عملیات رمضان
بخش نهم: طرح عملیاتی قرارگاه نصر (به نام طرح بدر) بالاخره ساعت آغاز حمله فرا رسید و انتظاری که از بدو طرح­ریزی عملیات بیت­المقدس در اواخر سال 1360 و حتی خیلی جلوتر از آن و در زمان تهیه طرح و اجرای عملیات آفندی کرخه کور در دی ماه 1359 مورد توجه فرماندهان نظامی ایران بود به سر آمد. عقربه ساعت محلی ساعت 2130 روز 22 تیر ماه 1361 را اعلام کرد و یک باره در تمام شبکه­های ارتباطی، بزرگترین تمرکزات نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در جنگ تحمیلی که شامل بیش از 9 لشکر بود، جمله رمز آغاز عملیات «بسم ا... القاصم الجبارین یا صاحب­الزمان ادرکنی) طنینانداز شد و نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران طبق طرح عملیاتی کربلای 4 به سمت غرب به حرکت درآمدند. نبردی که سرنوشت جنگ به آن وابسته بود، آغاز گردید و ما کلمه سرنوشت جنگ را بدان منظور به کار می­بریم که معتقدیم چنانچه نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در این نبرد پیروز می­شدند، سرنوشت جنگ قطعاً غیر از آن می­شد که پیش آمد.

بخش نهم: طرح عملیاتی قرارگاه نصر (به نام طرح بدر)

قرارگاه عملیاتی نصر، متشکل از لشکر 21 پیاده نزاجا و لشکر سپاه پاسداران بود. عناصر این قرارگاه قبل از عملیات کربلای 4 در منطقه عمومی غرب خرمشهر از کرانه نهر خین در جنوب تا حوالی پاسگاه کیلومتر 25 در شمال گسترش پدافندی داشت. در شمال منطقه این قرارگاه یگان­های قرارگاه فتح وارد عمل می­شدند و در جنوب آن که جزیره آبادان بود، یگان­های ویژه­ای از عناصر ژاندارمری و ارتشی پدافند می­نمودند.

مأموریتی که در طرح عملیات کربلای 4 برای قرارگاه نصر تعیین شده بود عبارت بود از اينكه «در مرحله اول به پدافند در منطقه ادامه دهد و آماده باشد بنا به دستور در منطقه خود حمله کند و دشمن را منهدم و قسمتی از کرانه شرقی شط­العرب را تصرف و تأمین نماید. سپس با تغییر سمت حرکت به سمت شمال به موازات کرانه شرقی شط­العرب پیشروی کند و ضمن پاکسازی منطقه از وجود عناصر دشمن با عناصر قرارگاه فتح که از شمال به جنوب پیشروی می­کردند الحاق حاصل نماید».

فرماندهی قرارگاه نصر که به طور مشترک به عهده سرهنگ پیاده ستاد حسنی سعدی فرمانده لشکر 21 پیاده و برادر حسن باقری فرمانده لشکر سپاه پاسداران بود، بر مبنای مأموریت دریافتی، یگان­های تابعه خود را به شرح زیر سازمان داد.

  • نصر1 شامل: تیپ یک لشکر 21 پیاده با سه گردان پیاده و یک گردان مختلط توپخانه و تیپ 31 عاشورا از عناصر لشکر 5 سپاه پاسداران و عناصر دیگر پشتیبانی.
  • نصر 2 شامل: تیپ 2 لشکر 21 پیاده با سه گردان پیاده، یک گردان تانک (-) تیپ 7 ولی­عصر سپاه پاسداران و عناصر دیگر پشتیبانی.
  • نصر 3 شامل: تیپ 3 لشکر 21 پیاده با 3 گردان پیاده یک گروهان تانک یک گردان توپخانه تیپ امام رضا از لشکر 5 سپاه پاسداران و سایر عناصر پشتیبانی.
  • نصر 4 شامل: تیپ 4 زرهی لشکر 21 پیاده با یک گردان مکانیزه، یک گردان پیاده، دو گردان تانک، یک گردان توپخانه و سایر عناصر پشتیبانی.
  • نصر 5 شامل: قرارگاه تیپ 23  نیروهای ویژه هوابرد (نوهد) حدود 200 نفر از افراد تیپ نوهد، گردان سوار زرهی لشکر 21 پیاده گردان 107  ژاندارمری، یک گردان از سپاه پاسداران، یک آتش­بار 122 میلیمتری.
  • توپخانه نصر شامل: 3 گردان مختلف 105 و 155 میلیمتری یک گردان 155 میلیمتری، یک گردان 130 میلیمتری، یک گردان 203 میلیمتری و دو آتشبار کاتیوشا.
  • عده­های پشتیبانی رزمی و خدمات رزمی لشکر 21 پیاده.

 تدبیر عملیاتی فرماندهی قرارگاه نصر برای اجرای مأموریت کربلای 4 چنین تعیین گردید که عناصر این قرارگاه ابتدا در خط تماس موجود پدافند کنند و قسمتی از عناصر دشمن را درگیر سازند و بنا به دستور در منطقه بین پاسگاه زید عراق در شمال و اروند رود در جنوب حمله کنند و نیروهای دشمن را در شرق شط­العرب منهدم و کرانه شرقی آن را تصرف و تأمین نمایند. مرحله آفند در دو مرحله جزء اجرا گردد. ابتدا یگان­های نصر 1 و 3 حمله کنند و نصر 2 و 4 نصر 1 را دنبال نمایند و بعد از تصرف و تأمین کرانه شرقی شط­العرب در حوالی تنومه، عملیات پاکسازی کرانه شرقی شط­العرب و الحاق با عناصر قرارگاه فتح به مرحله اجرا درآید.

براساس تدبیر کلی یاد شده مأموریت قرارگاه­های تابعه نصر به شرح زیر تعیین گردید:

  • نصر2 ابتدا در منطقه پدافند کند. بعد نصر 1 را دنبال نماید ودر خط بنفش از نصر 1 عبور از خط کند و تا شط­العرب پیشروی نماید.
  • نصر3 تا نهر دوعیجی در منطقه پیشروی کند، بعد از عبور از آن نهر تا شط­العرب به پیشروی ادامه دهد.
  • نصر 4، نصر 3 را دنبال کند و بنا به دستور از خط عبور نماید و در منطقه پدافند کند.
  • فرمانده عملیات آبادان به پدافند در کرانه شمالی اروند رود و جزیره آبادان ادامه دهد.

نیروهای دشمن در مقابل یگان­های نصر، لشکر 11 پیاده عراق با 5 تیپ پیاده به اضافه 6 گردان زرهی با پشتیبانی 9 گردان توپخانه برآورد گردید.

به ترتیبی که بیان گردید طرح عملیاتی قرارگاه اصلی تابعه قرارگاه کربلا تا تاریخ 20 تیرماه 1361 تهیه و منتشر گردید و درباره طرح عملیاتی رده­های پایین­تر مانند تیپ و گردان طبعاً زمان کافی برای تهیه طرح کتبی وجود نداشت. ولی با توجه به سوابق امر احتمالاً آن قرارگاه­ها نیز پیش­بینی­های کافی برای هدایت یگان­های زیر امر خود کرده بودند. زیرا همان­گونه که بارها اشاره شده است، معمولاً از ابتدای طرحِ یک عملیات، بر خلاف اصول حفاظتی، عملیات احتمالی تا پایین­ترین رده اطلاع داده می­شد و در تمام رده­های فرماندهی در حدود مقدورات تلاش­های مقدماتی را برای برآورد وضعیت، شناسایی و طرح­ریزی انجام می­دادند. لذا هنگامی که طرح رده بالاتر منتشر می­شد، عملاً طرح رده پایین­تر نیز براساس همان طرح آماده برای اجرا بود.

بنابراین مرحله طرح­ریزی برای عملیات کربلای 4 (رمضان) در حدود 20 تیرماه 1361  به پایان رسید و یگان­های تابعه قرارگاه شامل لشکرهای 21 و 77 پیاده و لشکرهای 16 و 92 زرهی و تیپ 40 پیاده و گروه­های 22 و 33 توپخانه از عناصر نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران و لشکرهای 1 و 3 و 5 و 7 پیاده و 30 زرهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران جمعاً 9 لشکر و یک تیپ مستقل آماده برای ادامه پیکار با نیروهای متجاوز عراق و عقب راندن آن ها از حوالی خط مرز تا کرانه شرقی شط‌العرب گردیدند. تنها نکته­ای که باقیمانده بود، اعلام ساعت و زمان حمله بود که آن هم در 22 تیرماه 1361 به شرح زیر اعلام گردید.

«عملیات کربلای 4 به نام عملیات رمضان در ساعت 2130 روز 22/4/1361 با جمله رمز بسم­ا… القاصم­الجبارین یا صاحب الزمان ادرکنی آغاز می­گردد.

امضاء سرهنگ علی صیاد شیرازی برادر محسن رضایی

 

علت نام­گذاری رمضان به این عملیات آن بود که در سال 1361  ماه مبارک رمضان مصادف با تیرماه بود، بدین جهت کلمه رمضان برای نام آن عملیات انتخاب شد.

با اتخاذ تصمیمات نهایی درباره نحوه اجرای عملیات رمضان کلیه اقدامات آمادگی از جمله تعویض­ها و تغییر یگان­های لازم سریعاً انجام گرفت و عناصر چهار قرارگاه اصلی اجرایی شامل قدس و فجر و فتح و نصر به ترتیب از شمال به جنوب در شرق خط مرز بین­المللی از پاسگاه مرزی طلائیه تا پاسگاه مرزی کوشک و کیلومتر 25 شلمچه در خط تماس به طول قریب 90 کیلومتر گسترش یافتند و آماده برای حمله به داخل خاک عراق برای اولین بار در جنگ تحمیلی شدند که در قسمت بعدی چگونگی جریان این حمله را بیان می­کنیم.

قبل از شرح جریان نبرد، لازم می­دانیم این نکته را یادآور شویم که به طوری که اسناد و مدارک نظامی در دسترس نشان می­دهد، در مرحله طرح­ریزی اشتیاق و امید به پیروزی این عملیات فوق­العاده زیاد بود. در اسناد موجود هیچ­گونه مدرکی که بیانگر کمترین تردید در نتیجه موفقیت­آمیز این عملیات باشد مشاهده نگردید.

چنین به نظر می­رسد که اکثریت قریب به اتفاق رزمندگان به ویژه در سازمان فرماندهی و مقامات تصمیم­گیری رده بالاتر این امیدواری موفقیت را داشتند. چنانچه شک و تردیدی در بعضی از افراد بوده باشد آن افراد در سطح مقام تصمیم­گیری نبوده­اند یا اينكه آنچنان حائز اهمیت نبوده که به عنوان یک سند رسمی به صورت کتبی در اسناد و مدارک عملیاتی ثبت گردد، به هر حال چنانچه چنین اسنادی وجود داشته باشد در دسترس ما قرار نگرفت.

 

 

جریان نبرد رمضان

قبل از شرح جریان نبرد رمضان، تذکر این نکته لازم است که درباره جزئیات حوادث این نبرد سرنوشت­ساز اسناد و مدارک کامل در دسترس ما قرار نگرفت و مهم­ترین اسنادی که برای این منظور مورد بهره­برداری ما قرار گرفت، اسناد و مدارک موجود در کتب اسناد جنگ تحمیلی و پرونده­های عملیاتی قرارگاه کربلا، جمع­آوری شده در ستاد نیروی زمینی جمهوری اسلامی بود، که البته از نظر کلی مستندترین و قابل اعتمادترین اطلاعات را در برداشت، ولی حاوی جزئیات کامل نبود.

اسناد دیگری که ما را در تحلیل این نبرد یاری کردند، نوارهای مصاحبه با تعدادی از رزمندگان شرکت کننده در این نبرد بود که به عنوان نمونه خلاصه مصاحبه تعدادی از آنان را در پایان بررسی این نبرد تحت عنوان یادداشت­هایی از خاطرات رزمندگان بیان کرده­ایم، اما این نکته را نیز باید یادآور شویم که در تدوین این کتاب­ها، هدف ما بررسی جزئیات نیست، بلکه بررسی کلیات جنبه­های نظامی جنگ تحمیلی در سطح نیروهای مسلح دو کشور متخاصم ایران و عراق است. بنابراین، عدم دسترسی به جزئیات مانع وصول ما به هدف نهایی نخواهد بود. از نظر ما کمبود مهم، عدم دسترسی به اسناد و مدارک در سطح شورای فرماندهان رده بالای نظامی و شورای عالی دفاع است که امید است بعد از پایان جنگ تحمیلی در صورتی که مصالح امنیت ملی اجازه دهد آن اسناد نیز جمع­آوری و در این مجموعه کتاب­های تاریخ جنگ تحمیلی منظور گردد.

در پایان قسمت طرح­ریزی عملیات کربلای 4 گفتیم که در 22 تیر ماه 1361 تاریخ دقیق اجرای این عملیات و نام رمز عملیات تعیین و به یگان­های اجرایی ابلاغ گردید. نام عملیات رمضان، زمان اجرا ساعت 2130 روز 22 تیر ماه و رمز عملیات جمله بسم­ا… القاصم الجبارین یا صاحب­الزمان ادرکنی بود و هم­چنین طرح کلیات قرارگاه کربلا و قرارگاه­های اصلی تابعه آن یعنی قدس، فجر، فتح و نصر را بیان کردیم که برای تسهیل درک مطالب آینده بار دیگر به اختصار یادآور می­شویم که طبق این طرح­ها تصمیم گرفته شده بود، قرارگاه فتح متشکل از لشکر 92 زرهی و لشکر 3 سپاه پاسداران با تیپ­های نجف، امام حسین، کربلا و قم در تلاش اصلی در مرکز منطقه نبرد از حوالی پاسگاه کیلومتر 25 مرزی به سمت غرب پیشروی کند و قسمتی از کرانه شرقی شط­العرب را در منطقه مربوطه تصرف نماید.

 

97

ضمن اینکه قسمتی از یگان­هایی که در پهلوهای منطقه قرارگاه فتح پیشروی می‌کردند، محدودتر از قسمت مرکزی (نوک پیکان) پیشروی کنند و جناحین منطقه قرارگاه فتح را در مقابل پاتک­های احتمالی نیروهای دشمن محافظت نمایند و هم­زمان با عناصر قرارگاه فتح عناصر قرارگاه فجر نیز که در شمال فتح آماده شده بودند به سمت غرب پیشروی کنند. ولی نظر به اینکه عناصر قرارگاه فجر شامل لشکر 77 پیاده و لشکر 7 سپاه پاسداران بودند که عموماً یگان پیاده نظام بودند و طبعاً نمی­توانستند همپا با یگان­های لشکر 92 زرهی پیشروی کنند، سرعت پیشروی آن ها محدودتر منظور گردیده بود، زیرا عمق منطقه پیشروی به طور متوسط حدود 30 کیلومتر بود و عناصر پیاده نظام نمی­توانستند؛ این مقدار مسافت را که با استحکامات و مقاومت­های سنگین دشمن تحکیم شده بود، در مدت زمان کوتاهی طی کنند.

 

بنابراین، ایجاد هماهنگی حرکت بین قرارگاه فتح و فجر تا حدودی مشکل بود، یا بایستی لشکر زرهی از سرعت پیشروی خود می­کاست و به صورت مرحله­ای و با خیزهای متناوب پیشروی می­کرد تا با لشکرهای پیاده هماهنگ شود، یا اینکه قبول خطر می­شد و ابتدا لشکر زرهی رخنه عمیقی در منطقه دشمن ایجاد می­کرد و تا هدف نهایی پیشروی می­نمود و بعد لشکرهای پیاده رخنه را توسعه می­دادند و به سمت هدف نهایی می‌رفتند که در تدبیر عملیاتی قرارگاه کربلا راه کار دوم انتخاب گردیده بود و دو قرارگاه پیاده که فجر در شمال و نصر در جنوب قرارگاه زرهی فتح بودند، با توجه به خصوصیات نبرد پیاده نظام مأموریت پدافند در جناحین و پیشروی گام به گام را عهده­دار شده بودند که البته به علت حساسیت منطقه قرارگاه نصر که شهر خرمشهر در آن قرار داشت، در مرحله اول عملیات اصولاً مأموریت آفندی برای منطقه غرب خرمشهر مورد نظر قرار نگرفته و تقدم به پدافند داده شده بود.

در قسمت شمال منطقه، لشکر 16 زرهی مستقر بود که با ادغام تیپ 40 پیاده سراب و لشکر 1 سپاه پاسداران قرارگاه قدس را تشکیل داده بود. گرچه از نظر شکل سازمانی، این قرارگاه نیز مانند قرارگاه فتح، زرهی محسوب می­گردید ولی با توجه به تجربه­ای که در نبرد بیت­المقدس در قسمت شمالی منطقه نبرد (جنوب کرخه کور) به دست آمده بود، برآورد گردیده بود که مقاومت دشمن در این منطقه سرسختانه خواهد بود. ضمن اینکه به علت وجود باتلاق هورالعظیم در جنوب غربی این منطقه، این احتمال وجود داشت؛ زمین­های باتلاقی و آب­گیر و خندق­هایی که در اثر استفاده آب باتلاق به وسیله نیروهای عراقی احداث شده بود، موانع سختی در مسیر پیشروی یگان­های زرهی و مکانیزه ایجاد نماید.

 بدین لحاظ، مأموریت پیش­بینی شده با قرارگاه قدس نیز حمله محدود بود و در قسمت شمالی غربی منطقه و در کرانه شرقی باتلاق هورالعظیم، مأموریت قرارگاه قدس اصولاً پدافند و تأمین جناح شمالی شرقی منطقه نبرد رمضان بود و جبهه جنوبی منطقه نبرد نیز به وسیله مانع صعب­العبور اروند رود تأمین می­گردید. بنابر این تدبیر که در مرحله اول عملیات، نقش اصلی به عهده قرارگاه فتح بود، لشکر 92 زرهی هسته مرکزی آن را تشکیل می­داد، سرنوشت این نبرد کاملاً وابسته به نتیجه عملیات این لشکر بود.

در نبردهای دیگر نیز تجربه نشان داده بود که یگان­های تلاش فرعی غالباً نتوانسته بودند نقش سازنده­ای در نبردها ایفا کنند. شاید از زمان مرحله طرح­ریزی این استنباط به طور غیر ارادی در فرماندهان یگان­های تلاش فرعی ایجاد می­شد که یگان آن ها نقش فرعی و درجه دوم را برعهده دارند و این استنباط و نتیجه­گیری سبب تضعیف اراده آنان در قاطعیت مبارزه و نبرد می­گردید. چنانکه در عملیات رمضان نیز همین نتیجه حاصل شد که در شرح جریان نبرد روشن خواهد گردید.

بالاخره ساعت آغاز حمله فرا رسید و انتظاری که از بدو طرح­ریزی عملیات بیت­المقدس در اواخر سال 1360 و حتی خیلی جلوتر از آن و در زمان تهیه طرح و اجرای عملیات آفندی کرخه کور در دی ماه 1359 مورد توجه فرماندهان نظامی ایران بود به سر آمد. عقربه ساعت محلی ساعت 2130  روز 22 تیر ماه 1361  را اعلام کرد و یک باره در تمام شبکه­های ارتباطی، بزرگترین تمرکزات نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در جنگ تحمیلی که شامل بیش از 9 لشکر بود، جمله رمز آغاز عملیات «بسم ا… القاصم الجبارین یا صاحب­الزمان ادرکنی) طنین‌انداز شد و نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران طبق طرح عملیاتی کربلای 4 به سمت غرب به حرکت درآمدند. نبردی که سرنوشت جنگ به آن وابسته بود، آغاز گردید و ما کلمه سرنوشت جنگ را بدان منظور به کار می­بریم که معتقدیم چنانچه نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در این نبرد پیروز می­شدند، سرنوشت جنگ قطعاً غیر از آن می­شد که پیش آمد.

همان­گونه که در طرح، پیش­بینی شده بود، تلاش اصلی با قرارگاه فتح بود. بنابراین، عناصر این قرارگاه از همان لحظه شروع حمله با سرعت برآورد شده به سمت دشمن حمله کردند. یگان­های قرارگاه­های دیگر نیز با آهنگی آهسته­تر شروع به پیشروی نمودند که برای تسهیل پیگیری چگونگی جریان نبرد، عملیات قرارگاه­های اصلی را به ترتیب حساسیت نقشی که در هر روز عملیات داشتند، به صورت نیمه مستقل بیان می­کنیم.

 

منبع: نبردهای سال های 1361 و 1362، حسینی، سید یعقوب، 1389، ایران سبز، تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده