عملیات رمضان
بخش یازدهم: عملیات قرارگاه فجر در اولین روز نبرد چنین به نظر می­رسد از ساعت 5 صبح به بعد، حمله یگان­های فجر به کلی از دور افتاد و یگان­های این فرماندهی به حالت پدافندی درآمد. قرارگاه فرماندهی فجر در ساعت 06:00 دستور داد: یگان­ها مواضع پدافندی را تحکیم کنند و آماده برای رفع پاتک­های دشمن باشند. گر چه حمله عناصر قرارگاه فجر بعد از روشنایی روز 23 تیرماه از دور افتاده بود، ولی در همان نبرد شبانه بیش از 500 نفر از افراد دشمن به اسارت نیروهای ما در آمده بودند. این امر بیانگر آن است که به هر حال عناصر قرارگاه فجر در ساعات اول حمله، موفقیت­های خوبی در نبرد با دشمن داشتند.

این قرارگاه شامل؛ لشکر 77 پیاده نزاجا و لشکر 77 سپاه پاسداران با تیپ­های 33 المهدی، 35 امام سجاد و 18 جوادالائمه بود. مأموریت این فرماندهی، در مرحله اول عملیات رمضان آن بود که در شمال قرارگاه فتح، به عنوان قسمتی از تلاش اصلی قرارگاه کربلا در منطقه واگذاری حمله کند و هماهنگ با یگان جناح شمالی قرارگاه فتح تا خط خیز سرخ در منطقه مربوطه پیشروی و آن خط را تأمین نماید (به خلاصه نقشه مراجعه شود) عمق متوسط منطقه حمله قرارگاه فجر از خط تماس با دشمن در شرق خط مرز تا خط سرخ حدود 20 کیلومتر بود که برای پیشروی یک لشکر پیاده در یک مرحله عملیات، مسافت نسبتاً طولانی می­باشد. فرماندهی قرارگاه فجر برای اجرای مأموریت دریافتی یگان­های در اختیار خود به شرح زیر سازمان داد:

  • فجر 1 شامل: تیپ 1 لشکر 77 پیاده با 3 گردان پیاده و تیپ 33 المهدی سپاه پاسداران با حداقل 5 گردان، یک گروهان تانک و یک گردان توپخانه.
  • فجر2شامل: تیپ 2 لشکر 77 پیاده با 3 گردان پیاده و یک گردان تانک (منها)، تیپ 18 جوادالائمه
  • فجر 3 شامل: تیپ 3 لشکر 77 پیاده با 3 گردان پیاده و یک گردان توپخانه
  • فجر4شامل: تیپ امام سجاد سپاه پاسداران با حداقل 5 گردان پاسدار و یک گردان توپخانه.
  • یک گروه رزمی مستقل مکانیزه و یک گروه رزمی مستقل تانک (جمعاً 2 گردان رزمی)

تدبیر عملیاتی فرماندهی قرارگاه فجر برای اجرای مأموریت مورد نظر چنین بود که ابتدا با سه قرارگاه فرعی در خط به ترتیب فجر 1 در شمال، فجر4در مرکز، فجر2در جنوب حمله کند و فجر 3 فجر4را دنبال نماید و دو گروه رزمی مستقل گردانی احتیاط قرارگاه فجر را تشکیل دهد (به خلاصه نقشه مراجعه شود).

در برآورد اطلاعاتی و بررسی منطقه عملیات دشمن، چنین برآورد شده بود که اولین مانع عمده ایجاد شده به وسیله دشمن در مسیر پیشروی یگان­های فجر، کانالی است که نیروهای عراقی در جنوب و به موازات خط مرز در تمام عرض منطقه فجر احداث کرده­اند. برآورد شده بود عرض این کانال 13 تا 18 متر و عمق آن بیش از یک متر می­باشد و در شرق این کانال تا خط مقدم تماس با نیروهای ایران، میدان مین، موانع دیگر و همچنین مواضع آرایش شده دشمن قرار دارد.

بنابراین، عناصر قرارگاه فجر از لحظه عبور از خط عزیمت با مواضع و موانع مستحکم دشمن مواجه می­شدند. در صورت درهم شکستن و خنثی کردن این مواضع و موانع، بعد از حدود 15 کیلومتر پیشروی در خاک عراق با مواضع اصلی پدافندی دشمن که به صورت مثلثی شکل و بسیار مستحکم تهیه گردیده بود برخورد می­نمودند. با این وجود همان گونه که قبلاً در شرح مراحل طرح­ریزی اشاره کردیم این­گونه عوامل بازدارنده دشمن در تصمیم قاطع فرماندهان قرارگاه کربلا هیچ­گونه خللی وارد نساخت.

 آن­ها با تکیه بر ایمان مکتبی و قدرت ایمان و عشق و علاقه رزمندگان به پیروزی قاطع یا شهادت، تمام این موانع را در مقابل قدرت ایمان ناچیز شمردند و با توکل به یاری خداوند، تصمیم به حمله بر دشمن متجاوز گرفتند، تا بدین نحو آثار تجاوز را محو کنند و متجاوز را از کرده خود پشیمان سازند. بر این اساس فرماندهی قرارگاه فجر برای اجرای مأموریت آماده شد تا زمان حمله فرا رسید.

نظر به اینکه یگان­های قرارگاه فجر پیاده نظام بودند، حرکت آن­ها 30 دقیقه قبل از حرکت یگان­های زرهی فتح و در ساعت 21:00 روز 22 تیرماه با اعلام جمله رمز عملیات «بسم ا… القاصم الجبارین یا صاحب الزمان ادرکنی» آغاز شد و یگان­های فجر طبق دستور عملیاتی «بدر» به سمت غرب به حرکت درآمدند، تا قسمتی از قوس آخرین حد پیشروی را در خط سرخ و شرق نهر کتیبان تصرف و تأمین نمایند. نظر به اینکه در منطقه پیشروی یگان­های فجر، مسیر خط سرخ در شرق نهر کتیبان تا حدودی مشخص بود، فرماندهی قرارگاه فجر دو هدف در غرب نهر کتیبان بین این نهر و منطقه آبگیر غربی آن برای قرارگاه‌های فجر 1 و 4 تعیین کرده بود، ولی برای فجر2که در جنوب منطقه پیشروی می‌کرد فقط منطقه عمل تعیین شده بود.

عناصر حمله­ور قرارگاه فجر در حدود ساعت 21:30 به اولین خاکریز دشمن رسیدند، ولی با مقاومتی مواجه نشدند. احتمالاً عناصر تأمینی دشمن که قبلاً در آن خط گسترش داشتند، بعد از قطعی شدن حمله نیروهای ایران به مواضع تأخیری بعدی عقب برده شده بودند.

اولین گزارش درگیری با دشمن در ساعت 22:20 به وسیله قرارگاه فجر 2 اعلام شد و چند دقیقه بعد فجر 1 نیز به میدان مین دشمن برخورد کرد و با ایجاد معبر از آن عبور نمود، ولی فجر4در مرکز منطقه هنوز به عاملی از دشمن برخورد نکرده بود.

در ساعت 22:30 یک ساعت بعد از عبور از خط تماس با دشمن، فجر2گزارش داد: گردان خط شکن آن قرارگاه به خاکریز دشمن رسیده و با دشمن درگیر شده است. توضیح اینکه گردان خط­شکن به گردان­های خط مقدم حمله گفته می­شد که در جلو حرکت می‌کردند، در موانع دشمن معابر ایجاد می­نمودند، مقاومت­های سبک را از بین می­بردند و مسیر پیشروی یگان­های دیگر حمله­ور را باز می­کردند. در این زمان قرارگاه قدس نیز که در شمال فجر پیشروی می­کرد، اطلاع داد: یگان­های آن قرارگاه به میدان مین دشمن برخورد کرده­اند و تلاش می­کنند؛ معابری در آن باز کنند. فرمانده قرارگاه کربلا اعلام کرد، هر سه قرارگاه فتح و فجر و قدس طبق طرح در حال پیشروی هستند و از آن قرارگاه­ها خواست در مجاورت یکدیگر هماهنگی کافی برقرار کنند.

از حدود ساعت 23:00 یگان­های حمله ور قرارگاه قدس و فجر در منطقه مربوطه با دشمن درگیر شدند و تلاش کردند در مواضع دشمن شکاف ایجاد کنند و به پیشروی ادامه دهند و چنین به نظر می­رسد که عناصر قرارگاه فجر موفق شدند خاکریزهای اول دشمن را در شرق کانال بزرگ تصرف کنند و به سمت کانال به پیشروی ادامه دهند. چنانکه در ساعت 23:15 فرماندهی قرارگاه فجر به قرارگاه­های فجر 1، 2 و 4 دستور داد؛ وصول خود را به خط خیز خندق (همان کانال) و عبور از آن را گزارش دهند.

 اما دفاع دشمن در این منطقه به صورت آرایش در عمق بود، بدین جهت یگان­های قرارگاه فجر در مواضع متوالی و متناوب نیروهای دشمن درگیر می­شدند و نمی­توانستند با سرعت یگان­های قرارگاه فتح پیشروی نمایند. چنانکه قرارگاه­های فجر2و 4 در ساعت 23:30 گزارش دادند، در قسمتی از منطقه نبرد پیشروی خوب است، ولی در قسمت­های دیگر، گردان­های عمل کننده با مقاومت دشمن برخورد کرده و متوقف شدند. این قرارگاه­ها تلاش کردند؛ با درگیر کردن مقاومت دشمن با یگانی و دور زدن آن با یگان­های دیگر به پیشروی ادامه دهند. اما اجرای این امر نیز چندان آسان نبود، زیرا در تمام عرض و عمق منطقه مواضع و موانع دشمن به صورت شطرنجی گسترش داشت و به نیروهای ما اجازه نمی­داد؛ رخنه­ای ایجاد کنند تا از آن رخنه وارد منطقه تحت کنترل دشمن شوند.

چند دقیقه بعد از نیمه شب، قرارگاه فجر 4 اطلاع داد: موانع مقدم دشمن را خنثی کرده و حدود یک کیلومتر از اولین خاکریز دشمن جلوتر رفته است. اما در همان زمان فجر 1 هنوز در همان خاکریز اول با دشمن درگیر بود و موفق به ایجاد معبر در میدان مین دشمن نشده بود. فجر2نیز همین شرایط را داشت. ولی حدود 30 دقیقه بعد از نیمه شب عناصر فجر 1 نیز توانستند تمام خاکریز اول دشمن را اشغال کنند. در این هنگام هواپیماهای دشمن موشک­های منور در منطقه پرتاب کردند و منطقه قرارگاه فجر 1 را روشن نمودند. طبق گزارش­ها، این روشنایی حدود 15 دقیقه ادامه داشت.

عناصر فجر2در جنوب هنوز به سختی با دشمن درگیر بودند و موفق به عقب راندن دشمن از خاکریز اول نشده بودند. در ساعت 1:05 بعد از نیمه شب قرارگاه فجر 3 که در مواضع باقیمانده بود اطلاع داد، هنوز دو یگان از عناصر فجر4که از مواضع آن قرارگاه عبور از خط می­کردند، از آن یگان عبور نکرده­اند. لذا عناصر قرارگاه فجر 3 هنوز تغییر وضعیتی نداده­اند. در ساعت 1:10 فرماندهی قرارگاه کربلا به یگان­ها اطلاع داد؛ حمله عناصر قرارگاه فتح با موفقیت پیشرفت دارد. در همان ساعت قرارگاه فجر2اطلاع داد: مقاومت دشمن را در خاکریز اول درهم شکسته است. عناصر قرارگاه­های دیگر نیز همزمان توانستند اولین مقاومت جدی دشمن را درهم بشکنند و به طرف خط خیز خندق جلو بروند. اولین یگانی که گزارش داد به خط خیز خندق رسیده، فجر 1 بود و فجر2نیز در 1:50 دقیقه اطلاع داد از دو رده خاکریز دشمن عبور کرده و به یک کانال خشکی رسیده و از آن عبور کرده است.

در ساعت 2:45 عناصر فجر2به خط خندق رسیدند و با پرکردن خندق به وسیله بلدوزر معبری در آن باز کردند و برای عبور خودروها آماده ساختند. بالاخره حدود ساعت 3 بعد از نیمه شب، عناصر سه قرارگاه حمله­ور از خط خیز خندق عبور کردند. اما بعد از عبور از آن با تهدید جدی­تر دشمن مواجه شدند و حمله آن­ها از دور افتاد و تا آغاز روشنایی روز نتوانستند پیشروی بیشتری داشته باشند. با روشن شدن کامل هوا عکس­العمل دشمن به تدریج شدیدتر شد. به نحوی که در حدود ساعت 05:00 صبح عناصر قرارگاه فجر از اجرای پاتک سنگین احتمالی دشمن ابراز نگرانی کردند و آن را قطعی دانستند و از قرارگاه کربلا درخواست اعزام بالگردهای رزمی نمودند که مورد هماهنگی فرماندهی یگان هوانیروز پشتیبانی کننده قرار نگرفت.

چنین به نظر می­رسد از ساعت 5 صبح به بعد، حمله یگان­های فجر به کلی از دور افتاد و یگان­های این فرماندهی به حالت پدافندی درآمد. قرارگاه فرماندهی فجر در ساعت 06:00 دستور داد: یگان­ها مواضع پدافندی را تحکیم کنند و آماده برای رفع پاتک­های دشمن باشند. گر چه حمله عناصر قرارگاه فجر بعد از روشنایی روز 23 تیرماه از دور افتاده بود، ولی در همان نبرد شبانه بیش از 500 نفر از افراد دشمن به اسارت نیروهای ما در آمده بودند.  این امر بیانگر آن است که به هر حال عناصر قرارگاه فجر در ساعات اول حمله، موفقیت­های خوبی در نبرد با دشمن داشتند.

بر اساس گزارش­هایی که قرارگاه­های فجر 1 و2 در حدود ساعت 7:30 فرستادند، حمله این یگان­ها کاملاً متوقف شده و بر عکس واحدهای زرهی دشمن به مواضع گسترش آنها پاتک کردند. نظر به اینکه این یگان­ها از خندق موجود در مسیر پیشروی عبور کرده و آن را در پشت سر خود گذاشته و معابر محدودی در آن ایجاد کرده بودند، رسانیدن وسائل و عوامل پشتیبانی لجستیکی برای یگان­های رزمی با مشکلاتی دچار شد. فرماندهان دستور دادند؛ در نقاط مختلف، خندق را پر کنند و معابری برای حرکت خودروهای تدارکاتی ایجاد نمایند.

پاتک دشمن در حدود ساعت 8 صبح دفع گردید و از ساعت 8:30 بار دیگر یگان­های قرارگاه فجر تلاش کردند؛ به پیشروی ادامه دهند. در این باره، فجر4در وسط بیش از فجر 1 و 2 پیشروی کرده و حدود شش کیلومتر از خط خیز خندق جلوتر رفته بود، در حالی که دو قرارگاه طرفین او عقب­تر بودند، لذا جناحین فجر4به خطر افتاده بود. بدین جهت قرارگاه فجر به فرماندهی فجر2دستور داد: پیشروی کنند و جناح چپ (جنوب) فجر4را تأمین نماید. اما این وضع چندان دوامی نیافت و از ساعت 9:30 به بعد بار دیگر دشمن عکس­العمل شدیدی در مقابل عناصر قرارگاه فجر نشان داد و مانع ادامه پیشروی آنها شد، به نحوی که در ساعت 9:45  فجر 1 چنین گزارشی داد «وضع خوب نیست با مقاومت شدید دشمن روبرو هستیم نیاز به بالگرد داریم».

 فجر2نیز برای خنثی کردن پاتک دشمن تعدادی تانک در خط خیز خندق مستقر کرد و پشتیبانی توپخانه از آنها شدید شد و به یگان هوانیروز دستور داده شد با بالگردهای رزمی عناصر مقدم را پشتیبانی کند.

در پهلوی شمالی قرارگاه فجر یگان­های قرارگاه قدس حمله می­کردند. آن­ها نیز دچار مشکلاتی شده و حمله آنها متوقف گردیده بود. با توجه به اینکه در همان زمان (حدود 10:30) حمله عناصر فتح نیز متوقف گردیده بود، بنابراین نیروهای دشمن موفق شده بودند؛ در ساعت 10:30 نیروهای ایران را در تمام منطقه حمله مجبور به توقف سازند. طبق اطلاعاتی که در ساعت 12:02 از پست شنود شبکه ارتباط نیروهای عراقی شنیده شد، به نیروهای عراقی دستور داده شد؛ هر چه سریع­تر مواضع از دست داده را از نیروهای ایرانی باز پس بگیرند. در این هنگام اختلالاتی نیز در آرایش نیروهای ایران ایجاد شده بود و بعضی از یگان­ها با یگان­های همجوار تداخل کرده بودند. در برخی نقاط دیگر شکاف­هایی بین واحدها به وجود آمده بود، در نتیجه آرایش منظم حمله به هم خورده بود.

به طور کلی اسناد در دسترس نشان می­دهند که از ساعت 12 به بعد، وضعیت یگان­های فجر چندان مطلوب نبود و قرارگاه فجر 4 که نسبت به یگان­های دیگر پیشروی بیشتری داشت، مجبور به عقب­نشینی به خط خیز خندق شد. بار دیگر یگان­های حمله­ور قرارگاه فجر در حوالی خط خیز خندق به حالت پدافندی درآمدند و تلاش پشتیبانی به هواپیماها و بالگردها محول شد. در ساعت 13:00 یک فروند بالگرد خودی به دلیل نقص فنی مجبور به فرود در منطقه نبرد گردید. در تغییر موضع­هائی که برای انتخاب مناسب­ترین مواضع پدافندی به وسیله یگان­های مختلف انجام می­شد ناهماهنگی­هایی در خط پدافندی عمومی یگان­های حمله­ور به وجود آمد. زیرا بعضی از یگان­ها بیش­تر عقب­نشینی کرده بودند. در نتیجه در بین مواضع آن­ها بایگان مجاور شکاف ایجاد شده بود.

ولی بر مبنای مدارک در دسترس، نیروهای دشمن بر خلاف منطقه قرارگاه فتح در منطقه قرارگاه فجر پاتک شدیدی اجرا نکردند و تلاشی برای عقب راندن نیروهای حمله­ور ایران به مواضع اولیه خود نشان ندادند. در نتیجه فرصتی برای عناصر قرارگاه فجر ایجاد شد تا مواضع پدافندی را در حوالی خط خیز خندق و حدود سه کیلومتری داخل خاک عراق تحکیم کند و آماده برای خنثی کردن پاتک­های دشمن باشد. تا پایان روز 23 تیرماه وضعیت قرارگاه فجر در همان حالتی که در ساعت 12:00 ایجاد شده بود باقی ماند و عناصر قرارگاه فجر در حوالی خط خیز خندق به پدافند پرداختند.

 

منبع: نبردهای سال های 1361 و 1362، حسینی، سید یعقوب، 1389، ایران سبز، تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده