عملیات رمضان
بخش چهارم: استعداد و گسترش نیروهای خودی طبق مفاد طرح عملیاتی کربلای 4 تجدید نظر شده، شماره­ 1 که در 18 تیرماه 1361 و چهار روز قبل از عملیات رمضان به وسیله قرارگاه عملیاتی مشترک نیروی زمینی و سپاه پاسداران (قرارگاه کربلا) منتشر گردید، استعداد رزمی نیروهای خودی شامل لشکرهای 16 و 92 زرهی، لشکرهای 21 و 77 پیاده، تیپ 40 پیاده و گروه­های 22 و 33 توپخانه از عناصر نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران و لشکرهای 1 و 3 و 5 و 7 پیاده و لشکر 30 زرهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران بود که لشکرهای ارتشی و سپاهی هر کدام به طور متوسط دارای سه تیپ رزمی و توپخانه با پشتیبانی بودند.

هدایت عملیات این یگان­های ارتشی و سپاهی به وسیله قرارگاه عملیات مشترک نیروی زمینی ارتش و سپاه پاسداران به نام قرارگاه عملیاتی کربلا انجام می­گرفت.

قرارگاه کربلا، لشکرهای یاد شده را در چهار قرارگاه عملیاتی مشترک به نام قرارگاه قدس، فتح، نصر و فجر سازمان داد که ترکیب هر یک از آنها به شرح زیر بود:

  • قرارگاه قدس، شامل؛ لشکر 16 زرهی، تیپ 40 پیاده سراب، لشکر 1 سپاه پاسداران با تیپ­های 37 بعثت و 41 ثارا….
  • قرارگاه فتح، شامل؛ لشکر 92 زرهی، لشکر 3 سپاه پاسداران با تیپ­های 8 نجف اشرف، 14 امام حسین، 25 کربلا و 17 قم.
  • قرارگاه نصر، شامل؛ لشکر 21 پیاده، لشکر سپاه پاسداران با تیپ­های 7 دزفول (ولی عصر)، 21 امام رضا، 31 عاشورا.
  • قرارگاه فجر، شامل؛ لشکر 77 پیاده، 7 سپاه پاسداران با تیپ­های 33 المهدی، 35 امام سجاد و 18 جوادالائمه.
  • لشکر 30 زرهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (بدون ترکیب با یگان­های ارتش).
  • گروه 22 توپخانه با سه گردان 130 میلی­متری، یک گردان 203 میلی­متری، یک گردان مختلط 203 و 175 میلی­متری یک آتشبار با یک دسته اضافی کاتیوشا.
  • گروه 33 توپخانه شامل یک گردان توپخانه 130 میلی­متری و دو گردان کاتیوشا (منهای یک آتشبار) یک گردان توپخانه 175 میلی­متری عناصر توپخانه یگان­های سپاه پاسداران (استعداد نامعلوم).

نکته قابل توجه درباره این یگان­ها آن است که تقریباً اکثر این یگان­ها در عملیات بیت‌المقدس نیز شرکت داشتند. تنها یگانی که در آن عملیات نبود و در عملیات رمضان شرکت کرد، لشکر 77 پیاده بود، یک تیپ از آن لشکر نیز در عملیات رمضان به خصوصیات کلی منطقه نبرد آشنایی کافی داشتند و تجربیات مهمی در نبرد این منطقه به دست آورده بودند. تغییرات مهمی که در وضعیت نیروهای خودی ایجاد شده بود عبارت بودند از:

  1. تعدادی از افراد بسیجی که در نبرد بیت­المقدس شرکت داشتند، به علت شهادت یا مجروح شدن و یا رها کردن منطقه، در نبرد رمضان حضور نداشتند و به جای آنان گروهی دیگر از افراد بسیج مردمی وارد صحنه نبرد شده بودند.
  2. منطقه نبرد، این بار در سرزمین دشمن بود که با همه تلاش­های اطلاعاتی که به دست آمده بود، به هر حال آگاهی قطعی از مواضع و موانع مصنوعی ایجاد شده به وسیله­ی نیروهای دشمن در اختیار خودی قرار نمی­گرفت. اطلاعات بیشتر بر مبنای قرائن و شواهد و یا استفاده از عکس­های هوائی بود که معمولاً میزان اعتماد بر این گونه اطلاعات نسبی است و قطعی نمی­باشد.
  3. اثرات روانی حمله در خاک دشمن یا دفاع از سرزمین خود نیز یک عامل بسیار مهمی است که در افراد نیروهای طرفین به صورت متقابل منعکس می­گردد و نمی­توان آن را در برآوردها نادیده گرفت. به طوری که تاریخ نظامی جهان نشان می­دهد هر قدر مدت زمان جنگ طولانی­تر بوده، اثرات عامل روانی نقش مهم­تری ایفا کرده است، گرچه از نظر استعداد رزمی موجود یگان­های شرکت کننده در عملیات رمضان آمار دقیقی در دسترس ما قرار نگرفت، ولی آنچه مسلم است این لشکرها در 22 ماه جنگ خونین شرکت کرده و طبعاً مقدار قابل ملاحظه­ای از توان رزمی خود را از دست داده بودند.

در مقابل آن تلفات و ضایعات، فقط سرباز وظیفه به تعداد نیاز سازمانی در اختیار واحدهای ارتشی قرار داده شده و سایر تلفات پرسنلی و ضایعات لجستیکی جانشین نشده بود. این نکته در کاهش توان رزمی لشکرهای زرهی اثرات فوق­العاده­ای داشت. به عنوان نمونه و معیار سنجش، بعد از عملیات رمضان یک گردان تانک ام 47، سازمانی لشکر 28 پیاده که در اختیار لشکر 81 زرهی و در منطقه کرمانشاهان گسترش داشت، از کرمانشاه به اهواز تغییر مکان کرد و در اختیار لشکر 92 زرهی که در عملیات رمضان آسیب سختی دیده بود، قرار گرفت. حدود چهار ماه بعد، یعنی در تاریخ 14 آبان 1361 افسران قرارگاه کربلا از این گردان بازدید کردند، ضمن این بازدید مشاهده شد که این گردان از 47 دستگاه تانک سازمانی فقط 34 دستگاه آن را دارد که از این تعداد 34 دستگاه نیز فقط 18 دستگاه خدمه دارند و 16 دستگاه بدون خدمه به منطقه نبرد اعزام شده بودند که طبعاً ارزش عملیاتی نداشتند.

فقط از این تانک­ها به صورت ذخیره جهت جایگزینی تانک­های منهدم شده می­شد استفاده کرد. لازم به یادآوری است که این گردان تانک لشکر 28 پیاده نسبت به سایر گردان­های تانک مدت زمان بسیار محدودی در نبردهای منظم شرکت کرده بود و طبعاً گردان­های دیگر تانک که قریب دو سال با دشمن درگیر بودند، وضع­شان بهتر از این نمی­توانست باشد. چنانکه لشکر 16 زرهی در 12 فروردین ماه 1361 (بعد از عملیات فتح­المبین و قبل از عملیات بیت‌المقدس) درباره کمبود استعداد رزمی گردان­های تانک و مکانیزه گزارشی به نیروی زمینی فرستاد.

 در این گزارش بیان شد که استعداد رزمی این گردان‌ها به حدود یک گروهان (کمتر از یک سوم) کاهش یافته، درخواست نمود که به هر نحو مقدور حتی از تانک­ها و نفربرهای اغتنامی از نیروهای عراق تعدادی در اختیار این لشکر قرار گیرد، تا توان رزمی این گردان­ها افزایش یابد. اضافه کرد که تعدادی خدمه برای کاربرد تانک‌های تی 55 و تی 62 ساخت شوروی آموزش داده و می­تواند از این تانک­ها بهره‌برداری کند. طبعاً در عملیات بیت­المقدس نیز که این لشکر فعالانه شرکت کرد و با مقاومت شدید دشمن مواجه شد، قسمتی از توان رزمی خود را از دست داد، توان رزمی این لشکر زرهی به حداقل ممکنه رسید. لشکرهای 92 زرهی و 21 و 77 پیاده نیز همین وضعیت را داشتند. لشکرهای سپاه نیز فاقد تجهیزات سنگین بودند و با استفاده از تجهیزات غنیمت گرفته از ارتش عراق، یک واحد زرهی به نام لشکر 30 زرهی تشکیل داده بودند که فقط یک لشکر اسمی بود، شاید در حدود یک تیپ زرهی توان رزمی داشت.

تلاشی که ارتش جمهوری اسلامی ایران برای جایگزینی تانک­های منهدم شده انجام داده بود، آن بود که تعدادی تانک از کره شمالی خریداری کرد، این تانک­ها به نام چون ماهو و مشابه تانک­های ساخت شوروی بودند. گرچه تا زمان نگارش این مطالب، آمار دقیق این تانک‌ها در دسترس ما قرار نگرفت، ولی به طوری که شایع بود، تعداد این تانک­ها از 150 دستگاه تجاوز نمی­کرد.حداکثر سه گردان تانک با آن­ها سازمان داده می­شد. بعد از نبرد رمضان یک گردان تشکیل یافته از این نوع تانک­ها در اختیار تیپ 3 لشکر 92 زرهی قرار گرفت.

از نظر مقدورات پشتیبانی هوائی نیز با توجه به عدم جایگزینی هواپیماهای منهدم شده و مشکلات تعمیر هواپیماهای از کار افتاده، به علت محاصره اقتصادی ایران و عدم امکان دریافت قطعات یدکی از آمریکا، این پشتیبانی به مرور محدود­تر می­گردید. در صورتی­که بر عکس، توانایی­های هوایی عراق با کمک کشورهای پشتیبانی­کننده هر روز قوی­تر می­شد. برای روشن شدن وضعیت نیروی هوائی ایران و عراق در سال 1361 مراجعه به مجله­ی موازنه رزمیMilitary Balance) (سال 83- 1982 می­تواند راهنمای خوبی باشد. طبق مفاد این نشریه نظامی بین­المللی که مورد اعتماد کلیه ارتش­های جهان است، وضعیت ارتش ایران و عراق در سال­های یاد شده به شرح جدول زیر بود.

مشخصات تجهیزات نیروی زمینی

تعداد

توضیحات

ایران

عراق

استعداد پرسنلی

لشکر زرهی و مکانیزه

لشکر پیاده

تیپ مستقل

موشک زمین به هوا

یگان هوانیروز

انواع تانک ساخت شوروی

انواع تانک ساخت غرب

انواع نفربر زرهی و خودرو رزمی

تانک سبک

انوع توپ و خمپاره­انداز

انواع هلی­کوپتر

موشک زمین به زمین

نیروی هوایی

تعداد نفرات

انواع هواپیماهای شکاری

انواع هلی­کوپترهای رهگیر

هواپیمای بمباران

هواپیمای سوخت­رسانی

هواپیمای سفارش شده

سپاه پاسداران و بسیج

250000 نفر

4 لشکر

4 لشکر

1 تیپ

4 گردان

1

190 دستگاه

920

580

100

1200

572

 

35000

140

77

12

حدود 400000 نفر

300000 نفر

9 لشکر

4 لشکر

23

360 فروند

2300

3000

100

800

390

28 گردان

 

38000

167

151

17

150

ارتش خلقی نامشخص

 

از 8 لشکر ایران 4 لشکر استعداد تیپ را دارند

ارتش عراق در حال تشکیل 2 لشکر دیگر می­باشد.

 

 

 

 

 

 

 

در آمار ارتش عراق خمپاره­اندازها ذکر نشده و تعداد توپ کالیبر بزرگ ایران فقط 200 قبضه برآورد گردیده است.

شامل فراک و اسکاد

 

در ارتش عراق پدافند هوایی جزء نیروی هوایی است.

از هواپیمای ایران حدود 90 فروند عملیاتی است.

از هواپیماهای اف-14 ایران حدود 5 فروند عملیاتی است.

هواپیماهای بمباران عراق شامل توپولوف و ایلیوستین است.

 

افراد سپاه و بسیج ایران مجهز به جنگ­افزار سبک هستند.

 

 

با توجه به جدول اشاره شده، در سال 1361 هواپیمای جنگی عراق از نظر تعداد بیش از 5/1 برابر و از نظر آمادگی رزمی بیش از سه برابر ایران بود. به استناد مدارک در دسترس، در عملیات رمضان حداکثر توانائی نیروی هوایی، جمهوری اسلامی ایران برای پشتیبانی از عملیات زمینی جهت 9 روز عملیات مداوم برآورد گردیده بود که روزانه با حدود 25 پرواز پوشش هوائی حدود پنج پرواز پشتیبانی نزدیک هوائی و بیش از 20 پرواز پشتیبانی لجستیکی هوایی یگان­های زمینی را پشتیبانی می­کرد. مکاتبات به عمل آمده نشان می­دهد که بعد از آغاز عملیات پشتیبانی هوائی محدودتر گردید. چنانکه پوشش هوائی در 25 و 26 تیرماه به 10 پرواز تقلیل یافت.

تا خاتمه 9 روز با هماهنگی برای پشتیبانی با همین تعداد باقی ماند. در دوم مرداد نیروی هوایی اعلام کرد؛ دیگر قادر به شناسایی و عکسبرداری هوایی نمی­باشد، زیرا از نظر خلبان دچار محدودیت شده است. به تدریج این محدودیت شامل پروازهای پوشش هوایی و پشتیبانی نزدیک هوائی نیز گردید. در مکاتباتی که بین نیروی زمینی و هوائی از طریق ستاد مشترک به عمل آمد، نیروی زمینی پیشنهاد کرد؛ نیروی هوایی حداقل مانند عملیات بیت‌المقدس به مدت 25 روز و به هر نحو مقدور از عملیات نیروی زمینی پشتیبانی کند، که با مشکلاتی مورد موافقت نیروی هوائی قرار گرفت.

بنابر مطالبی که بیان شد به طور کلی بعد از عملیات بیت­المقدس، توان رزمی نیروهای ایران نه تنها افزایش نیافت بلکه از نظر تجهیزات و وسائل سنگین کاهش پیدا کرد. حتی می­توان گفت از جنبه­های پرسنلی نیز چه از لحاظ تعداد و چه از لحاظ کارآیی رزمی کم­تر از میزان توانائی در عملیات بیت­المقدس بود. با این وجود در عملیات رمضان از نظر ظاهر شکل سازمانی واحدهای عمده مانند گردان و تیپ و لشکر، استعداد رزمی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران قوی­تر از نیروهای عراق و به شرح جدول مقایسه زیر بود.

یگان

تعداد

توضیحات

ایران

عراق

قرارگاه لشکر زرهی و مکانیزه

قرارگاه لشکر پیاده

قرارگاه تیپ

 

تعداد گردان زرهی

تعداد گردان مکانیزه

تعداد گردان پیاده

تعداد گردان شناسایی

مجموع گردان رزمی

گردان توپخانه

3

6

26

 

17

13

56

5

91

28

3

3

25

 

21

17

27

6

71

24

1- لشکر 9 زرهی عراق نیز امکان وارد عمل شدن داشت.

 

2- علاوه بر 18 تیپ سازمانی لشکر عراق حدود 7 تیپ دیگر در منطقه بود.

3- احتمالاً لشکر 30 زرهی سپاه پاسداران 3 گردان تانک داشت.

4- برای لشکر زرهی سپاه 2 گردان مکانیزه منظور شده.

5- برای هر لشکر پیاده به طور متوسط 9 گردان پیاده منظور شده.

6- هر لشکر یک گردان

7- تعداد گردان­های توپخانه عراق تقریبی برآورد شده.

8- یگان­های تقویتی عراق به صورت تقریبی مظور گردیده.

 

 

منبع: نبردهای سال های 1361 و 1362، حسینی، سید یعقوب، 1389، ایران سبز، تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده