نیروی هوایی در دفاع مقدس
ماموریت های راهبردی نهاجا(2) بنا بر اظهارات آقای “ بولینت بنگل” وزیر انرژی تركیه در ششم مهرماه 59 در مصاحبه با خبرگزاری رویتر و گزارشات سایر خبرگزاریها از بغداد سالانه 35 میلیون تن نفت عراق از طریق خط لوله به بندر“ یوموتالیك” در ساحل مدیترانه در خاك تركیه پمپ میشد كه در آن روز اعلام گردید كه این حجم انتقال نفت به اروپا متوقف شده است.

رمز عملیات

رمز همان“ كمان ـ 99” بود، اگرچه هر گروه پروازی برای خود قرار و مدارهای رمزی جداگانه داشتند.

منطقه عملیات

سراسر سرزمین و آسمان كشور عراق ، منطقه عملیات به حساب می‌آمد و تنها نقصانی كه این امر داشت، ناكافی بودن امكانات عملیات جستجو و نجات خلبانان بود كه تنها برای اهداف نزدیك مرز می‌توانست جوابگو باشد.

 

اهداف عملیات

برابر برآوردی كه از وضعیت سامانه های نفتی عراق در دست بود، تولید فرآورده‌های نفتی آن دولت را از وارد كردن مواد نفتی بی‌نیاز كرده بود  یعنی تولید داخلــی تكافوی نیاز ارتش و سازمانهای صنعتی و مردم عراق را داشت. بنابراین اگر پالایشگاههای این كشور مورد بمبارانهای هوایی قرار می‌گرفتند  و وضعیت ترابری عراق (حمل و نقل) در این كشور با اختلال روبرو می‌شد كندی حركت ماشین جنگی عراق را بدنبال داشت كه این اتفاق برای ارتش ایران بسیار مفید می‌نمود.

نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران این استراتژی را در آغاز جنگ اتخاذ نمود تا بتواند زمان را در اختیار گیرد و زمان از دست رفته را باز گردانیده تا واحد‌های زمینی خط تماس روشن و قابل كنترلی را در برابر ارتش عراق در خوزستان تعریف نمایند.

الف . انهدام پالایشگاهها: به منظور توقف تولید فرآورده های نفتی و غیرفعال نمودن تجهیزات نظامی این كشور انجام می شد.

ب  . انهدام مراكز استخراج نفت خام به منظور كاهش تولید و صدور نفت خام در كشور عراق باعث كسری بودجه در اعتبارات جنگ شده و حكومت عراق مجبور به استقراض خارجی می‌گردید. در نهایت میل جنگیدن در سران حكومت و سربازان عراقی از بین می‌رفت.

ج  . انهدام تلمبه‌ خانه‌های نفتی قطع صدور نفت خام عراق به اروپا از طریق خط لوله‌ای كه به بندر “ یوموتالیك” در ساحل دریای مدیترانه در خاك تركیه را بدنبال داشت كه سالانه بالغ بر 35 میلیون تن نفت می‌شد. با این تدبیر عراق نمی توانست به تعهدات بین‌المللی خود با تركیه و اروپا عمل كند و پشتیبانی كشورهای بیگانه از ارتش عراق كاسته می‌شد.

بنا بر اظهارات آقای “ بولینت بن‌گل” وزیر انرژی تركیه در ششم مهرماه 59 در مصاحبه با خبرگزاری رویتر و گزارشات سایر خبرگزاریها از بغداد سالانه 35 میلیون تن نفت عراق از طریق خط لوله به بندر“ یوموتالیك” در ساحل مدیترانه در خاك تركیه پمپ می‌شد كه در آن روز اعلام گردید كه این حجم انتقال نفت به اروپا متوقف شده است. از طرفی در فاصله‌ی30 روز نشانه‌های كاهش تحرك در تانكها و حملات هوایی هواپیماهای عراق مشاهده شد. برابر گزارشات بعد از پرواز خلبانان در حدود50 درصد پالایشگاهها و مراكز نفتی عراق صدمه دیده بودند و برابر گزارشات خبرگزاریها صدور نفت عراق از 5/3 میلیون بشكه در روز به 000/250 بشكه كاهش یافته بود و واردات نفت برای تأمین نیازهای ارتش از طریق كاروانهای تریلر و كامیونهای حامل تانكر نفت انجام می‌شد.

شرایط عمومی كشور و وضعیت بین‌المللی

جهان صنعتی مدت 2 سال بود كه با كاهش میزان دریافتی نفت روبرو شده بود. 6 میلیون بشكه صدور روزانه نفت ایران در زمان حكومت پهلوی حالا به 5/2 میلیون بشكه در روز كاهش یافته بود و همچنین  حدود 5/3 میلیون بشكه صدور نفت خام عراق در هر روز نیز از واردات اروپا و ژاپن كاسته شده بود. اعضای اوپك شامل عربستان، امارات، بحرین و كویت صدور نفت خود را به میزان 13 میلیون بشكه در روز برای جبران این كاهشها و كمبودها افزایش داده بودند.

مخارج جنگ نیز از طرف دولتهای عربستان كویت و سایر كشورهای عرب حوزه خلیج فارس پرداخت می‌شد. اما آنها نیز محدودیتهایی داشتند و تاوان 18 میلیارد دلار خسارات مربوط به نفت و فعالیتهای جانبی آنرا در عراق نمی‌توانستند برای همیشه بپذیرند.

صادرات نفت ایران از طریق پایانه‌ جزیره خارك با برقراری پوشش دفاعی و مراقبتی هوایی مطمئن از سوی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران كماكان ادامه داشت. در این مأموریت ها هواپیمـاهــای “ اف‌ـ14” و توپخانه زمین به هوا شامل توپهای ضد هـوایی23 میلی‌متری “ZU-23” و اورلیكن 35 میلی‌متری و موشك زمین به هوای هاوك (HAWK)  شرکت داشته و فشارهای نیروی هوایی عراق را بر فراز خارك و پایانه نفتی و مراكز تولید و صدور نفت خنثی كرده بود.

این برتریها، عراق را به یك چاره‌ اندیشی كوتاه مدت و دراز مدت كشانید.

برای كوتاه مدت طارق عزیز وزیر امور خارجه عراق با فرانسویان قراردادی منعقد نمود تا تعداد 5 فروند هواپیمای“سوپراتاندارد” اجاره كند. این هواپیماها با موشك اگزوست “EXOCET“ (MM-39) می‌توانست نفتكشها را در شب و روز و حتی در هوای نامساعد از فكر دریانوردی به سمت جزیره خارك و لنگر انداختن و پهلو گرفتن در بنادر نفتی ایرانی مانند بندر امام حسن در گناوه و بنادر تجاری امام(ره) و ماهشهر و سربندر در محدوده خورموسی باز دارد.

در دراز مدت 60 فروند هواپیمای میراژ از انواع “ EPQ-5 ” و“EPQ-1 ” و     “EPQ-6” خریداری كند تا حداكثر در سال 1982 جریان نفت ایران را قطع و جنگ را در دریا با شكست حكومت اسلامی ایران به نفع خود خاتمه دهد.

وضعیت دشمن

 

نیروی زمینی ارتش عراق پس از تجاوز و عبور از مرز  در بیابانهای خوزستان پیشروی نمود و بر اساس طرح ابوذر  یگانهای لشکر 92 در مواضع پدافندی  در سراسر خوزستان از چیلات تا خرمشهر بصورت نقاط اتکا  در مواضع دفاعی قرار داشتند. در حالی كه ارتش عراق با پنج لشگر زرهـی و پیاده مكانیزه شامل لشگر دهم زرهی در عین خوش، لشگر یكم پیاده مكانیزه در فكه، لشگرنهم زرهی در بستان وسوسنگرد،لشگرپنجم ، پیاده مكانیزه، در طلائیه،كوشك و لشگر سوم زرهی درپل‌نو به سوی خرمشهر درحركت بود  و پایگاههای هوایی كركوك، الرشید در بغداد، كوت در میسان، شعیبیه در بصره امام علی(ع) در استان ناصریه، حبانیه شامل تموز و هضبه در بغداد و توپخانه زمین به هوا، موشكهای سام-6 ،  سام-3 ،  سام-2 و رادارهای “P-14” “P-15” (به طور كلی سیستم پدافند هوایی عراق ) در این هنگام آمادگی لازم را داشته و از یگانهای متجاوز پشتیبانی می نمودند.

نقاط ضعف و قوت دشمن

نداشتن هواپیماهای شكاری رهگیر مدرن برای دفاع نقطه ضعف دشمن بود و نقطه قوت آنها دفاع موشكی زمین به هوای قدرتمندی بود كه توانست تعداد هشت فروند هواپیمای ایرانی را در این عملیات سرنگون كند.

وضعیت نیروی هوایی خودی

یگانهای شركت كننده خودی در شروع تجاوز عراق، پایگاه یكم شكاری در مهرآباد، پایگاه دوم شكاری در تبریز، پایگاه سوم شكاری در همدان، پایگاه چهارم شكاری در دزفول، پایگاه ششم شكاری در بوشهر و سیستم پدافند هوایی در راستای حمایت و پوشش هوایی برخی گروههای پروازی و همچنین سیستم سوخترسانی در هوا و سیستم جستجو و نجات در راستای خدمات پشتیبانی رزمی و یگانهای جمع‌آوری اطلاعات (فاشا) و اطلاعات و شناسایـی و فرماندهی لجستیكی هوایی یگانهایی بودند كه در عملیات حضور داشتند. اسكادرانهای مانوری شامل گردانهای21و22 در تبریز،31 و32 در همدان41 و 42 در دزفول و اسكادرانهای 61 و 62 در بوشهر بودند. نوع عملیات هوایی به گونه‌ای طراحی شده بود كه در هر لحظه پایگاهی عمل كننده بود و پایگاههای دیگر در نقش احتیاط قرار می‌گرفتند.

طرحریزی اصلی و گزینش اهداف در طرح نبرد البرز اشاره شده بود و برای هر گروه پروازی علیه هر هدفی كه گزینش می‌شد یك طرحریزی جداگانه انجام می‌گردید.

تمامی تاكتیكها و نحوه رسیدن به اهداف بر اساس آموزشهایی بود كه خلبانان برای كسب مهارتهای حرفه‌ای خود و بر مبنی كتابهای مربوطه درسی فرا گرفته بودند. در آغاز عملیات، از روش “ POPUP ” استفاده می‌كردند و پس از چندی به روش “LOW LEVEL BOMBING” و دیگر تاكتیكها كه روی كرد بهتری داشتند روی آورده و البته در هر دو رویكرد موفق بودند.

شرح مختصری از اجرای عملیات

دستور فرمانده نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در تاریخ27/4/59 با نام طرح نبرد البرز صادر گردید. گروههای پروازی همیشه با نام مشخصی عملیات را آغاز می‌نمایند و  بر این اساس انهدام پالایشگاههای عراق را به نام طرح عملیات البرز نامگذاری نمودند.

نخستین یورش عملیات در روز سوم مهرماه 1359 توسط پایگاه سوم شكاری همدان بنام پایگاه “شهید نوژه” توسط خلبانان هواپیماهای “ اف‌ـ4” فانتوم در ساعات اولیه روشنایی روز انجام گردید. منطقه عملیات آن پالایشگاه خانقین در حوالی  شهر قصر شیرین در مختصات جغرافیایی َ19ْ34 شمالی و َ22ْ45 شرقی در خاك عراق بود.

در روز پنجم مهرماه 59 خلبانان پایگاه هوایی بوشهر كه به پایگاه ششم شكاری معــروف است با 4 فروند هواپیمای“ اف‌ـ4ئی” و 24 تیـر بمب “ MK-82” و 2480 تیر گلوله توپ  (در جمع به میزان 13488 پوند مهمات جنگی) علیه ترمینالهای نفتی البكر و الأمیه در شمال غرب خلیج فارس یورش بردند. این پایانه‌های نفتی واقع بر پهنه آبهای خلیج فارس روزانه دو میلیون بشكه نفت خام عراق را به ژاپن و اروپا صادر می‌كردند. روز ششم مهرماه 59 خلبانان پایگاه هوایی بوشهر با تعداد دو فروند هواپیمای فانتوم و 12 تیر بمب “ MK-82 ” و “ BL-755 ” و 1240 تیر گلوله توپ بیست میلی‌متری پالایشگاه بصره را هدف حملات هوایی خود قرار دادند.

در همین روز تأسیسات پتروشیمی حمام‌الفیل، تأسیسات نفتی كركوك تأسیسات نفتی سلیمانیه، تأسیسات نفتی موصل و تأسیسات نفتی در نوپیـردان توسط خلبانان پایگاه دوم شكاری در تبریز با 21 سورتی پرواز هواپیماهای جنگنده بمب افكن “ اف‌ـ5” بمباران شدند. هر هواپیمای جنگنده تعداد 4 تیر بمب 500 پوندی“ MK-82 ” و 500 تیر گلوله توپ 20 میلی‌متری علیه اهداف خود شلیك كردند كه روی هم 52500 پوند بر دشمن فرو ریختند.

روز هشتم مهرماه 59 تأسیسات نفتی اربیل، حمام‌الفیل، قیاره و مخازن سوخت كركوك طی یك عملیات هوایی توسط خلبانان پایگاه دوم شكاری در تبریز با 16 فروند هواپیمای جنگنده بمب‌افكن تایگر “ اف‌ـ5ئی” با شمار 64 تیر بمب 500 پوندی( معادل 32000 پوند) و 8000 گلوله توپ بیست میلی‌متری که علیه اهداف خود بكار بردند بمباران شدند.

در همین روز (هشتم مهرماه) خلبانان پایگاه سوم شكاری شهید نوژه در همدان پالایشگاه خانقین در استان سلیمانیه عراق و پالایشگاه الدوره در كنار بغداد را با هواپیماهای جنگنده بمب‌افكن فانتوم “ اف‌ـ4ئی” و با بكارگیری9200 پوند مهمات جنگی بمباران و طی یك عملیات هوایی منسجم تأسیسات نفتی كركوك را در هم كوبیدند.

سروان خلبان هوشنگ ازهاری قبل از اسارت و پس از آزادی

*****

در این عملیات هواپیمای حامل سروان خلبان هوشنگ ازهاری و ستوانیكم خلبان محمد صدیق قادری در كنار شهر بغداد مورد اصابت پدافند هوایی قرار گرفتند و خلبانان ناگزیر هواپیمای آسیب دیده را ترك و با چتر نجات فرود آمدند، و به دنبال آن رنج ده سال اسـارت در زندانهای ارتش عراق را تحمل كردند.

مهمات مصرفی برای این عملیات 24 تیر بمب“ MK-82 ” و2480 تیر گلوله توپ هواپیما( در جمع 13488 پوند) گزارش گردید.

در عملیات هوایی روز هشتم مهرماه علیه مراكز نفتی عراق سروان خلبان اسدالله اكبری با هواپیمای“ اف‌ـ5یی” به شماره 7138 در خاك عراق سقوط كرد و با چتر نجات بیرون پرید و به دست دشمن اسیر شد.

روز نهم مهرماه 59 خلبانان پایگاه هوایی تبریز در ادامه عملیات انهدام پالایشگاههـا و مراكز نفتی عراق با تعداد 4 فروند هواپیمای“ اف‌ـ5یی” و روز دهم مهرماه 59 در ادامه عملیات هوایی انهدام پالایشگاههای عراق خلبانان پایگاه هوایی تبریز (پایگاه دوم شكاری) با تعداد 2 فروند هواپیما و 5000 پوند مهمات جنگی مخازن نفتی كركوك را در هم كوبیدند.

 

ستوانیكم محمد قادری پیش از اسارت و پس از آزادی از بند ارتش عراق

*****

در این روز (دهم مهرماه) خلبانان پایگاه چهارم شكاری در دزفول با تعداد چهار فروند پرواز هواپیماهای جنگنده بمب‌افكن تایگر “ اف‌ـ5ئی” و 9200 پوند مهمات جنگی تلمبه‌خانه بوزرگان و مخازن سوخت الحلفائیه كه در شمال شرق شهر العماره در فاصله10 مایلی غرب فكه قرار گرفته است را بمباران كردند.

(تلمبه‌خانه بوزرگان نیز تولیدات نفتی میدان الحلفائیه را به خط لوله سراسری انتقال نفت عراق كه از العماره می‌گذرد پمپ می‌كند).

در این عملیات یك فروند هواپیمای خودی هنگام پرواز بر روی هدف مورد اصابت شلیك یگانهای زمین به هوای دشمن قرار گرفت و خلبان آن بنام ستوانیكم بهرام علیمرادی خود را با چتر نجات و بدنی مجروح بیرون انداخت و به اسارت ارتش عراق درآمد.

در این روز (دوازدهـم مهـرماه) و در ادامه عملیات انهدام پالایشگاههای عراق خلبانان پایگاه سوم شكاری شهید نوژه در همدان با تعداد 2 فروند هواپیمای جنگنده بمب‌افكن فانتوم “ اف‌ـ4ئی” و 6744 پوند مهمات جنگی پالایشگاه“ الـدوره” در جوار بغداد را هدف حملات هوایی خود قرار دادند و در این عملیات هوایی سرگرد خلبان مسعود امیری دربان و ستوانیكـم خلبان خسرو جعفری سانحه دادند و به شهادت رسیدند.

 

 

ستوانیكم محمود محمدی نوخندان كه روز دوازدهم مهر و سروان اسدالله اكبری از قهرمانان این عملیات بزرگ كه روز هشتم مهر به اسارت دشمن درآمد

*****

در همین روز (دوازدهم مهرماه) خلبانان پایگاه چهارم شكاری در دزفول با تعداد چهار فروند هواپیمای تایگر “ اف‌ـ5ئی” و 9200 پوند مهمات جنگی پالایشگاه بصـره و تلمبه‌خانه حلفائیه را مورد حملات هوایی خود قرار دادند و در این عملیات هواپیمای ستوانیكم محمدی نوخندان دچار سانحه شد كه خلبان اسیر و هواپیما منهدم گردید كه در این صفحه تصویر او را می‌بینید. روز سیزدهم مهرماه 59 خلبانان پایگاه دوم شكاری در تبریز با تعداد10 فـروند هواپیمای تایگر “ اف‌ـ5ئی” و 8000 پوند مهمات جنگی تأسیسات نفتی كركوك و كارخانه تولیدی پتروشیمی در همیـن منطقه را آماج حمـلات هوایی خود قرار دادند و در این عملیات هواپیمای حامل سرگرد محمد دانشپور از ناحیه موتور چپ مورد اصابت موشك زمین به هـوا قرار گرفت و این شخص كه از جمله ورزیده‌ترین خلبانان نهاجا بود، هواپیمای آسیب‌دیده را با مهارت و از جان گذشتگی با همان وضعیت خطرناك به پایگاه هوایی تبریز هدایت و در آنجا فرود آمد. او بعدها به درجه سرتیپی در ارتش رسید و برای شجاعتهای خود در دفاع مقدس موفق به دریافت نشان فتح شد و به مقام رئیس ستاد نهاجا یا معاونت هماهنگ كننده ارتقا یافت و سپس به مقام جانشین معاونت عملیات و اطلاعات ستاد كل فرماندهی نیروهای مسلح رسید و در این سمت بود كه بدرود حیات گفت.

سرگرد خلبان مسعود امیری و ستوانیكم خلبان خسرو جعفری از شهدای این عملیات بزرگ بودند

*****

در این روز (سیزدهم مهرماه) خلبانان پایگاه سوم شكاری شهید نوژه در همدان در ادامه عملیات هوایی علیه پالایشگاههای عراق با تعداد 4 فروند هواپیمای فانتوم و 14560 پوند مهمات جنگی پالایشگاهها و مراكز نفتی حومه‌ی بغداد را آماج حملات هوایی خود قرار دادند. در این عملیات هواپیمای حامل سروان رضا قره‌باغی و ستوانیكم ملك‌نیا كه تصویرشان در صفحه‌ی بعد آمده مورد اصابت قرار گرفته كه آنها هواپیمای آسیب‌دیده را تا كنار پایگاه هوایی همدان هدایت كردند. اما در آخر كار فرامین هواپیما بطور كلی از دست رفت و خلبانان آن با چتر نجات بیرون پریدند. خلبانان هواپیمای فانتوم دیگری نیز كه حامل سروان حسین كریمی‌نیا و ستواندوم حدادی بود، مورد اصابت پدافند هوایی عراق قرار گرفتند و بـا چترنجات در خاك آن كشور فرود آمده و به اسارت در آمدند و پس از ده سال تحمل رنج اسارت و دوری از خانواده با سربلندی به آغوش مام وطن خود بازگشتند.

در روز ششم آبانماه 59 خلبانان پایگاه هوایی تبریز (پایگاه دوم شكاری) با تعداد چهار فروند هواپیمای تایگر“ اف‌ـ5یی” و 9200 پوند مهمات جنگی بر منابع نفت و گاز كركوك درشمال عراق در موقعیت جغرافیایی 35ْ 10َ شمالی و 44ْ 33َ شرقی در نزدیكی شهر چمچال یورش بردند، این منابع سوخت دارای ظرفیت تولید معادل یك میلیون بشكه در روز را داشتند.

سرگرد خلبان هوشنگ آغاسی بیك و سرگرد خلبان یداله جواد پور از قهرمانان جنگ و خلبانانی كه در انهدام مراكز نفتی شمال عراق در این عملیات شركت داشتند، البته سرگرد جواد پور را در درجه سروانی مشاهده می‌كنید

 

منبع: نیروی هوایی در دفاع مقدس، نمکی، علیرضا،1392، ایران سبز، تهران، چاپ دوم

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده