نبردهای غرب اهواز و سوسنگرد
بخش شانزدهم: محاصره سوسنگرد و آزادسازی آن در آبانماه 1359 از اوایل آبان­ماه سال 1359 یعنی در آغاز ماه دوم جنگ تحمیلی، ارتش متجاوز عراق تمام عناصر سپاه 2 و 3 که چهار لشکر زرهی و دولشکر مکانیزه بودند، به علاوه تیپ10­مستقل زرهی و تیپ 31 نیروی مخصوص در جبهه جنوب از مهران تا شلمچه مستقر کرد که لشکر و تیپ مستقل مستقیماً در جبهه خوزستان گسترش یافتند و زیر امر سپاه3 عراق قرار گرفتند.

بعد از متوقف شدن پیشروی نیروهای دشمن در جنوب غربی اهواز و عدم موفقیت دشمن در ادامه پیشروی برای اشغال شهر اهواز، تلاش اصلی دشمن صرف آن گردید که در غرب اهواز، محور اهواز- حمیدیه- سوسنگرد بستان را قطع کند و به ترتیب تقدم؛ ابتدا حمیدیه یا سوسنگرد یا بستان را اشغال نماید که با دست­یابی به هر یک، تقدم­های بعدی نیز حاصل می­شد. یعنی اگر حمیدیه به اشغال نیروهای متجاوز عراق در می­آمد، سوسنگرد و بستان نیز سقوط می­کرد و اگر سوسنگرد اشغال می­شد بستان نیز به دست نیروهای دشمن می‌افتاد. به­همین علت در اواخر دهه اول مهر­ماه نیروهای دشمن تلاش کردند حمیدیه را اشغال کنند که با شکست فاحشی مواجه شدند. بعد دشمن تمام تلاش خود را برای اشغال سوسنگرد از طرف شمال کرخه و تپه الله اکبر به‌کار برد  که موفقیتی بدست نیاورد. بالاخره اقدام به انجام تقدم سوم یعنی اشغال بستان کرد که در 22 مهرماه به این موفقیت دست یافت.

 در 27 مهر ماه نیز تپه الله اکبر را­ که یکبار از دست داده بود، دوباره تصرف کرد و سوسنگرد را از شمال غربی و غرب مورد تهدید قرار داد. ضمناً عناصر لشکر9 ­زرهی عراق در جنوب هویزه مستقر گردید و نیروهای متجاوز عراق توانایی بسیار مهمی برای تهدید سوسنگرد از­چهار  طرف بدست آوردند.

 از اوایل آبان­ماه سال 1359 یعنی در آغاز ماه دوم جنگ تحمیلی، ارتش متجاوز عراق تمام عناصر سپاه 2 و 3 که چهار لشکر زرهی و دولشکر مکانیزه بودند، به علاوه تیپ‌10­مستقل زرهی و تیپ 31  نیروی مخصوص در جبهه جنوب از مهران تا شلمچه مستقر کرد که لشکر و تیپ مستقل مستقیماً در جبهه خوزستان گسترش یافتند و زیر امر سپاه3 عراق قرار گرفتند.

سپاه 3 ارتش متجاوز عراق در تاریخ 8/ ث1/1980 (17/8/1359) دستور عملیاتی کلی را برای یگان‌های عمده زیر امر خود صادر کرد که در این دستور عملیاتی مأموریت لشکرهای1 مکانیزه و ­10 ­زرهی در منطقه عملیاتی غرب دزفول پدافند در مناطق اشغالی و مأموریت لشکر 5 مکانیزه و 3 زرهی نیز در منطقه اشغالی جنوب غربی اهواز، خرمشهر و آبادان، پدافند بود. فقط مأموریت لشکر 9 زرهی با زیر امر گرفتن تیپ 12 زرهی لشکر 3 زرهی آفند سوسنگرد و اشغال آن تعیین گردیده بود. همین امر نشان می­دهد که ارتش متجاوز عراق از اشغال زمین­های بیشتر در سرزمین ما در جبهه­های دیگر غیر از سوسنگرد به کلی نا­امید شده بود.

منطقه حمیدیه، سوسنگرد، بستان موقعیت خاصی داشت. این منطقه به طول قریب 60 کیلومتر، منطقه بازی بود که در شمال به رودخانه کرخه و در جنوب به امتداد رودخانه کرخه‌کور و انشعابات رودخانه کرخه محدود می­گردید. در غرب نیز باتلاق هورالهویزه به صورت مانع غیر قابل عبوری بود. چنان‌چه ارتش عراق موفق می­شد، در هر قسمت از این منطقه به جاده اصلی اهواز حمیدیه سوسنگرد بستان برسد، حداقل امتیازی را که بدست می­آورد، این بود که قسمت­های غربی محل قطع محور نامبرده در کنترل و اشغال كامل نیروهای عراق قرار می­گرفت. بنابراین اشغال هر هدفی در امتداد این محور نه تنها یک هدف مهمی می­توانست باشد، بلکه منطقه وسیعی را نیز در سمت غرب هدف در اختیار نیروهای عراقی قرار می­داد.

 ضمناً منطقه دشت آزادگان یک ویژگی خاص نیز داشت و آن عرب زبان بودن اکثریت اهالی این منطقه بود که می­توانست یک عنوان سیاسی برای حکام بعث عراق ایجاد نماید. بنابر شرایط ویژه این منطقه، ارتش عراق به دستور حکومت عراق تا آخرین حد توانایی خود تلاش می­کرد؛ حداقل این منطقه را اشغال کند و علاوه بر جنبه نظامی آن، یک پیروزی سیاسی محلی نیز که ناشی ار قومیت عربی بود، بدست آورد. لذا بعد از شکست­های پیاپی در شمال آبادان و منطقه اهواز و دزفول، تمام تلاش آفندی ارتش متجاوز عراق در منطقه سوسنگرد به‌کار گرفته شد.

 سپاه 3 ارتش عراق مصمم گردید؛ در دهه سوم آبانماه 1359 محور حمیدیه- سوسنگرد را تحت کنترل خود در آورد و سوسنگرد را اشغال و تمام منطقه غرب سوسنگرد را تا خط مرز در اختیار خود بگیرد. در این تدبیر کلی، سپاه 3 ماًموریت لشکر 9 زرهی عراق را چنین تعیین نموده بود «تصرف و تاًمین محور شیب- بستان- تپه الله اکبر و محور سوسنگرد حمیدیه- اهواز» بر اساس ماًموریت واگذاری از سپاه 3 عراق به لشکر 9 زرهی، این لشکر دستور عملیاتی شماره 3 را در تاریخ 12/ نوامبر /80 (21/8/1359) تهیه و به یگان‌های ذینفع ابلاغ کرد که خلاصه آن به شرح زیر بود: (استفاده از مدارک اغتنامی)

1- وضعیت:

الف- خودی (نیروهای عراقی): لشکر 5 مکانیزه در جناح راست و اطراف محور اهواز خرمشهر پدافند می­کند. لشکر 3 زرهی در منطقه خرمشهر و شرق کارون پدافند می­کند. لشکر 10 زرهی در منطقه دزفول پدافند می­کند. لشکر1 مکانیزه در چنانه (غرب شوش) مستقر و تیپ 10 زرهی احتیاط لشکر در فکه مستقر است.

ب- دشمن (نیروهای ایرانی): در منطقه اهواز تیپ1 زرهی لشکر 92 زرهی پدافند می­کند و در منطقه حمیدیه تیپ3لشکر 92 زرهی با دو گردان تانک و دو گردان مکانیزه مستقر است که یک واحد مجهز به موشک تاو از عناصر این تیپ در محور حمیدیه- سوسنگرد بین جاده اصلی و رودخانه کرخه مستقر است و در مقابل گردان تانک البدر(عراق) قرار دارد (این گردان جزو عناصر تیپ 35 لشکر 9 زرهی بود)

عناصری از سپاه پاسداران ایران در سوسنگرد و حمیدیه و هویزه و بستان گسترش دارند که مجهز به خمپاره انداز و موشک انداز و سلاح سبک هستند.

پ- زیر امر و جدا شده:

(1) زیر امر: تیپ زرهی ابن الولید-گردان 3 از تیپ 31 نیروی مخصوص گردان یک تیپ 23 پیاده،2 گروهان کماندو، گردان 6 ضد تانک (-) یک گردان پدافند هوایی، یک آتشبار توپخانه، یک آتشبار ردیاب ،2 آتشبار ضد هوایی سبک به اضافه یکدسته توپ 23م­م-پدافند هوایی، یک دسته پل ساز، یک واحد هوا شناسی، 25 خودرو مرسدس بنز تدارکاتی،4 دستگاه تانکر آب از گروه آبرسانی، دو دستگاه نانوایی صحرائی،943 نفر از افراد ارتش خلقی زیر امر لشکر 9 زرهی قرار دارند.

(2) جدا شده: تیپ 14 مکانیزه، با 2 گردان مکانیزه زیر امر لشکر 10 زرهی قرار دارد. گردان تانک غزه از تیپ 43 زرهی زیر امر لشکر یک مکانیزه قرار دارد.

(توضیح این‌که لشکر 9 زرهی دارای تیپ­های 35 و 43 زرهی و 14 مکانیزه بود که تیپ 35 زرهی دارای 3 گردان تانک به نام­های البدر، الکندی، دیریاسین و یک گردان مکانیزه و تیپ 43 زرهی دارای 3 گردان تانک به نامهای غزه ف حیفا ، عکا و یک گردان مکانیزه و تیپ 14 مکانیزه دارای 3 گردان مکانیزه و یک گردان تانک به نام نبوخد- نصر و گردان شناسایی لشکر به نام ذیقار بود. ضمناً تیپ 12 زرهی که به نام ابن الولید نام­گذاری شده بود جزو عناصر لشکر 3 زرهی و دارای 3 گردان تانک به نام­های قیتبه­؛ المعتصم و قادسیه و یک گردان مکانیزه بود که در عملیات مورد بحث زیر امر لشکر 9 زرهی قرار گرفته بود)

 

2- مأموریت:

لشکر 9 زرهی (عراق) در ساعت 0400 روز 14/ نوامبر/1980 (23/8/59) در محور احمدعباد، سوسنگرد را تصرف و تأمین می­نماید، پیشروی را به سمت محور شیب الله اکبر (شمال کرخه) ادامه می­دهد. همچنین تأمین محور سوسنگرد کوت الهواشم- حمیدیه را برقرار می­سازد.

 

3- اجراء

 الف-کلیات: این عملیات در سه مرحله، به شرح زیر اجراء می­گردد: در مرحله یکم؛ تیپ 43 زرهی تقویت شده به سمت سوسنگرد پیشروی می­کند، سوسنگرد را اشغال و پاکسازی می­نماید. در مرحله دوم؛ عناصر تیپ 43 زرهی از کرخه عبور می­کنند (از جنوب به شمال) و با عناصر تیپ زرهی ابن الولید الحاق حاصل می­نماید. در مرحله سوم؛ تیپ 43 زرهی مأموریت تیپ زرهی ابن الولید را در محور شیب الله اکبر به عهده می­گیرد و آن تیپ را رها می­سازد.

ب-تدبیر عملیات

 (1) تیپ 43 زرهی تقویت شده، به سمت سوسنگرد پیشروی می­کند و آن را تصرف و تأمین می­نماید، تأمین جناح چپ خود را در سمت هویزه برقرار می­کند و روستاهای اطراف را پاکسازی می­نماید.

(2) بعد از پاکسازی سوسنگرد، عملیات عبور از کرخه (از جنوب به شمال) به ترتیب زیر اجرا می­گردد:

 ابتدا یگان پل ساز بعد از تأمین سر پل در کرانه شمالی رودخانه کرخه بوسیله عناصر تأمینی پل را برقرار می­کند. بعد یک گروه رزمی تانک از عناصر تیپ 43 زرهی از پل می­گذرد و با عناصر تیپ زرهی ابن الولید الحاق حاصل می­کند. بعد از توسعه سر پل، مسئولیت به تیپ 43 زرهی محول می­شود و تیپ زرهی ابن الولید رها می‌گردد.

 

پ- تیپ 35 زرهی

(1) مواضع پدافندی را در سمت چپ (غرب) لشکر 5 مکانیزه اشغال کنید و جاده اهواز حمیدیه را قطع نمایید.

(2) قطع جاده کوت الهواشم خفاجيه (سوسنگرد) را به گروه رزمی البدر واگذار کنید و تأمین جناح راست (شرق) لشکر را بین کوت الهواشم و سوسنگرد برقرار سازید.

(3)پل­های روی نهر کرخه‌کور را در تمام مراحل عملیات تأمین نمایند.

ت- تیپ 43 زرهی

(1) حمله لشکر 9 زرهی را در محور احمد عباد سوسنگرد هدایت کنید، سوسنگرد را محاصره و جناح چپ به طرف هویزه را تأمین نماييد.

(2) با یک گروه رزمی در سوسنگرد از رودخانه کرخه بگذرید و سر پل را در شمال کرخه تصرف و تأمین نمایید و با عناصر تیپ زرهی ابن الولید مستقر در تپه الله اکبر الحاق حاصل نمایيد.

(3) مسئولیت منطقه تیپ زرهی ابن الولید را به عهده بگیرید و محور تیپ سوسنگرد الهواشم را تأمین نمايید.

ث- تیپ زرهی ابن الولید:

(1) نیروهای دشمن (ایرانی) را در منطقه سوسنگرد الله اکبر بستان منهدم سازید.

(2) از تپه الله اکبر به طرف سوسنگرد (شرق) پیشروی کنید سر پل را تأمین نمایید (بعد از پاکسازی خفاجیه و بنا به دستور لشکر)

(3) آماده باشید بنا به دستور منطقه را به تیپ 43 زرهی واگذار کنید.

ج- گردان تانک بنوخد نصر (جمعی تیپ 14 مکانیزه لشکر 9) نیروی ضربت لشکر

چ-گردان 2 مکانیزه تیپ 14 مکانیزه نیروی ضربت لشکر

ح- گردان 3 تیپ 31 نیروی مخصوص زیر امر تیپ 43 زرهی از ساعت 1200 روز 21/8/59

خ- گردان یک پیاده تیپ 23 (از لشکر 8 پیاده) زیر امر تیپ 43 زرهی از ساعت 1200 روز 21/8/59.

د- گروهان‌های کماندو ابن زیاد و فافیضی زیر امر تیپ 43 زرهی از ساعت 1200 روز 21/8/59

ذ- گردان 6 ضد تانک با دسته مالیوتکا و تفنگ 106 میلیمتری تیپ­های 35 و 43 را تقویت می­نماید.

ر- احتیاط لشکر گردان تانک بنوخد نصر و گردان 2 مکانیزه تیپ 14 مکانیزه تقدّم وارد عمل شدن منطقه تیپ 35 و 43

ز- حذف شد.

ژ- مهندسی

(1) دسته پل ساز مکانیزه یک پل دیگر بروی کرخه‌کور برقرار می­کند.

(2) بنا به دستور گروهان پل یک دستگاه پل در سوسنگرد بر روی رود خانه کرخه بر قرار می­سازد.

س- ارتش خلقی- در محل فعلی خود باقی می­ماند و در صورت حرکت قرارگاه اصلی لشکر با آن حرکت می­کند.

ش- دستورات هم آهنگی:

(1) شروع حمله ساعت 0400 روز 23/8/59 بقیه مراحل عملیات با اعلام کلمه رمز مخصوص

(2) خط عزیمت خط تماس است.

(3) محور اصلی پیشروی کوت الهواشم سوسنگرد.

(4) نقاط بازدید و گزارش خط امام الخضر ( احتمالاُ ام الفیصیح) ابوحمیظه، سوسنگرد، تپه الله اکبر، عطابیه، بستان، سوبله، شیب.

(5) خطوط هجوم سوسنگرد، هویزه، تپه الله اکبر، عطابیه، بستان، سوبله شیب.

(6) تأمین پهلوها- منطقه حمیدیه (جناح راست) با گروه رزمی البدر منطقه هویزه، سوسنگرد با تیپ 43 زرهی منطقه تپه الله اکبر با تیپ ابن­الولید بین الله اکبر و شیب به وسیله تیپ ابن­الولید.

4- اداری- حذف شده

 

5- فرماندهی و مخابرات

الف- قرارگاه اصلی لشکر در نشوه باقی می­ماند، بنا به دستور به نزدیکی پاسگاه شیب نقل مکان می­کند.

ب- قرارگاه تاکتیکی لشکر ابتدا نزدیک پل، در مرحله دوم در جاده کوت­الهواشم سوسنگرد، در مرحله سوم در سوسنگرد مستقر می­شود.

 امضاء فرمانده لشکر 9 زرهی سرهنگ ستاد طالع خلیل ارحیم

 

با توجه به مدرک یاد شده که از نیروهای دشمن به دست رزمندگان ما افتاده است، تصمیم قطعی سرفرماندهی عراق در اواخر ماه دوم جنگ بر این بوده که سوسنگرد را اشغال نماید. برای این منظور یک لشکر زرهی با سه تیپ زرهی کامل و حدود یک تیپ از عناصر مختلف اختصاص داد. درمقابل این لشکر دشمن که شامل 9 گردان تانک، چهار گردان مکانیزه، یک گردان شناسایی، یک گردان نیروی مخصوص و یک گردان پیاده و دو گروهان کماندو و بیش از 900 نفر از افراد ارتش خلقی بود، نیروهای ما در منطقه عملیاتی سوسنگرد فقط شامل تیپ3لشکر 92 زرهی قرار داشت که تقریباً متلاشی شده بود. بقایای آن تیپ در تپه شماره 70 در شرق تپه الله اکبر و شمال رودخانه کرخه موضع پدافندی اشغال و آرایش کرده بود. حداکثر عملی که می­توانست انجام دهد، سد کردن پیشروی نیروهای دشمن در شمال کرخه بود.

در منطقه عمومی دیگر، یعنی غرب و شرق و جنوب سوسنگرد، هیچ یگان عمده قابل ملاحظه ارتشی گسترش نداشت. پدافند این منطقه را ژاندارمری و سپاه پاسداران و نیروهای مردمی بر عهده داشتند. یگان‌های کوچکی مانند دسته خمپاره­انداز و تفنگ 106 و چند دستگاه تانک و چند قبضه موشک­انداز تاو از عناصر تیپ3در تقویت این نیروهای غیر­ارتشی قرار داده شده بود. یک گردان تانک (-) از عناصر تیپ3لشکر 92 زرهی در کرانه شمالی کرخه مستقر بود که سمت پدافندی آن به طرف جنوب کرخه بود و این گردان فقط می­توانست با آتش تانک‌ها تا مسافت 1500 متری جنوب رودخانه کرخه را بپوشاند. یک گروهان مکانیزه نیز در جنوب کرخه مستقر بود.

از استعداد رزمی یگان ژاندارمری و سپاه پاسداران و گروه رزمی دکتر چمران و سایر نیروهای مردمی اطلاع دقیقی در دسترس نبود. ولی به طور کلی جمع استعداد رزمی این نیروها از یک گردان پیاده معمولی تجاوز نمی­کرد. ( توضیح این‌که نگارنده در زمان اجرای این عملیات در صحنه نبرد، مسئولیتی را بر عهده داشتم و در جریان وضعیت نیروهای خودی بودم) غیر از تیپ3زرهی، از عناصر لشکر 92 زرهی، تیپ یک پیاده نیز در جنوب غربی اهواز به شدت درگیر بود. تنها احتیاط در دسترس لشکر، گردان 148 پیاده لشکر 77 پیاده بود که در تپه­های فولی آباد شمال غربی اهواز مستقر بود.

اما خوشبختانه در اواسط آبان ماه 1359 وضعیت توان رزمی نیروهای ما در منطقه دزفول به نحو کاملاً رضایت بخشی افزایش یافت و فرمانده نیروی زمینی دستور داد؛ کلیه عناصر لشکر 92 زرهی که در منطقه دزفول بودند، رها شوند و به منطقه اهواز تغییر مکان کنند و در اختیار فرمانده لشکر مربوطه قرار گیرند. تغییر مکان این واحدها که شامل عناصر تیپ 2 زرهی، گردان 283 سوارزرهی و گروه رزمی 37 مرکز زرهی بودند، از 13 آبان آغاز شد و در 17 آبان خاتمه یافت. لشکر 92 زرهی مأموریت پوشش کرانه شرقی کارون در منطقه اهواز را به گردان 283 سوارزرهی داد و گروه رزمی 37 و تیپ 2 زرهی به عنوان احتیاط لشکر در حوالی کارخانه تصفیه شکر واقع در 10 کیلومتری شمال اهواز و کرانه غربی رودخانه کارون مستقر گردیدند. این تجدید گسترش عناصر لشکر 92 زرهی، واقعاً نقش امداد غیبی را در آزادسازی سوسنگرد ایفاء کرد که جریان آن شرح داده خواهد شد.

در مطالب قبل گفته شد که بعد از اشغال شهر بستان و تصرف تپه الله اکبر به وسیله دشمن، در دهه سوم مهرماه 1359 منطقه عملیات سوسنگرد نیز مانند اهواز نسبتاً آرام شد و تلاش دشمن در محور بستان- سوسنگرد، به‌کار گرفته شد. نیروهای دشمن تا دهلاويه واقع در 10 کیلومتری شرق بستان پیشروی کردند، اما با مقاومت نیروهای ما که افراد سپاه و ژاندارمری بودند، مواجه شدند. ضمن این‌که توپخانه ما نیز این منطقه را به شدت زیر آتش گرفته بود و هر گونه فعالیت دشمن را خنثی می­کرد. نیروهای ما در محور بستان، دست از مبارزه نکشیدند و به نیروهای دشمن فشار آوردند و او را گام به گام به سمت غرب عقب راندند، به نحوی که در اواخر دهه دوم آبان ماه نیروهای دشمن به غرب پل سابله عقب رانده شدند و روستای دهلاويه به تصرف نیروهای ما درآمد.

 در 20 آبان ماه، نیروهای دشمن در غرب و شمال غربی سوسنگرد در تپه الله اکبر و غرب پل سابله موضع پدافندی را تحکیم کردند. اما از همین روز فعالیت غیرعادی نیروهای دشمن در منطقه عملیات سوسنگرد مشاهده شد و توپخانه دشمن فعال­تر گردید.

 در 21 آبان ماه، علاوه بر توپخانه، نیروی هوایی دشمن نیز فعال شد و متقابلاً واحد هوانیروز ما حملات شدیدی به نیروهای دشمن کردند و تلفات و خسارات قابل ملاحظه­ای به دشمن وارد نمودند.

در پایان روز 21 آبان ماه، حرکاتی از دشمن در محور طلائیه- هویزه که تا کنون آرام بود، مشاهده شد و نیروهای دشمن به طرف پاسگاه هخامنش که در حاشیه شرقی باتلاق هورالهویزه و شمال پاسگاه برزگر بود و هنوز در اختیار نیروهای ما بود، حرکت کردند و اولین تهدید مستقیم از محور سوسنگرد- هویزه- طلائیه ایجاد گردید.

از روز 22 آبان، فعالیت دشمن در محور اطراف سوسنگرد افزایش یافت. بالگردهای عراقی، از ساعت 0700 بر فراز محور حمیدیه- سوسنگرد به پرواز در آمدند و عملیات شناسایی را انجام دادند و مواضع پدافندی سپاه پاسداران را که در این محور مستقر بودند، گلوله باران کردند. هواپیماهای دشمن در ساعت 0845 شهر سوسنگرد را بمباران نمودند و توپخانه دشمن نیز از ساعت 0400 تا ساعت 0700 شدیدترین آتش­های مقدور خود را بر روی شهر سوسنگرد فرو ریخت.

 نیروی هوایی و هوانیروز و توپخانه ما نیز متقابلاً بر فعالیت خود در منطقه سوسنگرد افزودند. به ویژه هواپیماها در محور طلائیه- هویزه سوسنگرد، حملات شدیدی به نیروهای دشمن کردند. در اطراف بستان نیز این حملات اجراء شد. اثرات این حملات چنان شادی آفرین به نظر رسید که عوامل اطلاعاتی خودی خبر دادند؛ نیروهای دشمن در محور طلائیه- هویزه به کلی منهدم شدند و در منطقه بستان نیز مجبور به عقب­نشینی گردیدند. اما حوادث روز بعد نشان داد که این خبر اغراق­آمیز بود.

 

منبع: نبردهای صحنه اهواز و سوسنگرد، حسینی، سید یعقوب، 1395، ایران سبز، تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده