پدافند هوایی در دفاع مقدس
بخش سوم: پدافند هوا پایه و پدافند زمین پایه شرح چگونگی فعالیت پدافند هوایی در 8 سال دفاع مقدس: قبل از شروع بحث لازم میدانم مطلبی را که شاید برای شما خوب باز نشده باشد و تقریباً هر کسی بسته به سلیقه خود آن را تعریف میکند و برداشت­های مختلفی از آن بوجود آمده را کمی روشن تر بیان کنیم.

 

1- پدافند هوایی هواپایه

 در پدافند هواپایه از فضای کشور به صورت کلی با هواپیما­ دفاع می­گردد و تجهیزات زمین به هوا مدافع ایستگاه­های رادار و پایگاه‌های هوایی هستند، به منظور جلوگیری از غافلگیر شدن حتی ایستگاه­های رادار در این فرایند نقش کلی و اساسی ندارند و وظیفه اصلی را رادارها و پست­های فرماندهی پرنده به عهده می گیرند.

مثال: پدافند هوایی ایران قبل از انقلاب اسلامی با هواپیماهای  اف-14 ، اف-4 و اف-5 های خریداری شده مسئولیت پوشش پدافندی سراسری حریم هوائی را به عهده داشتند و هیچ نقطه ای از ایران دفاع زمینی نداشت، به جز جزیره خارک و منطقه کوچکی از شهر اهواز.

2- پدافند هوایی زمین پایه

 از فضای کشور به صورت نقطه­ای  دفاع می گردد و در تقدم یک کلیه نقاط – مراکز و مناطق حساس و حیاتی کشور به وسیله تجهیزات پدافند زمین به هوا پوشش داده میشود منجمله ایستگاه­های رادار و پایگاه‌های هوایی و مناطق درگیر با دشمن و تقدم درگیری­های با دشمن با تجهیزات زمین پایه است از هواپیما جهت پوشش مناطقی که تحت پوشش زمین به هوا نیست و یا در زمان صلح و درگیری­های رقیق و سبک استفاده می‌گردید.

مثال : پدافند هوایی زمین پایه منطقه­ای در­کشور عراق درشروع جنگ تحمیلی (البته برای کشور عراق به علت جلگه‌ای بودن اکثر مناطق مهم و حساس آن و کوچک بودن کشور عراق از نظر وسعت استفاده از یک پوشش منطقه­ای و کلی روی کل کشور امکان پذیر است).

پدافند هوایی در هشت سال دفاع مقدس

همانگونه که در تاریخچه پدافند هوایی گفته شد جمهوری اسلامی ایران در شروع جنگ تحمیلی دارای یک پدافند هوایی قدرتمند هواپایه بود که تقریباً بر فضای کشور سیطره داشت      ( به جز مناطقی که هنوز پوشش راداری آن تکمیل نشده بود مثل ایستگاه‌های رادار کرند، آبدانان، هاشم‌آباد، چابهار و …­)    و می‌توان گفت در منطقه، ایران دارای پدافند هوایی کم نظیری بود. پدافندی یک پارچه منسجم کارآمد و قابل قبول.

در شروع جنگ تحمیلی کشور عراق دارای نیروی هوایی قابل توجه که برای ما تهدیدی محسوب گردد نبود. ( هجوم اولیه نیروی هوایی عراق در روز اول جنگ تحمیلی دلایل ویژه‌ای داشت که بررسی چگونگی و علت موفقیت دشمن در این حمله با شما افسران جوان پدافند هوایی است).

شاید به همین علت صدام کشورش را با یک پدافند فراگیر زمین پایه که برگرفته از سیاست­های کلی بلوک شرق بود پوشش داده بود.

گرچه پدافند هوایی زمین پایه عراق نوپا بود و هنوز آموزش­های لازم را ندیده بود و از یک پارچگی کامل برخوردار نبود ولی یک پوشش قابل قبول روی کشور عراق ایجاد کرده بود.

پدافند هوایی ما (ایران) با چنین وضعیتی با کشور بعثی عراق روبرو گردید. ولی فراز و نشیب‌های­ زیادی را در این هشت ساله تجربه کرد به طور کلی و خلاصه می­توانیم بگوییم پدافند هوایی با گذشت زمان با دو مأموریت کاملاً متفاوت روبرو گردید:

1- دفاع سراسری زمین پایه از کل سرزمین جمهوری اسلامی ایران:

فشار بر کلیه نقاط و مناطق حیاتی و حساس کشور، که با بالا رفتن توان هوایی عراق و حملاتی که از جانب نیروهای درگیر در نبرد و رزمندگان عزیز و دلاور ما در جبهه­ها به بعثی­ها وارد می‌شد، هر روز افزایش می‌یافت، به گونه­ای که در پایان جنگ شامل کل کشور و جزایر دریاها شده بود.

2- پدافند هوایی و پشتیبانی از نیروهای سطحی :

با جلو رفتن زمان در نبرد با عراق و تجهیز و قدرت گرفتن نیروی هوایی عراق، نیروهای درگیر با نیروهای عراقی به شدت خود را نیازمند پدافند هوایی ارتفاع بالا و متوسط می‌دیدند در نتیجه فشار به پدافند هوایی جهت پوشش هوایی مناطق نبرد روز به روز افزایش می یافت.

بخش یکم

دفاع سراسری از کل سرزمین جمهوری اسلامی ایران

 

ساز و کار پدافند هوایی موجود در کشور قبل از جنگ تحمیلی براساس یک پدافند هوایی هواپایه سازماندهی و تجهیز شده بود. سیاست کلی آن بود که با تجهیزات زمین به هوا فقط و فقط از پایگاه‌های هوایی و ایستگاه­های رادار برای جلوگیری از  غافل‌گیر شدن دفاع گردد. به همین علت که منطقی هم بوده، کل پشتیبانی­های فنی و آمادی فنی و غیر فنی از طریق پایگاه‌ها و ایستگاه­های راداری که این تجهیزات دفاع از آنها را به عهده داشتند انجام می‌شد.

و در سازمان آتشبارها و گردان­های زمین به هوا هیچ‌گونه امکاناتی جهت امور پشتیبانی پیش‌بینی نشده بود.

در یکی دو سال اول جنگ که به طریق هوا پایه از کشور دفاع می‌شد، پدافند هوایی معضل سنگینی در این رابطه نداشت و به راحتی وظایف محوله را انجام می‌داد­ و به روش هوا پایه از کشور با همان سیاست کلی تعیین شده دفاع می‌کرد.

به جز مواردی که در ارتفاع پست به مناطق مرزی کشور تجاوز می‌شد­ یا نفوذهایی که­ با­کمک اطلاعات­­ آمریکا با استفاده از­­ نقاط­کور و بدون پوشش دید­ راداری انجام می‌شد.

در این ایام دفاع کلی از کشور و حتی روی دریاها برای پدافند هوایی خیلی آسان و امکان‌پذیر بود. پرسنل هوشیار و خبره کنترل شکاری و خلبانان چابک و آموزش دیده نهاجا حماسه­های شیرینی را از خود به یادگار گذاشته‌اند. که باعث غرور و افتخار نه تنها پرسنل پدافند هوایی است بلکه هر ایرانی به آن مباهات می‌کند.

البته­ کارایی و برتری سیستم‌های الکترونیک و سلاح‌های پیشرفته­ روی هواپیماهای قدرتمند و روز جهان در اختیار پدافند هوایی را هم باید مد نظر داشته باشید.

در این دوران پر افتخار پدافند هوایی به آسانی از سرزمین و منابع و ثروت­های کشور دفاع می‌کرد. حتی با هوشمندی و زیرکی با پروازهایی که در ارتفاعات پست و نقاط کور­ راداری که با کمک اطلاعاتی دشمنان فرامنطقه­ای انجام می‌شد در حد امکان مقابله می­گردید، البته­ جنگ به همین منوال­ ادامه­ پیدا نکرد و­ این دوران راحت غرورآفرین زیاد پایدار نبود و به علت‌های مختلف زیر مرارت­ها و سختی­های پدافند هوایی شروع شد:

1- به دلایل زیرروز به روز از توان پدافند هواپایه ما کاسته شد:

الف) تحریم­های گسترده جهانی ارتباط نهاجا را با سازندگان تجهیزات مدرن و روز خود قطع کرد و از نیازمندی‌های به روز برای تعمیر و نگهداری تجهیزات محروم شدیم.

ب) در تعمیر و نگه داری تجهیزات وابستگی­های زیادی را ایجاد کرده بودند و اکثر قطعات حساس برای تنظیم و تعمیر باید به خارج از کشور ارسال می‌شدند که دیگر امکان پذیر نبود.

ج) روند قطعه‌رسانی به تجهیزات قطع شده بود و به شدت نیازمند قطعات یدکی مصرفی تجهیزات بودیم.

د) استفاده از دستورالعمل‌ها و روش­های عملیاتی تدوین شده توسط آمریکا و کشورهای غربی بر مبنای مصرف گرایی هرچه بیشتر تنظیم شده بود. اصول صرفه جویی جهت سرپا نگه‌داشتن تجهیزات به منظور درآمد زایی بیشتر برای خودشان در آن دیده نشده بود. این علت باعث استفاده بی رویه و زیاد از تجهیزات گردید که فرسایش زیاد و زودهنگام رادارها و هواپیماها و سیستم­های موشکی ما را به همراه داشت. (پروازهای شبانه‌روزی چند فروندی هواپیماهای CAP و پرواز طولانی بی منطق هواپیما­ها اف-14 با چند مرحله سوخت­گیری هوایی full rediat نگه داشتن رادارهای زمین به هوا تمام وقت به‌صورت شبانه‌روزی.

2- به دلایل زیر روز به روز توان هوایی ارتش بعثی عراق افزوده شد:

الف)کشورهای غربی که شاهد موفقیت­های پی در پی سلحشوران و شجاعت­های کم نظیر نظامیان ایران در جبهه­های نبرد بودند، تصمیم به تقویت و حمایت از صدام حسین گرفتند. و بلوک شرق هم تمام هم و غم خود را بر آن داشت که در این رقابت عقب نماند.

شرق و غرب با هم  با شتاب هرچه بیشتر در تقویت نیروهای هوایی عراق کمر بستند. در مدت کوتاهی ثروت اعراب منطقه همراه تکنولوژی غرب و شرق نیروی هوایی عراق را دگرگون کردند، و در زمانی خیلی کوتاه، دیگر از سوخوی 7 و 9­ و میگ­های17 و 19 و 21 اثری در نیروی هوایی عراق نبود و جای خود را به میگ­های 25 بلند پرواز و میگ 29، رهگیر و سوخوی ­24 بمب افکن روز‌ روسیه و هواپیماهای پیشرفته میراژ فرانسوی با توانایی­های مختلف و از همه مهم تر موشک‌های ایکس28 و ایکس58 ضد رادار روسی و انواع مختلف موشک­های ضد رادار کارخانه مرتای فرانسه روی هواپیماهای روسی و فرانسوی سوار شد و شکل موازنه پدافند هوایی و نیروهای هوایی­ 2 کشور را به هم زد و فصل جدیدی را برای پدافند هوایی جمهوری اسلامی ایران باز کرد.

دوران قدرت نمایی نیروی هوایی ایران و پدافند هوایی تقریبا به پایان رسید. در نوار مرزی و مناطق نبرد برتری مطلق خود را از دست دادیم و نیروهای سطحی درگیر نبرد ما به پوشش هوایی­ زمینی پایه مخصوصا­ در ارتفاع متوسط نیاز پیدا کردند و نقاط حیاتی و حساس کشور به ترتیب مورد هجوم دشمن قرار گرفتند.

در مرحله اول تعرض به مناطق نفتی ما که عمدتاً در شرق خوزستان بودند آغاز شد و به مرور این تعرض‌ها به عمق ادامه پیدا کرد. به ترتیب تصفیه خانه­ها کوچک نفتی خطوط انتقال نفت، مخازن ذخیره نفتی و تلمبه خانه ها و در مرحله آخر پالایشگاه­های بزرگ و ترمینال اصلی نفت ایران در جزیره خارک.

در مرحله دوم عراق فشار خود را روی منابع مختلف کشور متمرکز کرد و­ نیروگاه‌های برق در سطح کشور و پست‌های برق مورد تهاجم قرار گرفت. حتی نیروگاه نکاه در کنار در­یای خزر هم از تعرض دشمن مصون نماند.

و به همین روال به سایر نقاط مهم تعرض ادامه پیدا­ کرد: راه­ها، پل­ها، کارخانجات، مناطق صنعتی و در پایان شهرهای بی‌دفاع.

 

 

 

مشکلات پدافند هوایی در تهاجمات عراق

مشکلات ایجاد شده متعاقب تهاجمات عراق به داخل ایران برای پدافند هوایی با توجه به سازمان ­و­ سازوکار ­پدافند هوایی و با توجه به ماموریت سازمانی محدود پدافند هوائی:

1- سیل انبوده درخواست سلاح و تجهیزات زمین به هوا توسط مسئولین مختلف از پدافند هوایی و مسئولین نظامی کشور‌  ( شورای عالی دفاع­، قرارگاه خاتم­، ستاد ارتش و پدافند هوایی ) به علت اینکه تامین نیازهای کشور مخصوصا سوخت مورد نیاز جبهه نبرد تامین آب و برق کشور و … برای مسئولین زیر بمبارانهای دشمن کاری بس مشکل و غیر ممکن شده بود و نیاز بود سازمان­های مختلف بدون وقفه و شبانه‌روزی کار کنند و این فشار به سازمان­های مختلف عینا به پدافند هوایی منتقل می‌شد.

در شروع این بحران­ها پدافند هوایی با کمبود سلاح مواجه بود و تجهیزات موجود پدافند هوایی که­صرفا جهت­ دفاع از پایگاه ها و ایستگاه­های رادار­جمع آوری­ شده بودجوابگوی این نیاز روزافزون کشور نبوده و مجوزی هم برای بی دفاع گذاشتن پایگاه‌ها و انتقال تجهیزات نداشتیم.

2- پس از تامین تجهیزات مورد نیاز مناطق یا نقاط مهم و حیاتی، چگونگی اتصال این تجهیزات به شبکه پدافند هوایی مشکل دوم ما بود. تیم­های ارتباطی موجود در نهاجا و پدافند هوایی جوابگوی این نیاز نبود و سازمان­های ارتباطی کشور مثل PTT آن زمان نیز حاضر به همکاری و پذیرفت این مسئولیت نبودند.

3- نبود سازمان و سازوکار مناسب در پدافند هوایی جهت پشتیبانی اینگونه ماموریت­ها (به طور کلی در گردان­های زمین به هوا و سایت هاگ پدافند هوایی و حتی فرماندهی پدافند هوایی هیچ‌گونه امکانات و وسایلی جهت پشتیبانی اینگونه ماموریت­ها مانند پشتیبانی فنی، تامین سوخت و آب و غذا وجود نداشت. چون تمام این‌گونه موارد برای پدافند هوایی توسط پایگاه‌ها و یگان­های پشتیبانی کننده انجام می‌شد که آنها هم امکان پشتیبانی در چنین وسعتی را نداشتند.

4- عدم همکاری سازمان­هایی که نیازمند پدافند هوایی بودند، مشکلات عدیده و سنگینی را ایجاد نموده بود. به علت جنگ این‌گونه سازمان­ها خودشان نیازمند به کمک دیگران شده بودند. به همین علت شدیداً در مقابل پشتیبانی از واحدهای پدافندی مقاومت می‌نمودند و حاضر به همکاری نبودند.

با صراحت اعلام می­کنم فرماندهی که باید تمام تلاش خود را صرف روبرویی با دشمن می کرد چنان گرفتار اینگونه مسائل می‌شد که می­توان گفت به تنها چیزی که نمی‌توانست فکر کند جنگ بود.

موارد ذکر شده چنان عرصه را برای همه از پدافند هوایی گرفته تا وزرا و مسئولین تأسیسات و از همه مهمتر مسئولین رده بالای نظامی کشور تنگ کرده بود که­ کار به بن بست کشیده شد. از طرفی درخواستهای بی شمار تجهیزات پدافندی و نبود تجهیزات عدم پشتیبانی­های لازم در خیلی­­ از مواقع کار به کشمش و برخورد و در نتیجه به سردرگمی کشیده می‌شد.

این معضلات سنگین و غیر قابل حل موجب گردید تا سازمانی به نام ستاد پدافند کل کشور تشکیل گردد. سازمانی زیر نظر قرارگاه مرکزی خاتم به ریاست آقای دکتر روحانی که اعضای آن تشکیل شده بود از بالاترین رده­های مسئولین و سازمانی که به طریقی به پدافند هوایی مربوط می‌شدند مانند وزیر نفت، وزیر نیرو، وزیر کشور، وزیر مخابرات و … و از نیروی هوایی و پدافند هوایی، شهید بابائی و شهید ستاری اعضای اصلی  این سازمان بودند.

کلیه مسائل و معضلات پدافند هوایی از درخواست سلاح چگونگی تأمین آن، نحوه و مسئول و چگونگی پشتیبانی­ها در این ستاد بررسی و تصمیمات بصورت مصوبه به ارگان‌های ذینفع ابلاغ می‌گردید و همه موظف به اجرای آن بودند با این تدبیر قسمتی از گرفتاری و معضلات پدافند هوایی حل شد. ولی نه همه آن با تشکیل ستاد پدافند کل کشور قسمت اعظم گرفتاری‌های پدافند هوایی شامل تأمین و واگذاری سلاح پشتیبانی‌ها و ارتباطات مواضع در سرتاسر کشور حل گردید.

همان‌گونه که به صورت مختصر اشاره شد، اولین هجوم‌های هوایی دشمن بعثی به صنایع نفت کشور بود که تا پایان جنگ تحمیلی این روند حملات ادامه داشت. حملات به تأسیسات نفتی از چاه­ها و نقاط جع‌آوری و تصفیه‌خانه کوچک نزدیک به مرز عراق شروع شد و به مرور به کل استان خوزستان گسترش یافت. در مدتی نزدیک به یک سال پدافند هوایی مسئولیت 100 نقطه نفتی را در استان خوزستان به عهده گرفت. سپس این حملات به تلمبه خانه­های خطوط انتقال نفت به داخل ایران و همچنین خطوط نفت صادراتی و در انتها به ترمینال اصلی صادرات ایران خارک و پالایشگاه‌های تأمین سوخت داخل کشور کشیده شد. در دوران دفاع مقدس بیشترین تجهیزات و نفرات پدافند هوایی، در صنعت نفت­­ کشور مشغول دفاع بودند و بعداز آن صنعت برق کشور که مشکل‌ترین بخش آن گره­های اتصال و پست­های انتقال برق بود که همه در نقاط دور افتاده، و بدون امکانات زیستی بود. مجال­ لیست نمودن مراکز حیاتی و حساس کشور در این زمان اندک نیست، فقط بدانید در روزهای پایانی جنگ نقطه­ای نبود که پدافند هوایی در آن حضور نداشته باشد از جماران گرفته تا (کند مکان) روی قله­های زاگرس از پل قطور تا ذوب آهن اصفهان­ از­ نقطه اتصال لوله­های نفت کوره کنار خلیج فارس تا نیروگاه نکاء کنار دریای مازندران.

مرارت­هائی که پرسنل پدافند هوایی در این دوران کشیده‌اند قابل توصیف نیست. افرادی از پدافند بودند که ماه‌ها و حتی در یکسال چند روز موفق به دیدار خانواده خود نمی‌شدند و شبانه‌روز و ماه­ها در مواضع می‌ماندند و نفر جایگزین جهت تعویض آنها نداشتیم.

تامین سلاح­های مورد نیاز پدافند از نقاط مختلف داخل کشور به ترتیب به طریق زیر انجام شد:

1- تخلیه پایگاه‌های هوایی و ایستگاه­های رادار که همجوار با مرز با دشمن نبودند به‌صورت کامل از سلاح­های زمین به هوا.

2- به حداقل رساندن تجهیزات زمین به هوا در حد فقط چند قبضه برای پایگاه های نزدیک به دشمن و ایستگاه­های رادار مورد تهدید.

3- تحت کنترل عملیاتی­گرفتن قسمت عمده از سلاح­های زمین بهوای نیروی زمینی و نیروی دریایی منجمله مجموعه سیستم اسکای­گارد نیروی زمینی­که دیگر برگشت نشد.

4- خرید تجهیزات ساده مثل توپ 23 م­م از چین و کره شمالی و توپ­های 5/14م­م

5- خرید تعدادی سیستم اسکای گارد از کشور سنگاپور.

این خلاصه­ای بود از سختی­ها و مرارت­های سنگینی­که پرسنل مظلوم پدافند هوایی در طول 8 سال دفاع مقدس متحمل شدند و متأسفانه نه فقط مسئولین و مردم عادی کشور فراموش کرده‌اند، بلکه خود پرسنل پدافند هوایی هم نیز آنرا از یاد برده‌اند.

فراموشی مردان شجاع و همچون کوه نسل قبلی شما که این بار سنگین را به دوش گرفتند و­کمر­خم نکردند­ مهم­ نیست ایکاش شما جوانان پدافند هوایی تجربه­های آموزنده و درسهایی که با صرف هزینه­های زیادی به دست آمده را فراموش نکنید و برای آینده این مرز و بوم محفوظ نگه دارید.

فراموش نکنید که:

چرا و چگونه پدافند (هوایی پایه) جمهوری اسلامی نانوشته به یک پدافند زمینی پایه تبدیل شد.

سازمان و ساختار نامناسب پدافند هوایی چه مشکلات سنگینی را در کشور به‌وجود آورد و چگونه تا اندازه‌ای به حد رفع نیاز رسیدند.

در آینده به چه پدافندی هوائی­ نیاز­داریم و سازمان و سازکاری که جواب گوی مملکت باشد چیست؟

چرا ستاد پدافند کل کشور بوجود آمد و آیا نیاز بود؟ در آینده چی نیاز است و به چه شکلی؟

آیا اولویت­های­ دفاعی­آینده ما همان­هایی است که در زمان 8 سال­ دفاع مقدس بوده یا تغییر کرده؟ مثلا در آن زمان شبکه گاز رسانی نقش امروز را در مملکت نداشت امروز چی؟

و موارد مشابه گوناگون دیگر ­که اندیشیدن­ به­ آن به خلاقیت و فکر افسران جوان پدافند نیازمند است.

منبع: پدافند هوایی در دفاع مقدس، سرتیپ غلامی، براتعلی، 1394، ایران سبز، تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده