر 16 با عملیات استفاده از موفقیت به حمله ادامه دهند و هدف نهایی را که شهرک نشوه بود تصرف و کرانه شرقی شط­العرب را تأمین نمایند.

در بررسی مرحله طرح­ریزی عملیات گفتیم که فرماندهی قرارگاه قدس، سه وضعیت عکس­العمل احتمالی از جانب نیروهای دشمن را در مقابل حمله نیروهای خودی برآورد کرده بود که عبارت بودند از:

  1. نیروهای دشمن در اجرای مرحله یکم عملیات رمضان شکست می‌خوردند و اقدام به عقب­نشینی و فرار می­نمایند.
  2. در اجرای مرحله یکم عملیات رمضان شکست نسبی به دشمن وارد می‌شود به نحوی که قسمتی از نیروهای دشمن عقب­نشینی می­کنند ولی بقیه نیروهای دشمن به مقاومت ادامه می­دهند.
  3. دشمن با تمام قدرت در مواضع اولیه پدافند می­کند.

فرماندهی قرارگاه قدس برای هر یک از وضعیت­های احتمالی، طرح مانوری پیش­بینی کرده بود که در صورت ایجاد هر وضعیتی متناسب با عکس­العمل دشمن به نبرد ادامه دهند. ولی چون عملیات رمضان از مرحله یکم فراتر نرفت ما از تشریح بیشتر این مطلب صرف­نظر می­کنیم و به شرح نبرد رمضان می­پردازیم.

دستور حمله، به یگان­های قرارگاه قدس با چند دقیقه تأخیر و در ساعت 21:40  روز 22 تیر ماه ابلاغ شد ولی چنین به نظر می­رسد که تا ساعت 22:20  هنوز یگان­های این قرارگاه آمادگی کامل برای شروع پیشروی پیدا نکرده بودند. در ساعت 22:35  تیپ ثارالله (قدس 6) اعلام کرد آماده حرکت می­باشد و منتظر آگاهی از وضعیت تیپ بعثت (قدس 5) است. در حالی که هنوز تیپ بعثت (قدس 5) به حرکت در نیامده بود، آتش توپخانه­های دشمن بر روی یگان­های آن تیپ باز شد.

این تیپ با دشمن درگیر شد و قرارگاه قدس به تیپ ثارالله دستور داد؛ بدون توجه به وضع تیپ بعثت حمله کند و مأموریت خود را اجرا نماید. دقایقی بعد تیپ بعثت نیز به حرکت درآمد و موفق شد مقاومت­های اولیه نیروهای دشمن را در هم بشکند و شکافی در مواضع دشمن ایجاد نماید. در ساعت 23:15  تیپ ثارالله گزارش داد: مقاومت اولیه دشمن شکسته شد. فرماندهی سپاه به عناصر حمله­ور قرارگاه قدس دستور داد؛ به سرعت پیشروی خود بیفزایند و کانال اول را اشغال کنند، تا امکان عکس­العمل را از دشمن سلب نمایند.

نکته مهمی را که در بررسی وضعیت قرارگاه قدس باید یادآور شویم، این است که درباره چگونگی اجرای این عملیات در اسناد و مدارک لشکر 16 زرهی مطالب گویایی ثبت نگردیده بود. گویاترین مدارک مربوط به جدول حوادث تهیه شده به وسیله سپاه پاسداران بود. بدین جهت بیشتر مطالب این قسمت مربوط به عملیات تیپ­های بعثت و ثارالله سپاه پاسداران می­باشد. ولی این نکته را نیز باید یادآور شویم که اصولاً در این مرحله از عملیات قرارگاه قدس، تلاش اصلی به عهده تیپ­های سپاه پاسداران و تلاش فرعی به عهده تیپ 40 سراب بود و عناصر اصلی لشکر 16 زرهی در مرحله اول فقط مأموریت پدافندی داشتند. بنابراین در مرحله اول آفندی نقش فعالی نداشتند. در حدود ساعت 22:30 و دو ساعت بعد از آغاز حمله، تیپ بعثت اعلام کرد: به سومین خاکریز دشمن در فاصله 100 متری خاکریز اول رسیده است. در این زمان قرارگاه­های قدس 2 و 3 (تیپ­های 2 و 3 لشکر 16 زرهی) نیز عملیات ایذایی و فریبنده را در منطقه پدافندی خود آغاز کردند. به قدس 4 (تیپ 40 سراب) نیز دستور داده شد حمله به خاکریز اول دشمن را آغاز کند. به تیپ­های بعثت و ثارالله نیز دستور داده شد: سرعت پیشروی را افزایش دهند و حتی­المقدور از درگیر شدن با مقاومت­های سبک دشمن پرهیز نمایند. در ساعت 24 تیپ ثارالله اطلاع داد: در یک محور نیروهای دشمن را در هم شکسته است. ولی در جناح شمالی آن­ها عناصر تیپ بعثت هم­گام نیستند. آتش­هایی از سمت شمال به روی یگان­های ثارالله اجرا می­گردد که احتمالاً به اشتباه از طرف عناصر تیپ بعثت می­باشد.

گزارش حوادث چنین نشان می­دهد که از دقایقی بعد از نیمه شب، عکس­العمل دشمن در مقابل عناصر قرارگاه قدس شدیدتر شد. به نحوی که نماینده­ای از طرف قرارگاه قدس به منطقه مقدم اعزام شد، تا وضعیت را از نزدیک بررسی نماید. با این وجود، به تیپ‌های بعثت و ثارالله دستور داده شد: عناصر زرهی و مکانیزه زیر امر خود را به جلو حرکت دهند و دور حمله را حفظ نمایند و به قدس 4 نیز دستور داده شد به پیشروی ادامه دهند.

در ساعت 01:00 برآورد گردید که یگانی از تیپ ثارالله به طور ناهماهنگ پیشروی کرده است و دستور داده شد؛ کمی به عقب برگردد تا هماهنگی ایجاد شود.

اولین گزارش گویا در ساعت 01:17  روز 23 به وسیله تیپ ثارالله مخابره شد که در آن اعلام شد عناصر این تیپ در یک محور به خط دژها رسیده­اند و در محور وسط هنوز به دژها نرسیده­اند و در محور سوم قسمتی آماده عبور از خط دژها می­باشد. بنابراین تا این ساعت هنوز عناصر قرارگاه قدس حتی سه کیلومتری شرق خط مرز و در خاک ایران را از وجود دشمن پاک نکرده بودند. در ساعت 02:10 عناصر تیپ ثارالله موفق شدند؛ خط دژ را درهم بشکنند بدین جهت به تیپ بعثت نیز دستور داده شد؛ سریعاً در محورهای پیشروی حرکت کند این تیپ نیز موفق شد تا ساعت 0230 خود را با تیپ جنوبی هماهنگ سازد.

اما در این هنگام وضعیت قرارگاه قدس 4 که در شمال تیپ بعثت (قدس 5) پیشروی می­کرد، چندان روشن نبود. این قرارگاه در ساعت 0234 گزارش داد که 400 متر خاکریز ایجاد شده است و در بررسی­ها مشخص نشد، منظور از این خاکریزها چه بوده است. اما به طور کلی تدبیر عملیاتی در این گونه عملیات آن بود که در هرگونه عملیات آفندی ضمن اینکه واحدهای حمله­ور به پیشروی به طرف دشمن ادامه می­دادند، در هر زمان و مکان مناسب خاکریزهایی نیز برای شرایط نامساعد احتمالی تهیه می­کردند. چنان­چه خاکریزهای دشمن در منطقه حمله کافی بود نیازی به این امر پیدا نمی­شد و نیروهای ما از همان خاکریزهای دشمن برای منظورهای پدافند تعجیلی و گاهی تحکیم شده استفاده می­کردند.

از ساعت 3 بعد از نیمه شب تا حدودی وضع نگران کننده شد. تیپ بعثت اظهار داشت نیروهایش برای انجام مأموریت کافی نیست و به تیپ ثارالله دستور داده شد: خاکریز ایجاد کند. بالاخره در ساعت 0430 تیپ بعثت اعلام کرد: ارتباط با بعضی از یگان­ها قطع شده و در بعضی نقاط وضعیت خوب نیست. بدین جهت به آن تیپ دستور داده شد؛ به خط استقرار عناصر تیپ ثارالله برگردد و خاکریز ایجاد کند و پدافند نماید.

از ساعت 04:30  به بعد که روشنایی روز تمام صحنه نبرد را روشن کرده بود عملاً حمله یگان­های قدس از دور افتاد و حتی بعضی از یگان­ها که پیشروی بیشتری کرده بودند، به علت نامناسب بودن شرایط مجبور به عقب­نشینی به مواضع مناسب­تر شدند و تا خط دژ عقب­تر آمدند. در این لحظات توپخانه دشمن نیز فعال­تر شد و تلفات سنگینی به نیروهای ما وارد کرد. که برای تخلیه شهدا و مجروحین درخواست آمبولانس و بالگرد شد. در این هنگام، تیپ ثارالله به سختی درگیر شده بود و از قرارگاه قدس درخواست کرد؛ عناصر تیپ بعثت به کمک آن تیپ اعزام شوند، زیرا ساعت 7:00 حدود 1500 متر خاکریز احداث شده بود، ولی نیروی کافی برای اشغال آن نبود. بدین جهت به تیپ بعثت دستور داده شد؛ دو گردان به کمک تیپ ثارالله بفرستد. از ساعت 7 به بعد فشار دشمن شدیدتر شد و با توجه با اینکه عناصر قرارگاه فجر نیز در جنوب منطقه قرارگاه قدس با دشمن درگیر شده و متوقف گردیده بودند، نیروهای دشمن تلاش کردند از شکاف­های بین عناصر قرارگاه همجوار پاتک کنند و سازمان حمله نیروهای ایران را مختل سازند.

چنانکه گروه رزمی سلمان جزو قرارگاه قدس 4 (تیپ 40 سراب) گزارش داد: 1000 متر خاکریز ایجاد شده را اشغال کرده، ولی قدس 5 در جنوب او هماهنگ پیشروی نکرده، در نتیجه سمت چپ گروه رزمی سلمان بازمانده است. ضمناً در این گزارش اظهار شد که این گروه رزمی با قدس 5 ارتباط ندارد.

قرارگاه قدس در گزارش­هایی که به قرارگاه کربلا فرستاد، از وخامت وضعیت خبر داد. خلاصه این گزارش­ها چنین بود: «در منطقه قدس 6 (تیپ ثارالله) فشار دشمن خیلی شدید است و با وجود اینکه تمام امکانات موجود را به کار گرفته قادر به نگهداری مواضع نبوده احتمالاً مجبور خواهد شد به مواضع قبلی عقب­نشینی نماید. قدس 4 (تیپ 40 سراب) یک کیلومتر خاکریز ایجاد کرده، لیکن از عقب مورد تهدید است. قدس 5 به خاکریز اول برگشته است»

در ساعت 11:50 نیروهای زرهی دشمن پاتک سنگینی در منطقه تیپ ثارالله کردند. منطقه حمله بین تیپ ثارالله قرارگاه قدس با تیپ المهدی قرارگاه فجر بود. این پاتک دشمن لحظه به لحظه شدیدتر می­شد، به نحوی که در ساعت 14:40 فرمانده تیپ ثارالله اعلام کرد: ضربات سختی با آن تیپ وارد شده است. درخواست کرد به تیپ المهدی دستور داده شود؛ از تیپ ثارالله پشتیبانی نماید. در این زمان قرارگاه قدس به تیپ ثارالله دستور داد: از مواضع موجود دفاع کند و با احداث خاکریزهای بیش­تر منطقه پدافندی را تقویت نماید.

 فرمانده تیپ پاسخ داد: خاکریز کافی هست، ولی نیرویی برای اشغال آن در دسترس نیست. و بالاخره در ساعت 15:10 فرمانده تیپ ثارالله اعلام کرد: قسمتی از مواضع آن تیپ سقوط کرده و رزم به حالت تن به تن رسیده است. در ساعات باقیمانده روز 23 تیرماه، نبرد بسیار سخت بین رزمندگان ما با نیروهای دشمن متجاوز هم چنان ادامه یافت. دشمن تلاش می کرد در اجرای دستور صدام حسین مواضع از دست داده در عملیات جاری را از نیروهای ما باز پس بگیرد. نیروهای ما نیز تلاش می­کردند؛ حداقل آن قسمت از مواضع دشمن را که در جریان عملیات رمضان آزاد کرده بودند، نگه دارند.

بنابراین نبرد بسیار سختی در جریان بود. فرمانده تیپ ثارالله در قسمتی از گزارش­ها، بعداً ساعت 15:00 اعلام کرد که مواضع سمت چپ آن تیپ سقوط کرده و دشمن در حال نفوذ به داخل منطقه خودی می­باشد. تلفات زیاد است و تعداد کمی از نیروهای این تیپ باقی مانده و به نبرد ادامه می­دهند. بالاخره در ساعت 18:00 فرمانده این تیپ گزارش داد فقط حدود 500 متراز مواضع اشغالی هنوز در اختیار نیروهای خودی است و شاید با فرا رسیدن شب تغییراتی در وضعیت ایجاد شود.

بدین ترتیب، تلاش یگان­های قرارگاه قدس در روز اول عملیات رمضان مانند قرارگاههای فجر و فتح به نتیجه مطلوبی نرسید. این یگان­ها موفق به اجرای مأموریت واگذاری و تأمین خط سرخ نشدند. گرچه در اسناد و مدارک در دسترس، موقعیت دقیق این یگان­ها در پایان روز اول عملیات چندان مشخص نبود. ولی به نظر می­رسد که این یگان­ها فقط توانستند عناصر تأمینی نیروهای دشمن را به عقب برانند و یا کشته و اسیر سازند و قسمتی از خاکریزهای مقدم دشمن را که در قلمرو سرزمین ایران بود، از اشغال دشمن آزاد سازند.

 

منبع: نبردهای سال های 1361 و 1362، حسینی، سید یعقوب، 1389، ایران سبز، تهران

 

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده