نیروی هوایی در دفاع مقدس
نهاجا و عملیات مشترك شما با نام “ژنرال شوارتْسكُف” فرمانده عملیات طوفان صحرا برای بیرون راندن ارتش عراق از خاك كویت در سال 1991 آشنا هستید. این شخص قسمتهایی از نیروی زمینی، هوایی و دریایی ارتش آمریكا را به خلیجفارس انتقال داده و بخشهایی از نیروی زمینی، دریایی و هوایی كشورهای بریتانیا، فرانسه، اسپانیا، عربستان و روی هم 30 كشور جهان را در اختیار گرفت و عملیات طوفان صحرا را بهپایان رسانید.

هنگام تجاوز ارتش عراق به میهن اسلامی، بیشترین حجم حملات به استان خوزستان تحمیل گردید. در حقیقت پنج لشگر زرهی و مكانیزه ارتش عراق در یك خط فرضی از مهران تا دهلران، اندیمشك، دزفول، شوش، اهواز، خرمشهر، آبادان تا بندر امام را مورد تهدید قرار داده بودند. لشكر 92 زرهی كه مسئولیت دفاع سرزمینی را در این استان برعهده داشت، با توطئه‌ی كودتای نافرجام نوژه در(بیستم تیرماه 1359)، از لحاظ سلسله مراتب فرماندهی در وضعیت با ثباتی قرار نداشت. ضمن اینكه تجهیزات آفندی و پدافندی خود را نیز به میزان قابل‌توجهی از دست داده بود. در چنین شرایطی نهاجا ناگزیر شد كه بخشی از توان رزمی خود را به دفاع سرزمینی در استان خوزستان اختصاص دهد و بدون ارتباط سازمان‌یافته با لشكر 92 زرهی، به بمباران یگان‌های زرهی، پیاده و مكانیزه دشمن بپردازد. این تك‌های هوایی در نخستین روزهای جنگ در بیابان‌های خوزستان و در كنار شهرهایی چون سوسنگرد، هویزه، بستان، خرمشهر، موسیان، دهلران و مهران بنا به درخواست یگان‌های زمینی خودی نبود، زیرا در آن زمان یك قرارگاه مقدم كه فرماندهی عملیات را در دفاع از سرزمین خوزستان برعهده داشته باشد هنوز در منطقه مستقر نشده بود. براساس طرح ابوذر نزاجا یگانهایی در مناطق مرزی مستقر شده بودند از جمله تیپ 2 لشكر92‍‍، گروه رزمی37 نزاجا به همراه گردان 138 در منطقه دزفول که در برابر تهاجم لشكر 10 زرهی و لشكر یك مكانیزه عراق قرار گرفته و با توجه به استعداد و وضعیت لجستیكی با مشكلات مواجه بودند.

در این شرایط فرمانده نهاجا سرهنگ خلبان جواد فكوری یك قرارگاه تاكتیكی در پست فرماندهی پایگاه چهارم شكاری دزفول تشكیل و نام آن را قرارگاه عملیاتی جنوب گذاشت زیرا در آن زمان رئیس جمهور (فرمانده كل قوا) در آن قرارگاه استقرار یافته و با توجه به امكانات ارتباطی مناسبی كه در این پست فرماندهی وجود داشت، دستورات فرماندهی كل قوا از همین نقطه به فرماندهان نیروهای زمینی، هوایی و دریایی ابلاغ می‌گردید. در حقیقت این مكان، بصورت یك مركز فرماندهی برای فرماندهی كل قوا درآمده بود.

در مدت بسیار كوتاهی از نخستین روز تجاوز، سرانجام قرارگاه مقدم نزاجا در پادگان تیپ2 زرهی دزفول تشكیل و قرارگاه دیگری نیز در شهرستان اهواز بوجود آمد كه محل استقرار فرمانده لشكر 92 زرهی، سرهنگ قاسمی بود. امّا سرتیپ ولی‌اله فلاحی جانشین رئیس ستاد مشترك و آقای غرضی استاندار خوزستان نیز در كنار او حضور داشتند و بصورت مشترك این قرارگاه را اداره می‌كردند. با توجه به اینكه رئیس جمهور «بنی‌صدر» در پست فرماندهی پایگاه هوایی دزفول استقرار داشت و بخش عمده درگیری در جنگ بر عهده یگان‌های نهاجا بود، او از همانجا دستورات خود را به  ارتش صادر می‌كرد.

هنگامی كه وضعیت خرمشهر بحرانی شد قرارگاه تاكتیكی نیروی دریایی در پایگاه دریایی بوشهر به فرماندهی ناخدا قهرمان ملك‌زاده تشكیل گردید. فرمانده ژاندارمری كل كشور، سرهنگ حسنعلی فروزان نیز در بندر امام یك قرارگاه تاكتیكی به ‌وجود آورد و نام آن را قرارگاه اروند نهاد. این قرارگاه در آغاز از گردان‌های 201 و 202و 303 ژاندارمری بهره می‌جست و چندی بعد لشكر 77 پیاده خراسان به این منطقه نقل مكان یافته و همین لشكر به فرماندهی سرهنگ شهاب‌الدین جوادی موجب پیروزی بزرگ عملیات «ثامن الائمه» گردید. با پیروزی در عملیات ثامن الائمه و تغییراتی كه در كادر فرماندهی ارتش جمهوری اسلامی ایران بوجود آمد، سرهنگ توپخانه علی صیاد شیرازی به فرماندهی نیروی زمینی ارتش برگزیده شد و او نخستین قرارگاه عملیاتی بزرگی را كه بتواند عملیات مشترك زمینی و هوایی را هدایت نماید، با هماهنگی و همكاری برادر محسن رضائی فرمانده سپاه‌پاسداران به‌نام قرارگاه كربلا تشكیل داد. این قرارگاه نخستین تلاش كلاسیك در امر اداره و هدایت نیروهای مشترك در جنگ بود.

با سازمان یافتن قرارگاه كربلا، قرارگاه عملیاتی جنوب كه در پایگاه هوایی دزفول شكل گرفته بود به‌نام «قرارگاه ویژه عملیات هوایی جنوب» تغییر نام و ماهیت داده و زیر امر قرارگاه كربلا قرار گرفت. سپس قرارگاه‌های زیر مجموعه قرارگاه كربلا با نام‌های قدس، فجر، فتح، نصر و قرارگاه ویژه عملیات هوایی جنوب در عملیات‌های «طریق‌القدس، فتح‌المبین و بیت‌المقدس» شركت نمودند.

پس از تشكیل قرارگاه كربلا ، جانشین فرمانده نیروی هوایی (سرهنگ خلبان ایرج امیر جلالی )به عنوان جانشین فرماندهی قرارگاه ویژه عملیات هوایی جنوب تعیین و معاونت عملیاتی نهاجا به نام سرهنگ خلبان بهرام هشیار به ریاست ستاد آن قرارگاه منصوب گردید كه این افسر توانا از آغاز عملیات طریق القدس تا پایان عملیات بیت‌المقدس امور عملیاتی نهاجا را به شایستگی انجام داد.

نقش فرمانده نیروی هوایی (سرهنگ معینی‌پور) بیشتر نقش سیاسی و تصویب و امضای دستورات عملیاتی و دستورات رزمی و همچنین كنترل حفاظتی نیروی هوایی بود. به هر حال سرهنگ هشیار ناگزیر بود كه تاكتیك‌ها و طرح‌های عملیاتی را در قالب دستورات عملیاتی و رزمی و گاهی در قالب یك گزارش و گردشكار و یا بصورت شفاهی بعرض فرمانده نیرو برساند، تا مصوبه هر یك را گرفته و به اجرا گذارد. این شیوه ستادی تا عملیات خیبر (اسفندماه 1362) ادامه داشت. پس از بركناری سرهنگ معینی‌پور، سرهنگ خلبان هوشنگ صدیق به فرماندهی نیروی هوایی برگزیده شد و سرهنگ خلبان عباس بابایی نیز در سمت معاون عملیاتی او قرار گرفت.

این مختصر شرحی بود بر شیوه تشكیل قرارگاه‌ها در خوزستان. البته كسانی كه علاقمند به كسب اطلاعات بیشتر در این زمینه هستند، می‌توانند به كتاب‌های تاریخ نبردهای هوایی دفاع مقدس(دفتر مطالعات و تحقیقات نهاجا) و كتاب ارتش در هشت سال دفاع مقدس از انتشارات عقیدتی سیاسی ستاد مشترك ارتش جمهوری اسلامی ایران مراجعه كنند.

 

عملیات مشترك

 

عملیاتی را مشترك می‌گویند كه شامل دو یا چند نیرو از ارتش یك كشور كه دارای فرهنگ یكسان و استاندارد بوده و دستور‌العمل‌ها و دستورهای عملیاتی و رزمی مشابهی را به اجرا می‌گذارند می‌باشد. دراین حالت آیین‌نامه‌های یكسان و تحت امر یك فرماندهی واحد به آنها ابلاغ شده و آموزش یكسانی را برای جنگیدن و انظباط میدانهای نبرد و رزم دریافت می‌كنند. در ضمن دیدگاهشان نسبت به میدانهای نبرد (زمین به زمین، زمین به هوا ، هوا به زمین و هوا به هوا  و هوا به سطح و سطح به هوا) یكسان است و از طریق آیین‌نامه‌های یگانه‌ای با یكدیگر ارتباط برقرار می‌نمایند. اگر نیروی زمینی ارتش ایران و نیروی هوایی ارتش عربستان با یكدیگر در یك عملیات حضور پیدا كنند، این چنین عملیاتی را عملیات مشترك و مركب می‌خوانند. توجه شما را به این نكته جلب می‌كنم كه در عملیات “والفجر-8” نیروی هوایی ارتش از نیروی زمینی سپاه پاسداران پشتیبانی نمود.

نیروهایی را كه در یك عملیات مشترك شركت می‌كنند به نام نیروهای مشترك «JOINT FORCES» می‌نامند. مانند نیروی زمینی و نیروی هوایی كه در عملیات مشترك ثامن الائمه، طریق‌القدس، فتح‌المبین، بیت‌المقدس، خیبر و عملیات دیگر مانند “والفجر-8 ” شركت داشتند. یا نیروی هوایی و نیروی دریایی كه در عملیات مشترك «مروارید» شركت داشتند.

اصولاً عملیات مشترك و واژه «JOINT OPERATION» از هنگامی وارد فرهنگ نظامی شد كه هواپیماهای بمب‌افكن و جنگنده وارد ارتش‌های جهان شدند. بنابراین لازم است تعریفی از یك نیروی مسلّح ارائه شود تا از نظر واژه‌شناسی یا «ترمینالوژی» ابهامی بوجود نیاید.

نیروی مسلّح: سازمانی است كه مأموریت سركوب متجاوز را در زمان و مكان معین بدون نیاز به كمك دیگر قدرتها و سازمان‌ها به‌صورت خودكفا به‌انجام می‌رساند. (این تعریف از كتاب‌های دایره‌المعارف «WORLD BOOK» و « BRITANICA» برداشت شده است)

با پیشرفت علوم و فن‌آوری «تكنولوژی»‌ نظامی و دستیابی انسان به فضا و پرتاب ماهواره‌های جاسوسی و عملیاتی در مدارهای مختلف، دیگر سرنوشت جنگ تنها روی كره زمین تعیین نمی‌شود، بلكه شرح وظایف آن میان انسان‌هایی كه روی زمین هستند و آنهایی كه در فضا كار می‌كنند، تجهیزات و سازو برگ نظامی در فضا، خلاصه در اتمسفر كره زمین و خارج از جو تقسیم شده است.

ملت‌های مختلف در فضای بی انتها هریك برای خود منافعی را جستجو می‌كنند كه در تضاد با منافع سایر كشورها می‌باشد. گاهی بر روی كره زمین انجام یك مأموریت استراتژیك هوایی سرنوشت جنگ را رقم می‌زند، گاهی نیز، نیروی زمینی در دستور كار خود تصرف نقطه‌ یا منطقه‌ای را دارد كه علاوه بر آتش توپخانه و هوانیروز ممكن است نیاز به بمباران‌های سنگین هوایی برای كسب پیروزی داشته باشد. در چنین وضعیتی یگانهایی از نیروی هوایی تحت امر و زیر نظر فرمانده قرارگاه عملیاتی قرار می‌گیرند تا در عملیات تعیین شده ایفای نقش كنند.

شما با نام “ژنرال شوارتْسكُف” فرمانده عملیات طوفان صحرا برای بیرون راندن ارتش عراق از خاك كویت در سال 1991 آشنا هستید. این شخص قسمت‌هایی از نیروی زمینی، هوایی و دریایی ارتش آمریكا را به خلیج‌فارس انتقال داده و بخش‌هایی از نیروی زمینی، دریایی و هوایی كشورهای بریتانیا، فرانسه، اسپانیا، عربستان و روی هم 30 كشور جهان را در اختیار گرفت و عملیات طوفان صحرا را به‌پایان رسانید.

سرهنگ علی صیاد شیرازی فرمانده نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران در زمان جنگ قسمت‌هایی از نیروی زمینی و هوایی زیر امر خود گرفت و با همكاری سپاه پاسداران انقلاب اسلامی عملیات های بزرگ طریق‌القدس، فتح‌المبین، بیت‌المقدس را به‌انجام رسانید.

معمولاً نیروی زمینی به ‌تنهایی می‌تواند مأموریتی را روی زمین و در امتداد مرزهای كشور انجام دهد. امّا امروزه پیروزی با آن نیرویی خواهد بود كه از آتش سنگین هوایی نیز بهره‌مند باشد. بدون دفاع هوایی ممكن است تلفات نیروهای خودی آنقدر زیاد گردد كه عملیات به شكست انجامد.

 

نیروی عمل كننده در میادین نبرد عملیات پنجگانه‌ای را به شرح زیر اداره می‌كند:

 

1- مانور: شامل حركت‌های آفندی و پدافندی است.

2- آتش پشتیبانی: توسط توپخانه فراهم می‌شود، امّا گاهی فرماندهان تمایل دارند كه از آتش هوایی نیز استفاده كنند، زیرا حجم آتشی كه یك هواپیما در یك سورتی پرواز در یك لحظه بمباران هوایی تولید می‌كند، چندین برابر آتش توپخانه‌ است.

  1. دفاع هوایی صحنه نبرد: توسط آتشبارها و موشك‌های ضد هوایی انجام می‌شود. این آتشبارها به همراه لشكر و یگانهای زمینی در جبهه، پیشروی و عقب‌نشینی می‌كنند. البته پرواز هواپیماهای جنگنده رهگیر برفراز جبهه و منطقه عملیات و بكارگیری رادارهای تاكتیكی زمینی و هوایی نیز بخشی از دفاع هوایی صحنه نبرد است.
  2. اطلاعات و هشدار سریع: توسط گروه‌های اطلاعاتی و شنودهای الكترونیكی انجام می‌شود. در اینكار از هواپیماهای‌جمع آوری اطلاعات سیگنالی و الكترونیكی نیز بهره‌برداری می‌شود.
  3. خدمات پشتیبانی رزمی: شامل خدماتی است كه یگانهای مهندسی و پل‌سازی و پشتیبانی‌های تعمیراتی تجهیزات و ادوات جنگی در میدان نبرد انجام می‌دهند و همچنین پرواز هواپیماهای سوخترسان هوایی و حمل مجروحین و بار و مهمات نیز از جمله خدمات پشتیبانی رزمی می‌باشند.

نیروی هوایی در یك عملیات مشترك در چهار مورد از موارد پیش‌گفته می‌تواند نیروی زمینی و مانورهای نیروی زمینی را پشتیبانی كند كه به‌شرح زیر ارائه شده است:

1- آتش پشتیبانی: این آتش توسط هواپیماهای جنگنده بمب‌افكن و موشك‌اندازهای كوچك و بزرگ فراهم می‌شود (بمباردمان و موشك‌باران) كه بدین‌وسیله از حركت لشكرهای متجاوز یا مانور نیروهای حمله‌كننده جلوگیری و از عملیات  پدافندی نیروهای دفاع كننده ‍‍‍، پشتیبانی هوایی به عمل می‌آید.

2- دفاع هوایی: در این بخش هواپیماهای جنگنده رهگیر بر فراز یگانهای زمینی در میدانهای نبرد به پرواز در می‌آیند و از نزدیك شدن هواپیماهای بمب‌افكن دشمن به یگانهای زمینی خودی جلوگیری می‌كنند. این عملیات تحت تمهیدات یك سامانه دفاع هوایی انجام می‌شود كه ایستگاه‌های رادار تاكتیكی و هواپیماهای آواكس هواپیماهای جنگنده رهگیر را هدایت می‌كنند.

نوع دیگری از دفاع هوایی بنام «دفاع موشكی صحنه نبرد» در میدانهای نبرد بكار گرفته می‌شود. (THEATER MISSILE DEFENSE) برخی از نیروهای زمینی دنیا چنین دفاع موشكی را به‌همراه یگانهای پیاده و زرهی خود دارند، اما هنگام عملیات زیر نظر «THEATER AIR DEFENSE SYSTEM» سامانه دفاع هوایی صحنه نبرد كار می‌كنند و تمام این حركت‌های هوایی در میدانهای نبرد زیر نظر فرمانده عملیات هوایی و تحت عنوان كنترل آسمان منطقه عملیات قرار دارند.

نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران در زمان جنگ فاقد چنین سامانه‌ای(THEATER MISSILE DEFENSE) بود و نیروی هوایی یعنی همان سرهنگ هشیار معاون عملیاتی نیروی هوایی و رئیس ستاد قرارگاه ویژه عملیات هوایی جنوب با كسب موافقت فرمانده نیرو، موشكهای زمین به‌هوای «هاوك» را كه برای دفاع هوایی پایگاههای هوایی و ایستگاههای رادار تهیه شده بودند، به میدانهای نبرد كشانید و این نقیصه را تا حدودی و با دشواری فراوان برطرف نمود.

در عملیات طریق‌القدس، فتح‌المبین، بیت‌المقدس و پس از آن، دیگر فرماندهان نهاجا چنین اقدام جسورانه‌ای را پی گرفتند و با ابتكارات جدیدی تكمیل كردند.

3-اطلاعات و هشدار اولیه: نیروی هوایی دربخش جمع‌آوری اطلاعات و شنود الكترونیكی، راداری و عكسبرداری هوایی و تحلیل سیگنالهای جمع‌آوری شده از اقدامات الكترونیكی دشمن و اعلام حمله‌های هوایی دشمن و خاتمه آن و اعلام هشدارهای سریع به یگانهای زمینی، نیز نقش مؤثری را دارا بود كه در جنگ به‌خوبی این نقش را ایفا نمود.

4- خدمات پشتیبانی رزمی: در این بخش نیروی هوایی با انتقال سربازان و تجهیزات جنگی توسط هواپیماهای غول‌پیكر به میدان‌های نبرد و همچنین تخلیه مجروحین از مناطق جنگی به شهرهایی كه بیمارستان و تجهیزات درمانی مجروحین جنگ را دارند می‌تواند بطور مؤثر در طرح‌های عملیاتی مشترك شركت داشته باشد. در دوران دفاع مقدس نهاجا به كرات با حمل لشكرهای زمینی با تمامی تجهیزات و ادوات جنگی از خراسان به اهواز و از تبریز، تهران و سایر شهرستانها نقش به یادماندنی و پیروزی بخشی را ایفا نمود. همچنین با سوخترسانی در هوا به هواپیماهای جنگنده رهگیر پوشش هوایی برفراز مناطق نبرد و صحنه عملیات را در زمان‌های طولانی فراهم نمود كه موهبت بزرگی برای فرماندهان نبرد بود.

منبع: نیروی هوایی در دفاع مقدس، نمکی، علیرضا،1392، ایران سبز، تهران، چاپ دوم

(1) در آن زمان ستاد مشترك ارتش رئیس سازمانی نداشت و سرتیپ فلاحی با حكم جانشینی اداره امور را در دست داشت.

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده