عملیات والفجر2
بخش چهارم: و سرانجام؛ پیروزی نهایی عملیات با تصرف و تأمین ارتفاعات مشرف به جاده اصلی در شرق دربند، کنترل کامل منطقه به دست نیروهای ایران افتاد و خط پدافندی مطمئنی در غرب حاج عمران تهیه و تحکیم گردیدو عملیات والفجر2 به طور کامل به هدف نهایی خود رسید. این موفقیت ایران، برای حکومت عراق بسیار دردناک و غیر قابل تصور بود و سبب خشم بیش از حد حاکم جاه طلب عراق یعنی صدام حسین گردید و دیوانه وار دستور اقدام جنایت کارانه ترین اعمال جنگی که مصرف بمبهای شیمیایی بود، داد و به هواپیماهای دشمن اجازه داده شد مناطق عملیاتی و حتی غیرنظامی را به طور رسمی با بمبهای شیمیایی بمباران نمایند . این عمل در طول سه سال جنگ تحمیلی اولین باری بود که به صورت گسترده و رسمی انجام گرفت.

گزارشات آماری، بیانگر شدت نبرد در روز 6 مرداد ماه مي‌باشد. طبق گزارشات، در این روز 8 نفر شهید و حدود 200 نفر مجروح از افراد خودی بودند. هوانیروز در روز پنجم و ششم مرداد ماه بیش از 60 پرواز حمل نفر و بار انجام و 1045 نفر افراد تقویتی را به منطقه نبرد ترابری نمودند و 260 نفر مجروح و 39 نفر شهید را به عقب تخلیه کردند و حدود 40 تن بار بوسیله بالگردهاي شنوک جابجا گردید.

فشار نیروهای دشمن برای عقب راندن نیروهای ایران از ارتفاعات جنوب محور اصلی، شامل ارتفاع 2519 و ارتفاعات کدو در روز هفتم مرداد ماه نیز ادامه یافت . طبق گزارش قرارگاه مالک اشتر بالاخره دشمن موفق شد ارتفاع 2519 را از نیروهای ایران بازپس بگیرد و تلفات و ضایعات سنگینی به گردان 129 پیاده وارد، سازد به نحوی که اغلب فرماندهان يگان‌های آن گردان شهید و یا مجروح شدند و گردان به حالت متلاشی درآمد . بنا به دستور قرارگاه مالک اشتر یک گروهان از گردان 122 پیاده برای جایگزینی عناصر خارج شده به منطقه گردان 129 اعزام شد و در این روز نبرد بسیار سختی بین يگان‌های خودی و دشمن در حوالی ارتفاعات 2519 و کدو جریان یافت.

چنین به نظر می رسد که بالاخره این عکس‌العمل دشمن تا حدی نتیجه منفی در پیشروی های نیروهای خودی ایجاد کرد. بدین جهت در هشتم مرداد ماه قرارگاه مالک اشتر طی دستور جزء به جزء شماره 6 به يگان‌ها دستور داد؛ در هر محلی هستند پدافند کنند و برای تقویت مواضع پدافندی خط مقدم ، گردان 105 مکانیزه که در شمال محور اصلی بود، به جنوب آن محور تغییر مکان داده شد و به جای آن گردان ، یک گروهان از  گردان 132 پیاده لشکر 64 مواضع پدافندی را در شمال روستای خلان اشغال کرد. در اوائل روز هفتم مرداد ماه، آخرین وضعیت گسترش عناصر ارتشی قرارگاه مالک اشتر به شرح زیر بود:

 

قرارگاه تیپ 2 لشکر 77 پیاده به نام قرارگاه تاکتیکی مالک اشتر2 در شمال غربی قمطره

گردان 122 پیاده در ارتفاعات کدو

گردان 129 پیاده در تپه های شمال شرقی ارتفاع 2519

گردان 153 در ارتفاعات شمال دربند

گردان 105 مکانیزه در ارتفاعات جنوب شرقی رایات

گردان 132 پیاده در پشت ارتفاعات رایات با یک گروهان تانک

یک گروهان از گردان 132 پیاده در تپه آلامه

گردان یک لشکر 23 نوهد در ارتفاعات کینک و قسمتی در داخل خاک عراق

متأسفانه در اسناد و مدارک در دسترس، وضعیت گسترش يگان‌های سپاه پاسداران و بسیج درج نشده بود، در صورتی که آن يگان‌ها در این عملیات نقش داشتند.

در گزارش وضعیت روز 7 مرداد ماه، آخرین وضعیت چنین بیان شده بود که نیروهای دشمن با تقویتهای جدید حملات خود را در ارتفاعات کدو شدت داد و موفق شدند مواضع گردانهای 122 و 129 پیاده و تیپ 33 المهدی(عج) را در محاصره قرار دهند و تپه 2519 را اشغال و ارتباط گردان 129 را قطع نمایند. بدین جهت نبرد بسیار سختی در روز هفتم جریان یافت و گردان 129 نیروهای خودی به کلی متلاشی گردید و تعداد معدودی جان سالم به در بردند که به صورت پراکنده و نامنظم عقب‌نشینی کردند. از جمله شهدا، فرماندهان گروهان و گردان مي‌باشند. علاوه بر گردان 129، گردانهای 122 و 153 نیز تحت فشار بودند ولی توانستند مواضع خود را حفظ کنند.

با توجه به گزارشات یاد شده، تلاش دشمن بر آن بود که ارتفاع 2519 را که نقطه کلیدی منطقه غرب حاج عمران بود، به تصرف درآورد . برای وصول به این هدف تمام امکانات خود را  اعم از زمینی و هوائی و هلی برن و آتش توپخانه به کار گرفت و بالاخره موفق به این امر گردید و تلفات سنگینی به نیروهای ما وارد کرد. به همین جهت نیروهای خودی نام ارتفاع 2519 را تپه شهدا نامگذاری کردند. در نبرد روز هفتم مرداد ماه حداقل تلفات اعلام شده 6 شهید و 146 مجروح بوده که با بالگرد به ارومیه تخلیه شدند.

نبرد روز هفتم مرداد ماه در تپه 2519 اثرات روانی منفی بر نیروهای خودی برجای نهاد. فرماندهی قرارگاه مالک اشتر در گزارش خود یادآور شد؛ به علت طولانی شدن مدت زمان نبرد، توان رزمی يگان‌ها کاهش فوق العاده ای پیدا کرده و به علت تحمل تلفات سنگین روحیه افراد باقیمانده پائین آمده است. لازم به یادآوری است که در این نبرد نیز مانند سایر نبردها، نیروهای ایرانی شرکت کننده در نبرد  همانهایی بودند که قبل از شروع به آن عملیات اختصاص داده شده بودند و امکانی برای وارد کردن نیروهای تازه نفس به منطقه نبرد وجود نداشت . از نظر نظامی، 10 روز نبرد مداوم فعال توام با مقاومت سرسختانه دشمن و فراز و نشیبهای میدان نبرد مدت زمان نسبتا طولانی است که سبب خستگی بیش از حد افراد مي‌گردد. بنابراین، گزارش فرمانده قرارگاه مالک اشتر غیرواقع بینانه نبود.

در روز هشتم مرداد ماه، مانند روزهای قبل نیروهای خودی در حالت پدافندی قرار داشتند، در حالی که نیروهای دشمن به تلاش آفندی خود ادامه دادند. هدف دشمن آن بود که ارتفاع 2519 را به کلی از وجود نیروهای ایران پاکسازی کند و از سمت جنوب غرب به طرف پادگان حاج عمران  پیشروی نماید. در روز هشتم، پیشروی دشمن از تپه 2519 به طرف رایات بود و يگان‌های ایرانی را که در ان منطقه قرار داشتند، تحت فشار قرار داد و دو پایگاه دیگر نیروهای ایران را در شمال جاده اصلی و غرب رایات به تصرف درآورد و مدافعین آن پایگاه ها را شهید و مجروح یا اسیر نمود. بدین ترتیب در روز هشتم نیروهای دشمن  موفق شدند خود را به جاده اصلی برسانند و مواضع نیروهای ایران را در شمال و جنوب جاده مورد تهدید جدی قرار دهند.

چنانکه دشمن در ساعت 1000 روز هشتم مرداد ماه اقدام به پیاده کردن نیرو با بالگرد در حوالی رایات کرد ولی توپخانه نیروهای ایران به آن منطقه تمرکز آتش داد و مانع پیاده شدن نیروهای دشمن گردید . به طور کلی در روز هشتم، عملیات تدافعی نیروهای ایران برای متوقف کردن پاتک نیروهای دشمن موثر افتاد و نیروهای دشمن به غیر از دو پایگاهی که در شمال تپه 2519 اشغال کردند، موفقیت دیگری به دست نیاوردند.

 اما در این روز نبرد، توپخانه ها و خمپاره اندازهای هر دو طرف به شدت فعال بودند و هرگونه حرکات نیروهای طرف مقابل را متوقف مي‌كردند. چنانکه در ساعت 17 روز هشتم مرداد ماه نیروهای دشمن تلاش کردند در ارتفاعات گردمند واقع در جنوب دربند مواضع پدافندی خود را مستحکم سازند، ولی توپخانه ایران آتش خود را بر روی آنها روانه کرد و مانع فعالیت دشمن شد. در ساعت 1845 نیز یک واحد نفوذی دشمن تلاش کرد به مواضع نیروهای ایران نفوذ کند – در منطقه پارک موتوری- ولی با آتش نیروهای ایران متواری گردید. آتش توپخانه دشمن نیز متقابلاً به جاده اصلی روانه شد و هرگونه حرکت نیروهای ایران را در آن جاده غیر مقدور ساخت.

از روز نهم تا دوازدهم مرداد ماه، میدان نبرد در منطقه حاج عمران عراق نسبت به روزهای قبل آرام تر شد و نیروهای هر دو طرف، بعد از 11 روز تلاش بسیار سخت  و خونین موقتاً دست از عملیات آفندی برداشتند و به تحکیم مواضع پدافندی در مناطق تحت اشغال خود پرداختند. اما این آرامش نمي‌توانست چندان پایدار بماند، زیرا نیروهای دشمن که برای اولین بار مناطق مهمی را در طول جنگ در داخل عراق از دست داده بودند، تلاش مي‌كردند؛ نیروهای ایرانی را از آن منطقه به عقب برانند . نیروهای ایران نیز متقابلا تلاش مي‌كردند؛ اولین موفقیت چشمگیر در داخل خاک عراق را حفظ نمایند. بنابراین در اراده نیروهای هر دو طرف برای نیل به هدف خود، هنوز خللی وارد نشده بود. بویژه این که در نیروهای عراق موفقیت نسبی در بازپس گیری ارتفاعات 2519 روزنه امیدی برای امکان عقب راندن نیروهای ایران باز کرده بود.

لازم به یادآوری است که از روز نهم مرداد ماه، یک حمله دیگر نیروهای ایران به نام عملیات والفجر3 در منطقه مهران به مرحله اجرا درآمد و فشار دشمن در منطقه حاج عمران کمتر گردید. چگونگی عملیات والفجر3 در بخش سوم بیان مي‌گردد.

با توجه به آرامش نسبی در روزهای نهم تا دوازدهم، حمله ای از طرف نیروهای طرفین انجام نشد و فقط آتش توپخانه ها یکه تاز میدان نبرد بود که اگر حرکتی از طرف مقابل مشاهده مي‌شد، سریعاً با تمرکز آتش متوقف مي‌گرديد.

آرامش نسبی منطقه نبرد در غروب روز دوازدهم پایان یافت. زیرا فرماندهی نیروهای ایران مصمم بود؛ ارتفاع 2519 را از نیروهای عراق بازپس بگیرد و یک خط پدافندی مطمئن در طرفین محور اصلی حاج عمران رواندوز در شرق دربند برقرار نماید.

چنین به نظر می رسد که برای بازپس گرفتن ارتفاعات 2519 دستور جزء به جزء شماره 7 قرارگاه مالک اشتر صادر شد . براساس آن به قسمتی از يگان‌های سپاه پاسداران مأموريت داده شد در تاریکی شب 12 به 13 مرداد ماه به ارتفاعات 2519 حمله کنند و آن را از اشغال نیروهای عراق خارج سازند. این حمله از ساعت 2330 روز 12 مرداد ماه آغاز شد. در این زمان يگان‌های مدافع از جمله عناصر ارتشی مستقر در خط مقدم منطقه پدافندی به پدافند از مواضع خود ادامه دادند . این امر بدان جهت بود  که چنانچه حمله جدید با موفقیت توأم نباشد خط پدافندی موجود همچنان حفظ گردد و به دشمن اجازه پیشروی داده نشود. چنان که طبق گزارش ارسالی، عملا این وضع در شرف وقوع بود. براساس این گزارش نیروهای دشمن در ساعت 1235 روز 13 مرداد ماه اقدام به پاتک شدید در حوالی ارتفاع 2519 کردند و نیروهای تازه نفس بوسیله هلی برن وارد منطقه نمودند و مواضع دفاعی نیروهای ایرانی را در شمال و شرق آن ارتفاع تحت فشار قرار دادند. 

زیرا نیروهای ایرانی در ساعات قبل موفق نشده بودند نیروهای دشمن را از سمت شرقی ارتفاع 2519 عقب برانند و تا نزدیکی قله 2519 پیشروی نمایند . اگر یک خیز دیگر جلو می رفتند آن تپه را اشغال مي‌كردند. در این تپه، گردان 3 تیپ 91 عراق دفاع می‌کرد و 9 نفر از افراد آن به اسارت نیروهای ایران درآمده و اطلاعاتی که دادند، این بود که گردان در حال متلاشی شدن بود. به همین جهت نیروهای دیگر عراق به کمک آن گردان آمدند و به نیروهای ایران پاتک کردند. نیروی پاتک کننده دشمن طبق برآورد اطلاعاتی، شامل 2 گردان پیاده و یک گروهان کماندو بود.

گزارشات فرماندهان چنین نشان مي‌دهد که نبرد روز 13 مرداد ماه در منطقه غرب حاج عمران یکی از خونین ترین و در عین حال سرنوشت سازترین مراحل عملیات والفجر2 بود. نیروهای حمله ور ایران که افراد تیپ سیدالشهدا(ع) از يگان‌های سپاه پاسداران بودند، تلاش مي‌كردند یا تپه 2519 را از دشمن بازپس بگیرند، یا در همانجا شهید شوند . نیروهای دشمن نیز که از عواقب خطرناک از دست دادن این ارتفاع مطمئن بودند و می دانستند اگر آن را از دست بدهند زندگی خودشان را از دست خواهند داد، تا آخرین حد توانایی سعی مي‌كردند نیروهای ایران را از حوالی آن ارتفاعات به عقب برانند.

بنابراین افراد هر دو طرف با حداکثر توان برای وصول به هدف خود تلاش می کردند. اما بالاخره این بار نیز قدرت ایمان معنوی بر قدرت مادی پیروز شد و رزمندگان مومن و جانباز ما موفق شدند ارتفاع 2519 را از اشغال نیروهای دشمن خارج سازند و افتخارات دیگری به افتخارات نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران بیفزایند. خلاصه عملیات را قرارگاه مالک اشتر چنین اعلام کرد:

تیپ سیدالشهدا(ع) طبق مفاد دستور جزء به جزء شماره 7 طرح عملیات والفجر2 در ساعت 2335 روز 12 مرداد ماه، تک شبانه را به منظور تصرف ارتفاعات استراتژیکی 2519 آغاز نمود و تا ساعت 1000 روز 13 مرداد ماه موفق شد؛ قسمت شرقی آن ارتفاعات را تحت کنترل خود درآورد و بلافاصله گردان 105 مکانیزه ارتش به ان منطقه اعزام گردید و مواضع پدافندی را در شرق و جنوب ارتفاعات 2519 اشغال نمود. در این مرحله 10نفر از افراد دشمن به اسارت نیروهای ما درآمدند.

 

نیروهای دشمن برای بازپس گرفتن مواضع از دست داده خود با دو گردان پیاده و یک گروهان کماندو و با پشتیبانی توپخانه، هوایی و بالگردهای رزمی از ساعت 1330 پاتک کرد ولی با پایداری رزمندگان دلیر ما پاتک دشمن در ساعت 1400 دفع گردید. فقط دشمن محور تدارکاتی ارتفاعات کدو به ارتفاعات 2519 را به شدت زیر آتش توپخانه خود قرار داد و تلفات قابل ملاحظه ای  به نیروهای ما وارد کرد.

بعد از متوقف شدن پاتک دشمن رزمندگان ایثارگر ما به تلاش برای تکمیل مأموریت خود جهت تصرف تپه 2519 ادامه دادند و آنرا تصرف کردند. بدین ترتیب قسمت شرقی و جنوبی این ارتفاع تحت کنترل نیروهای ایران درامد و نبرد برای پاکسازی قسمت شمالی آن بویژه تپه 2062 ادامه یافت.

بدین ترتیب تپه شهداء که الحق نام درستی از نظر رزمندگان ما بود، به تصرف نیروهای ایران درآمد و خون دهها شهید و صدها مجروح روی این ارتفاع به نتیجه مطلوب رسید.

با توجه به نتایج حاصله از نبرد روز 13 مرداد ماه، قسمت عمده ارتفاعات 2519 تا حوالی ارتفاعات گردمند در تحت کنترل نیروهای دشمن بود که از جمله آن آن تپه 2062در جنوب و تپه 1885 در حوالی شمال جاده بود. بنابراین برای ایجاد یک خط پدافندی در شرق منطقه دربند عراق لازم بود؛ نیروهای ایران مستقر در شمال و جنوب جاده یک عملیات آفندی دیگر انجام دهند و در جاده با یکدیگر الحاق حاصل نمایند . این عملیات مستلزم طرح ریزی جدیدی بود. بدین جهت در روز 14 مرداد ماه این طرح ریزی انجام شد و دستور دستور جزء به جزء شماره 8 قرارگاه مالک اشتر تهیه و منتشر گردید.

در این مرحله، گردان 129 لشکر 77 پیاده که آسیب زیادی دیده بود، از منطقه نبرد به پادگان پسوه تخلیه گردید، تا تجدید سازمان کامل نماید. زیرا طبق گزارشات آماری، این گردان 82 نفر شهید ، 349 نفر مجروح ، 4 نفر اسیر ، 349 نفر مفقودالاثر  داشت که در صورت صحت این آمار این گردان تمام افراد خود را به نحوی از دست داده بود . از جمله شهدا: 5 نفر افسر و از مجروحین نیز 7 نفر افسر بود، یعنی 12 نفر از افسران این گردان شهید و مجروح شده بودند.

گفتیم که در روز 14مرداد ماه، نیروهای هر دو طرف در حالت پدافندی بودند. اما مقدار مهمات مصرف شده نشان می دهد که در میدان نبرد آرامشی وجود نداشت. زیرا در این روز نیروهای ایران 1878 گلوله توپ از کالیبرهای مختلف، 694 گلوله خمپاره، 203 گلوله تفنگ 106 میلیمتری و 300 گلوله موشک 107 میلیمتری مصرف کرده بودند . طبعا جنگ افزارهای دیگر نیز فعال بودند . چنانچه تصور شود که نیروهای دشمن نیز با امکانات تدارکاتی و تجهیزاتی بیشتری که داشتند، بیش از این مقدار مهمات در یک منطقه نبرد حدود 6 کیلومتر عرض و عمق، مصرف کرده باشند، شدت آتش در این منطقه مشخص می گردد.  ضمن این که هواپیما و بالگردهای دشمن نیز به شدت فعال بودند و تا عمق منطقه نبرد نفوذ می کردند و مناطقی را بمباران می نمودند.

روز 14 مرداد ماه به پایان رسید در حالی که شب آبستن حوادث خونین دیگری بود. طبق دستور جزء به جزء شماره 8 قرارگاه مالک اشتر، حمله مجدد نیروهای ایران برای پاکسازی منطقه شرق دربند از وجود نیروهای دشمن از ساعت 2330 روز 14 مرداد ماه آغاز شد. این مرحله از نبرد نیز به وسیله یگانهای سپاه پاسداران و بسیج مردمی اجرا می گردید و مأموریت عناصر ارتشی در این مرحله حفظ مواضع پدافندی موجود و پشتیبانی از نیروهای حمله ور سپاه پاسداران بود. طرح حمله  چنین بود که نیروهای حمله ور از دو محور شمال و جنوب جاده اصلی به طرف جاده پیشروی کنند و در جاده با یکدیگر الحاق حاصل نمایند . برای این منظور تیپ‌های انصارالحسین و ويژه شهدا در جنوب جاده به طرف ارتفاعات 2062 پیشروی می کردند و تیپهای امام حسین(ع) و نجف اشرف از شمال منطقه رایات حمله می نمودند.

جزییات این مرحله از نبرد در مدارک در دسترس موجود نبود. ولی خلاصه گزارشات نشان میدهد که یگانهای حمله ور در قسمت جنوبی جاده اصلی موفق شدند؛ نیروهای دشمن را به سمت شمال و غرب عقب برانند و تپه 2062 را که مرکز منطقه هدف آنان بود تصرف نمایند. ولی موفق به پاکسازی تمام منطقه هدف خود نشدند و یگانهای  پیشروی کننده از سمت شمال موفقیت چندانی به دست نیاوردند. در نتیجه عمل الحاق در جاده انجام نگرفت و کنترل قسمتی از جاده رایات به دربند همچنان در دست نیروهای دشمن باقی ماند. اما به هر حال منطقه اشغالی در روز 13 مرداد ماه در حوالی ارتفاعات 2519 و گردمند تحکیم گردید و تیپ سیدالشهدا و گردان 105 مکانیزه ارتش از آن منطقه دفاع می‌نمودند. ضمن این که منطقه تحت  اشغال دشمن در اطراف محور اصلی به طرف دربند بسیار محدود شد.

تلاشی که رزمندگان جانباز ایران اسلامی از ساعت 2330 روز 14 مرداد ماه آغاز کرده بودند، در تمام مدت روز 15 مرداد ماه ادامه یافت. تیپهای انصارالحسین(ع) ، نجف اشرف ، امام حسین(ع) تلاش می کردند منطقه رایات تا شرق دربند را از وجود نیروهای دشمن پاکسازی سازند. تیپ انصارالحسین که در جنوب جاده تلاش می کرد تا ساعت 12 روز 15 موفق به اجرای تمام مأموریت خود شد و با تصرف تپه 2062 و اطراف آن کنترل جنوب محور را در دست گرفت.

تیپ نجف اشرف نیروهای دشمن را در دامنه غربی ارتفاعات رایات واقع در شمال جاده منهدم کرد، تپه 1885 را تصرف نمود و در شمال جاده با تیپ امام حسین(ع) الحاق پیدا کرد.

تیپ امام حسین(ع) ابتدا موفق شد هدفهای خود را در شمال شرقی دربند تصرف کند، ولی در مقابل پاتک دشمن قرار گرفت و موقتاً از آن هدفها عقب نشینی کرد. اما در ساعت 2000 روز 16 مرداد ماه بار دیگر حمله کرد و هدفهای خود را تصرف و تأمین نمود. بدین ترتیب در ساعت 2400 روز 16 مرداد ماه عملیات الحاق یگانهای حمله ور شمالی و جنوبی  درجاده دربند انجام گرفت و این جاده تا دربند تحت کنترل نیروهای ایران درآمد  و خط پدافندی پیوسته در غرب رایات از شمال شرقی تا جنوب شرقی جاده اصلی تأمین گردید. لازم به یادآوری است که در جریان همین مرحله از عملیات، عناصر ضدانقلاب داخلی ایران به خودروهای تخلیه مجروحین خودی حمله کردند که بر اثر آن یک نفر از رزمندگان ما شهید و تعدادی زخمی شدند.

با تصرف و تأمین ارتفاعات مشرف به جاده اصلی در شرق دربند، کنترل کامل منطقه به دست نیروهای ایران افتاد و خط پدافندی مطمئنی در غرب حاج عمران تهیه و تحکیم گردیدو عملیات والفجر2 به طور کامل به هدف نهایی خود رسید. این موفقیت ایران، برای حکومت عراق بسیار دردناک و غیر قابل تصور بود و سبب خشم بیش از حد حاکم جاه طلب عراق یعنی صدام حسین گردید و دیوانه وار دستور اقدام جنایت کارانه ترین اعمال جنگی که مصرف بمبهای شیمیایی بود، داد و به هواپیماهای دشمن اجازه داده شد مناطق عملیاتی و حتی غیرنظامی را به طور رسمی با بمبهای شیمیایی بمباران نمایند . این عمل در طول سه سال جنگ تحمیلی اولین باری بود که به صورت گسترده و رسمی انجام گرفت.

 

منبع: نبردهای سال های 1361 و 1362، حسینی، سید یعقوب، 1389، ایران سبز، تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده