نیروی هوایی در دفاع مقدس
شبح 2: عملیات تاكتیكی نهاجا - عملیات طریقالقدس(1) مقدمه با كسب پیروزی در عملیات ثامنالأئمه نخستین تجربه پیروزی بزرگ در آزادسازی سرزمینهای اشغال شده در خوزستان برای ارتش جمهوری اسلامی ایران بدست آمد تا روحیه دشمن ستیزی نیروهای مسلح بهویژه نیروی هوایی دو چندان شود. بدین ترتیب امید به گشایش بنبستهای سیاسی و نظامی جبهههای جنگ، سراسر نیروی هوایی را فرا گرفت.

مدتها بود كه تعدادی از فرماندهان ارتش جمهوری اسلامی ایران به‌دنبال فرصت مناسب برای دوركردن لشكر نهم زرهی و لشكر پنجم پیاده مكانیزه ارتش عراق از شهر اهواز بودند. برای این كار طرح‌هایی را نیز فراهم آورده كه از جمله طرح آزادسازی جنوب غرب با نام عملیات نصر بود كه طی تجربه‌ای ناموفق در دی‌ماه سال 1359 انجام شده، و در پی آن طرح عملیات طریق القدس را تدارك دیده بودند. با اجرای این طرح بهترین فرصت ممكن در نیمه دوم سال60 بدنبال شكست سنگین لشكر سوم زرهی ارتش عراق در شرق كارون در ناحیه سلمانیه  ، مارد و حفار و جاده مهم سوق الجیشی آبادان ماهشهر در شمال جزیره آبادان بدست آمد.

فرماندهان جدید نیـروی زمینی و هوایی ارتش پس از شهادت سرهنگ خلبان جواد فكوری فرمانده شهید نیروی هوایی تغییر كردند و سرتیپ قاسمعلی ظهیرنژاد از فرماندهی نیروی زمینی به ریاست ستاد مشترك ارتش و سرهنگ علی صیاد شیرازی به فرماندهی نیروی زمینی ارتش منصوب شدند. آنها علاقه‌مند بودند تا علاوه بر اثبات توانایی‌های نهفته در ارتش، تفكر جدید و جوان فرماندهان ارتش در حوزه‌های تاكتیك و دكترین تعرضی مبتنـی بر اعتقادات اسلامی و شهادت‌طلبی را به عنوان انگیزه‌ای قوی و قابل اعتماد در روند پیروزی‌آفرین جنگ در تاریخ نهادینه سازند. اما نیروی هوایی با فرمانده جدید خود، با همـان ترتیب و تـركیب نیـروی(1) منظور شده در عملیات شبح-2 در طول مهرماه در حال ادامه دفاع هوایی صحنه نبرد، جمع آوری اطلاعات و هشدار سریع از حملات هوایی دشمن و خدمات پشتیبانی رزمی برای عملیات ثامن‌الائمه بود. فرمانده جدید نیز نخستین طرح خود را بر پاكسازی نیروی هوایی قرار داده و ظرف مدت كوتاهی نزدیك به 7000 نفر از كاركنـان متخصص نیرو را كه در بین آنها خلبانان و كاركنان متخصص  نیز به نسبت زیاد بودند، از كار بركنار كرد. این موضوع مورد اعتراض سـرتیپ ظهیر‌نژاد رئیس ستاد مشترك قرار گرفته و نهاجا سعی می‌كرد دلایل قانونی برای این كار فراهم آورد. افسران عملیات و لجستیك و نیروی انسانی در كمیسیونهای پی‌درپی ستادی و بررسی‌های طولانی مدت درگیر این قضایا بودند.

بار دیگر علیرغم شیرینی كام نیروی هوایی از پیروزی بزرگ ثامن‌الائمه ناامنی شغلی بر كاركنان نیروی هوایی سایه افكنده بود و این موارد موجب شد تا فرصت كافی برای تعامل و هماهنگی با فرماندهان جدید نیروی زمینی فراهم نشود و همان دستور رزمی شبح-2  برای عملیات طریق القدس در نظر گرفته شود .

نام عملیات

در پی عملیات پاكسازی شرق كارون كه به نام عملیات ثامن‌الائمه در تاریخ ثبت گردید، نیروی هوایی با دستور رزمـی شبح-2 موفقیت بزرگی را تجربه نمود. اكنون بار دیگر دستور رزمی شبح-2 با همان كیفیت قبلی از سوی نهاجا به یگانهای رزمی هوایی ابلاغ گردید. اگرچه دستور عملیاتی طریق‌القدس برای فتح بستان و پاكسازی غرب اهواز و سوسنگرد از عناصر لشكرهای نهم زرهی و پنجم پیـاده مكانیزه ارتش عراق صادر شده بود اما بازهم شبح-2 كارساز می‌نمود و تاكتیك بمباران ارتفاع بالا برای دشمن بسیار خطر آفرین به نظر می‌رسید و تا آن زمان دشمن نتوانسته بود برای آن چـاره‌ای بیاندیشد.

دستور رزمی شبح-2 در پشتیبانی از عملیات طریق القدس در تاریخ 30/8/60 مبنی بر مراقبت مسلحانه هوایی و دفاع تاكتیكی هوایی، ارائه خـدمـات پشتیبـانـی رزمـی هوایـی، پردازش اطلاعات و اعلام هشدار سریع ( EARLY WARNING ) و تهیه آتش پشتیبانی هوایی(البته این مورد آخر در صورت اعلام نیاز لشكر16 زرهی توافق شده بود) انتشار یافت و مراقبت و دفاع تاكتیكی هوایی، پروازهای خدمات پشتیبانی رزمی و عكسبرداری تاكتیكی هوایی از روز بیست و سوم مهر آغاز گردید.

 زمان آغاز عملیات برای نیروهای رزمنده اسلام در30 دقیقه بامداد روز هشتم آذر ماه با حركت نیروهای مانوری تعیین شده بود.

 

 

رمز عملیات

 

در قرارگاه كربلا 1 تصمیم گرفته شد برای آنكه دشمن از حمله آگاه نشود هیچگونه رمز شروع عملیات به یگانها مخابره نشود و به همان امریه زمان تك كه قبلاً ابلاغ گردیده است اكتفا گردد. لشكر 16 زرهی و تیپ 3 لشكر 92 طی پیامی به ستاد كربلا 1 اعلام داشتند كه عملیات را در ساعت 30 دقیقه روز یكشنبه هشتم آذر 1360 شروع نموده اند.

منطقه عملیات

منطقه عملیات طریق القدس در سمت شرق از هویزه تا سوسنگرد و در ادامه این خط به سمت شمال تا تپه‌های رملی در دامنه جنوبی میشداغ و در بخش غربی آن خط مرز دو كشور ایران و عراق از پاسگاه سوبله در شمال غربی منطقه عملیات تا هورالهویزه در جنوب غربی و در شمال آن رودخانه كرخه كور گسترده بود. البته این وسعت شامل مناطق و دهكده‌ها و قریه‌ها و جاده‌های ارتباطی و شهرها و بیابانهایی می‌شد كه عملیات نیروی زمینی و یگانهای مانوری لشكرهای 16 زرهی و 92 زرهی و تیپهای 1 عاشورا، 2 كربلا ، 3 امام حسین و 4 امام سجاد و گردانهای تقویت كننده می‌توانستند تحت تأثیر قرار بدهند. منطقه عملیات هوایی شبح-2 مربوط به عملیات طریق‌القدس خط واصل العماره در خارك عراق تا شوش و از آنجا شوشتر در خاك ایران تا شهركهای ویس و رامین در شمال شرق اهواز و در ادامه به سمت جنوب تا منصوریه و از آنجا به سمت غرب تا هورالهویزه و رسیدن به شط‌العرب در داخل خاك عراق، از آنجا به سمت شمال تا فرودگاه قلعـه صالح  و در ادامـه تا العماره  كنترل آسمان این منطقه عملیاتی بر عهده سازمان رزمی دستور رزمی شبح-2 بود كه روی نقشه هوایی به خوبی نمایان شده‌ است.

اهداف عملیات

هدف كلی ، انهدام و بیرون راندن متجاوز از مناطق اشغالی و رسیدن به خطوط مرزی  بود و اهداف تاكتیكی عبارت بودند از :

الف- قطع پیوستگی جبهه دشمن در خوزستان

ب- انهدام نیروهای دشمن

پ- پس گرفتن بستان به عنوان یك هدف استراتژیك و تاكتیكی

ت- بازپس گیری تنگه چزابه

ث- تأمین كرانه شمالی رودخانه نیسان برای صرفه‌جویی در قوا

ج- متكی كردن پدافند به هورالهویزه و تنگ چزابه

شرایط عمومی كشور و اوضاع بین‌المللی

با شكست سنگین لشكر سوم زرهی ارتش عـراق در شمال آبادان و آزاد شدن مناطق اشغالی شرق كارون در عملیات ثامن‌الائمه  و جابجایی قـرارگاه لشكر سوم زرهی از حفار غربی به آن سوی خط مرزی و در حوالی  تنومه، ارتش عراق دریافته بود كه مقاومت در حفظ سرزمینهای اشغالی ایران در سایر نقاط بویژه در غرب سوسنگـرد و بستان نیازمند انبوه تجهیـزات و تسلیحات مدرن ، پیشرفته و كار آمد امروزی است. كارآمدی تسلیحات باید به حدی باشد كه بتواند پارامترها را در معادله  لنكستر  را فراهم آورد:

 ]قدرت مؤثر دفاعی= اثرسلاح X 2(تعدادسلاح)[(1)

 از ایـن رو لازم بود تا با سرعت هرچه تمامتر هواپیماهای میراژ خریداری شده از كشور فرانسه را با كمكهای تكنیكی و آمادی این كشور وارد معركه نماید.

هواپیماهای میراژF-1 به تعداد 25 فروند توسط كارخانه داسولت برگه در اختیار نیروی هوایی عراق قرار داده شده بود كه این هواپیماها مجهز به موشكهای هوا به هوای راداری بنام سوپرماترا R-530  بودند كه با موشكهای فنیكس كه از هواپیماهای اف-14 ایرانی شلیك می‌شدند برابری نزدیكی داشتند و برتری نیروی هوایی ایران را در آسمان مناطق عملیاتی می‌توانست خنثی نماید. از آنجا كه نیت كشورهای بزرگ غـربی مانند آمریكا و فرانسه بر این راهبرد استوار بود كه در این جنگ پیروز میدان ارتش عراق باشد و یا هیچ یك از دو كشور پیروزی نداشته باشند، در نتیجه ضعف نیروی هوایی عـراق را علیرغم معاهدات بین‌المللی در مورد عدم تحویل سلاح به كشورهـای متخاصم در زمان جنگ با شتاب فراوانی پوشش دادند. این در حالی بود كه برای تقویت سامانه كنترل آسمان منطقه عملیات در خوزستان یك فروند هواپیمای ایلوشین 76 معروف به كاندید در نیروی هوایی عراق را به رادارتایگر  ساخت كارخانه  تامپسون سی اس اف  در فرانسه مجهز ساختند تا بتواند به عنوان  آواكس در منطقه خوزستان ضعف سامانه مراقبت تاكتیكی هوایـی نیروی هوایی عراق را بپوشاند. این هواپیمای آواكس جـدید را بغداد نامیدند. رادار آن محدودیت جستجوی هدف در یكصد و هشتاد درجه از دید پشت سر داشت و فرانسویها دومین فروند از این هواپیما را به رادار مدرنتـری از نوع تایگر كه بر پشت كاندید سوار می‌شد و با گردش آنتن آن حول محور عمودی هواپیما به صورت ْ360 درجه پوشش راداری ارتفاع پایین را برای كشف و مقابله با هواپیماهای ایرانی كه در مناطق عملیاتی خوزستان در ارتفاع پست پرواز می‌كردند، تا فاصله400 كیلومتری درون فضای ایران فراهم آوردند.

هواپیمای جنگنده  اف-5یی در مأموریت حمایت ارتفاع پایین نیروهای رزمنده زمینی در عملیات طریق القدس

*****

از سوی‌دیگر‌كشور كمونیست اتحاد جماهیرشوروی سوسیالیستی با استفاده از حمایتهای طرفداران خود در حزب سیاسـی توده كه بصورت نفوذی و پنهان در ارتش ایـران بویژه در نیـروی دریـایـی رخنـه كـرده و وابستگی كهنه و خطرناك عقیدتـی بـه نظـام ماركسیستی لنینیستی اتحاد جماهیر شوروی را پیدا كرده بودند، كشتیهای حامل انواع سلاحهای زمینی مانند توپ تانكهای تی-72 ( T-72 ) و زره پوشها (كه با مساعدت دولت كویت این سلاحها بر تریلرها و كامیونها بارگیری می‌شدند و بی‌آنكه مورد ارزیابی گمرك كویت قرار گیرند) بی‌توقف به نقطه مرزی صفوان و از آنجا به عبدالی یا  ابدالی در خاك عراق هدایت می‌شدند. نمونه این كمك بین‌المللی در گزارش اداره دوم ستاد مشترك ارتش جمهوری اسلامی ایران در مـورد تخلیه یكصد و چهل و پنج دستگاه تانك و مقادیر دیگر سلاحهای توپخانه و گلوله‌های توپ از یك كشتی روسی در بندر كویت درج شده بود.

علیـرغم اطلاعیه نیروی دریایی ایران به آژانسهای كشتی رانی و دریا نوردی و سازمانهای بین‌المللی مرتبط با حقوق دریایی مبنی بر موظف بودن تمامی كشتیهای ورودی آبراه هرمز به ارائه اطلاعات لازم و همچنن تعریف كالای محمول توسط كشتیها و اعلام مبدأ و مقصد آنها به ستاد ناوگان نیروی دریایی در بندر عباس، كشتیهای حامل سلاح روسی از فرصت فرماندهی ناخدا بهرام افضلی كه از طرفداران نظامی حزب توده بود استفاده كرده و به راحتی از آبراه هرمز می‌گذشتند، و بدون این كه بازرسی شوند كالای نظامی خود را به بنادر كشور كویت رسانده تا از آنجا با مساعدت بی‌دریغ دولت كویت به عـراق منتقل گردند.

حمایتهای كشورهای آمریكا، فرانسه و روسیه در این عملیات شكل مخاصمه واقعی با دولت و كشور ایران را پیدا كرده بود، و سازمان ملل متحد و شورای امنیت این سازمان نیز بر مساعدتهای این سه كشور كه خود اعضای اصلی شورای امنیت بودند و همچنین بر اجرای قوانین ژنو مصوبه پس از جنگ جهانی دوم،  سهل انگاری و چشم پوشی نشان می‌دادند.

موقعیت جغرافیایی منطقه عملیات

منطقه عملیات هوایی شبح-2 در طریق القدس در چارچوب مختصات جغرافیایی مشروحه زیر قرار داشته است:

الف . شوشتر 3205 0شمالی و 4850 شرقی.

ب . شوش  3212 شمالی و 4815  شرقی.

ج . هورالحلفائیه  3208  شمالی  4725 شرقی.

د . فرودگاه قلعه صالح  3125  شمالی و  4715 شرقی.

هـ . بصره َ3106 شمالی و َ4747 شرقی.

و . منصوری َ3050 شمالی و َ4825 شرقی.

ز . ویس َ3130 شمالی و َ4825 شرقی.

آسمان این منطقه وسیع دركنترل عملیات مراقبت مسلحانه هوایی و دفاع تاكتیكی هوایی قرارداشت و عملیات عكسبرداری تاكتیكی هوایی برای پشتیبانی عملیات طریق القدس نیز در این چهارچوب هوایی(منطقه عملیات هوایی) انجام گردید.

فرودگاههای امیدیه به مختصات جغرافیایی ّ 3050  شمالی و ّ 4932 شرقی و دزفول به مختصات ّ 3230 شمالی و ّ 4825 شرقی در خارج از این منطقه برای نشست و برخاست پروازهای خدمات پشتیبانی رزمی در نظر گرفته شده، و فرودگاههای كوت در استان العماره عراق و شعیبیه در استان بصره نیز برای پشتیبانی یگانهای لشكر نهم زرهی و پنجم پیاده مكانیزه ارتش عراق در خارج از منطقه هوایی عملیات فعال بودند.

وضعیت نیروهای دشمن

 

الف. ترتیب و تركیب نیروی زمینی دشمن در منطقه عملیات.

لشكر نهم زرهی از آغاز تجاوز ارتش عراق به مرزهای جمهوری اسلامی ایران برای فتح بستان و سوسنگرد و در نهایت محاصره اهواز در شما‌ل غرب اهواز مواضعی را اتخاذ كـرده بود كه در جناح راست این لشكر یگانهای ‌لشكر پنجم پیاده مكانیزه و در جناح چپ(شمالی) آن یگانهای لشكر یكم پیاده مكانیزه تا مقابل شوش صف‌آرایی كرده بودند.

گسترش نیروهای عمده متجاوز در منطقه عملیاتی طریق‌القدس

1-یگانهای متجاوز در منطقه قبل از آغاز عملیات:

الف) در شمال كرخه:

– تیپ 26 زرهی لشكر 5 مكانیزه

– تیپ 31 نیروی مخصوص

– تیپ 12 زرهی ابن‌الولید از لشكر 3

– یگانهای جیش‌الشعبی

ب) در جنوب كرخه

– تیپ 48 پیاده از لشكر 11

– تیپ 93 پیاده از لشكر هشتم

– یگانهای جیش‌الشعبی

2-یگانهای عمده‌ای كه پس از نبرد طریق‌القدس به منطقه وارد و اكثراَ در جنوب رودخانه سابله و شمال رودخانه نیسان گسترش یافتند:

–  تیپ 17 زرهی لشكردهم

– تیپ 18 پیاده

– تیپ 422

– تیپ 24 مكانیزه

– تیپ 30 زرهی

– تیپ 25 مكانیزه

– واحدهای جیش‌الشعبی

3- یگانهای توپخانه

– 4گردان توپخانه صحرایی

– یگانهای توپخانه پدافند هوایی

ب. وضعیت نیروی هوایی دشمن

پایگاه هوایی كوت در استان عماره و پایگاه هوایی شعیبیه در استان بصره دو پایگاه هوایی فعال بودند كه در عملیات طریق القدس با هواپیماهای میراژ F-1 تقویت شده و سیاست ارتش عراق بر این قرار گرفته بود كه بـا از كار انداختن هواپیماهای اف-14 ایران و متمركز كردن یك سری عملیات هوایی علیه حضور این هواپیماها در جبهه سوسنگرد و بستان بتواند با انجام حملات هوایی مكرر و با حداكثر تولید سورتی بمبارانهای هوایی علیه لشكرهای 16 زرهی و 92 زرهی دفاع ثابت و غیر متحرك سپاه سوم در منطقه را تأثیر گذار نماید. از این رو تمام تلاش این دو پایگاه هـوایی بر پرواز هواپیماهای جنگنده رهگیرمیگ-23 و میراژ اف-1 متمركز شده بود البته موفقیتهایی نیز در اجرای این تاكتیك بدست آوردند و موفق به سـرنگونی دو فروند هواپیمای اف-14 برفراز لشكر 16 زرهی شدند و بدنبال آن حجم پروازهای بمباران هوایی توسط هواپیماهای سوخوی 22 و سـوخوی 7 افزایش یافت.

شمـار انـدكـی از هواپیماهای جنگنده سوخوی-22 به موشكهای تعقیب كننده پرتوهای راداری از نوع X-28 روسی مجهز شدند. موشكهایی كه توسط كشتیهای روسی در بندر كویت تخلیه شده بودند و در پی پیروزی عملیات ثامن‌الائمه در اختیار نیروی هوایی عراق قرار گرفتند و در هنگام تدارك عملیات طریق القدس رادارهای HIPAR  موشكهای هاوك منطقه دزفول و منطقه فولی آباد در نزدیكی قرارگاه لشكر16 زرهی را از كار انداختند و با این تدابیر جهش قابل توجهی را در امور عملیات هوایی در دو پایگاه كوت و شعیبیه از خود نشان دادند.

لازم به یاد آوری است كه این موشكهای هاوك برای نخستین بار به منظور تأمین دفاع موشكی صحنه نبرد( THEATER MISSILE DEFENSE ) كه در حقیقت بخشی از دفاع تاكتیكی هوایی صحنه نبرد است به كار زار آمده بودند.

(1) پایگاه هوایی كوت شمار 8 تا 10 فروند هواپیمای فیتر كه همان سوخوی باشد در اختیار داشت. این هواپیماهای سوخوی 7،20و22 كه همگی از نظر شكل ظاهری بسیار شبیه هستند و از نظر ناتو همگی آنها را با نام فیتر شناسایی می‌كنند. همچنین حـدود 10 فروند هواپیمای میگ-21 در این پایگاه هوایی حضور داشتند و اخیـراً تعداد10 فروند میراژ نیز برای مقابله با هواپیماهای اف-14 به این پایگاه مأمور كرده بودند.

(2) پایگاه هوایی شعیبیه نیز تعدادی هواپیمای میگ-23 در اختیار داشت كه از پایگاه حبانیه به شعیبیه مأمور شده و شمار آنها در هر لحظه برای انجام عملیات از10 فروند تجاوز نمی‌كرد. به همین تعداد نیز هواپیماهای میگ-21 در این پایگاه حضور داشتند.

گروهی از خلبانان هواپیماهای  «اف 14» ایـستـاده از چپ بـه راسـت سرگـرد خلـبان مرحـوم عبـاس حزیـن، سروان خلبـان واجد سمیعی سروان خلبان خلیلی، سرهنگ دوم خلبان بهرام قانعی، سرهنگ خلبان محمدرضا عطایی ، سرهنگ خلبان محمد دانشپور ، سروان خلبان رضا طالبی بن جواد، سـروان  خلبـان پـاكـروان ، نـشستـه از راست ستـوانیـكم خلبـان عـلی اصـلانی، ستوانیكم خلبان غلامرضا نظر‌ی راد

منبع: نیروی هوایی در دفاع مقدس، نمکی، علیرضا،1392، ایران سبز، تهران، چاپ دوم


(1) ترتیب نیرو اصطلاحی است كه در مورد امور استعداد ، سازمان ، هویت ، گسترش ، تاكتیك ،آموزش ، آماد و پشتیبانی و … صحبت می كند .

(1) لنكستر یك استراتژیست نظامی غربی بوده  كه این معادله را بنا نهاده و با یك حساب سرانگشتی  می‌توان دریافت كه معادله‌ای است برای مقابله با هجوم انبوه نیروی انسانی در جنگ.

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده