سال اول جنگ؛ ارتش و سازماندهی دفاع
بخش یکم: مقدمات تجاوزات ارتش عراق به ایران در صحنه عملیات جنوب 1- مشخصات کلی عملیات الف- عنوان عملیات- عملیات پدافندی ابوذر ب- تاریخ اجرا- از فروردین تا مهرماه 1359 ....

پ- منطقه عمومی عملیات، قسمت غربی خوزستان از کرانه غربی رودخانه‌های کرخه  و کارون تا خط مرز شامل قسمتی از استان ایلام از مهران تا دهلران و موسیان

ت- قرارگاه کنترل کننده- نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران

ث- یگان‌های عمده شرکت کننده خودی

(1) لشکر92 زرهی

(2) یک گروه رزمی از تیپ37 مرکز زرهی

(3) گردان‌های توپخانه از گروه‌های 22 و 55 توپخانه

(4) تیپ 84 پیاده

(5) یک گروه رزمی از لشکر 81 زرهی

(6) ناحیه ژاندارمری خوزستان

(7) ناحیه ژاندارمری ایلام

(8) یگان‌های نیروی دریایی  در اروندرود

(9) سپاه پاسداران انقلاب

(10) نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران

ج- یگان‌های عمد متجاوز (مستخرجه از پیوست اطلاعات طرح عملیاتی ابوذر)

لشکر یک مکانیزه

لشکر 5 مکانیزه

لشکر 9 زرهی

لشکر 10 زرهی

چ- اسامی فرماندهان نیروهای ارتش

رئیس ستاد مشترک- سرلشکر شادمهر- سرتیپ فلاحی

فرمانده نیروی زمینی- سرتیپ فلاحی- سرتیپ ظهیرنژاد

فرمانده ژاندارمری کشور- سرتیپ ظهیرنژاد- سرهنگ فروزان

فرمانده نیروی هوایی- سرلشکر باقری- سرهنگ فکوری (همچنین وزیر دفاع)

فرمانده نیروی دریایی- ناخدا افضلی

ح- نتیجه نهایی

ارتش متجاوز عراق در اجرای خواسته‌های پلید امپر یالیزم جهانی از اوایل فروردین ماه سال 1359 تحریکات و تجاوزات مرزی را در تمام منطقه مرزی بین دو کشور اجرا نمود. در طول شش ماه با وجود خودداری دولت جمهوری اسلامی ایران از تشدید اختلافات مرزی، نیروهای مزدور عراق به مرور تجاوزات مرزی را وسیعتر و شدیدتر کردند، با توطئه کودتای نافرجام تیرماه 1359، ارتش جمهوری اسلامی ایران و بویژه لشکر92 زرهی دچار اختلالات وسیعی در سیستم کنترل و فرماندهی گردید. حکومت خودکامه مزدور عراق از تضعیف ارتش جمهوری اسلامی ایران آگاه شد و فرصت را برای اجرای خواسته‌های پلید خود غنیمت داشت. از اوایل شهریور ماه به مرور تجاوزات هوائی و زمینی را گسترش داد و بالاخره در 31 شهریور ماه 1359 در منطقه مرزی خوزستان تجاوز عمومی را با 5 لشکر زرهی و مکانیزه آغاز نمود و جنگ عمومی را به دولت و ملت ایران تحمیل کرد، در جریان برخوردهای مرزی شش ماهه اول سال 1359 ابتدا پاسگاه‌های مرزی ژاندارمری تلاش نمودند از تشدید اختلافات جلوگیری کنند و مسائل را بصورت اعمال مرزبانی فیصله دهند، ولی نیروهای متجاوز عمداً برخوردهای مرزی را با تیراندازی با جنگ‌افزارهای سبک و بعد سنگین تشدید کردند. از اوایل اردیبهشت ماه الزاماً پاسگاه‌های مرزی ایران تقویت شدند و درمقابل اقدامات تجاوزکارانه نیروهای عراق عکس‌العمل نشان دادند که مهمترین این حوادث در خردادماه در منطقه مهران رخ داد و منجر به زد و خوردهای جدی نیروهای دو طرف شده. قسمتی از عناصر لشکر92 زرهی از اردیبهشت ماه در نزدیکی مرز مستقر شدند و در 21 شهریور تمام عناصر لشکر92 زرهی در مواضع نزدیک مرز گسترش یافتند و نبردهای محلی از 25 شهریور شدید شد، تا در 31 شهریور به جنگ عمومی تبدیل گردید.

-2 مأموریت

الف- برابر طرح پدافندی ابوذر نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران، مأموریت یگان‌ها به شرح زیر بود:

نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران از دالامپرداغ تا فاو از مرز باختری ایران و عراق دفاع نموده و با استفاده از عناصر لشکر92 زرهی و تیپ 55 هوابرد از رودخانه اروندرود دفاع می‌کند.

ب- مأموریت پدافندی لشکر92 زرهی چنین تعیین شده بود:

در منطقه مربوطه دفاع کنید، پیشروی دشمن را در جنوب اهواز در مناسبترین مواضع پدافندی سد نمائید. آماده باشید پس از ورود لشکر 16 زرهی به منطقه آن لشکر، بنا به دستور هماهنگی‌های لازم را برای عملیات آفندی لشکر 16 زرهی در محور عین‌خوش به علی‌غربی معمول دارید.

-3 مشخصات کلی منطقه عملیات

الف- از نظر کلی، منطقه عملیات جنوب شامل بخشی از صحنه عملیات جنگ تحمیلی ایران و عراق است که در شمال به سد کنجان‌چم در شمال مهران و در جنوب به دهانه فاو در خلیج فارس محدود می‌گردد و قسمت مرزی خوزستان و قسمتی از استان ایلام را در بر میگیرد.

برابر تدابیر کلی عملیات نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران، این منطقه عملیات، منطقه مسئولیت سرزمینی لشکر92 زرهی می‌باشد که در شرایط جنگ،مسئولیت قسمت واقع در استان ایلام به تیپ 84 پیاده محول می‌گردد که در جنگ تحمیلی نیز به همین نحو عمل شد.

این عملیات در مقابل استان عماره و بصره عراق قرار دارد که از کوت‌العماره در شمال و مقابل مهران شروع و به دهانه فاو در جنوب ختم می‌گردد.رودخانه دجله عراق از شمال تا جنوب این منطقه در مسافت 15 تا 60 کیلومتری مرز جریان دارد و از نهر خین به سمت جنوب رودخانه اروند، مرز مشترک را تشکیل می‌دهد.

در خاک عراق باتلاق هورالعظیم یا هورالهویزه که از جنوب بستان تا پاسگاه مرزی طلایه  به طول قریب 70 کیلومتر گسترش دارد و به دو قسمت مجزا تقسیم می‌شود. ولی وضعیت زمین در هر دو قسمت کاملاً صاف و هموار و بدون عارضه طبیعی یا مصنوعی قابل ملاحظه می‌باشد. فقط در منطقه بین فکه تا موسیان قسمتی از مرز از ارتفاعات حمرین می‌گذرد. به نحوی که قسمتی از ارتفاعات جزو خاک ایران و قسمتی جزء خاک عراق است ولی از معبر بیات به بعد آبریز جنوب غربی ارتفاعات حمرین خط مرز می‌باشد.

در خاک ایران برعکس عراق قسمت عمده منطقه ذوعارضه و دارای ارتفاعات و تپه‌های رملی و رودخانه‌ها می‌باشد که از نظر شکل طبیعی زمین، این عوارض، منطقه مورد بحث را به 5 منطقه جزء مستقل و متمایز از یکدیگر تقسیم می‌کند. این 5 قسمت به ترتیب از شمال به جنوب عبارتند از:

منطقه موسیان، مهران، دهلران که از ارتفاعات حمرین خط مرز را تشکیل می‌دهند. قسمت صاف، دشت دهلران و دشت مهران است که نسبت به وسعت کل این منطقه چندان قابل ملاحظه نیست.

(1) منطقه غرب رودخانه کرخه از غرب اندیمشک و شوش تا خط مرز ارتفاعات حمرین بین موسیان تا فکه قرار گرفته و از شمال فکه (معبر سمیده) تا جنوب‌شرقی فکه معبر بازی است که به ارتفاعات میشداغ و تپه‌های رملی مرز منتهی می‌گردد و بعد در نزدیکی خط مرز ارتفاعات میشداغ تا شمال بستان امتداد می‌یابد. در شرق این ارتفاعات مرزی، معبر عین‌خوش و دوسلک در ارتفاعات تینه و رقابیه وجود دارد. در شرق ارتفاعات تینه، ارتفاعات ابوصلیبی‌خات و علیگرهزد و شاوریه واقع شده که بالاخره به کرانه رودخانه غیر قابل عبور کرخه می‌رسد.

جزئیات مشخصات این منطقه در قسمت یکم کتاب عملیات تیپ2 لشکر92 زرهی بیان شده است.

(2) منطقه جنوب‌غربی اهواز، یک منطقه کاملاً صاف و همواری است که از شمال به امتداد شاخه شرقی غربی کرخه کور، از شرق، رودخانه کارون، از غرب، به خط مرز محدود می‌گردد. مشخصات این منطقه در قسمت یکم کتاب عملیات تیپ یک لشکر92 زرهی بیان شده است.

(3) منطقه غرب اهواز که شامل منطقه دشت‌آزادگان می‌باشد و بین کرخه کور در جنوب و تپه‌های رملی در شمال‌غربی پادگان دشت‌آزادگان قرار دارد. رودخانه کرخه که از حمیدیه تغییر مسیر می‌دهد و در مسیر شرقی غربی تا غرب بستان در مرز جریان دارد، این منطقه را به دو قسمت متمایز جزئی تقسیم می‌کند، جزئیات این منطقه در بخش یکم کتاب عملیات تیپ3 لشکر92 زرهی بیان گردیده است.

(4) منطقه خرمشهر و آبادان که به جز رودخانه مرزی اروند و نهر خین و رودخانه بهمن‌شیر در شمال حزیره آبادان هیچ‌گونه عارضه طبیعی در منطقه وجود ندارد و زمین منطقه از رودخانه دجله در خاک عراق تا بیش از یک‌صد کیلومتر در شرق کارون در خاک ایران زمین فاقد هرگونه برجستگی می‌باشد، مشخصات این منطقه در قسمت یکم کتاب عملیات فرماندهی اروند در خرمشهر و آبادان بیان گردیده است.

ب- جنبه نظامی صحنه عملیات جنوب

(1) عوارض حساس

(الف)عوارض حساس در خاک عراق در مقابل صحنه عملیات ایلام و خوزستان از شمال به جنوب عبارتند از: شهرهای کوتالعماره، علیغربی، عماره، حلفائیه، بصره که به طور کلی در کرانه شرقی یا غربی رودخانه دجله قرار دارند. بنابراین به طور کلی کرانه شرقی رودخانه دجله  در مقابل این صحنه عملیات، عارضه حساس می‌باشد که تصرف هر قسمت از آن امتیازی برای ارتش ایران حاصل می‌کند. در شرق کرانه دجله تنها عارضه حساس ارتفاعات مرزی حمرین است و بین دجله و حمرین و همچنین در جنوب هیچ‌گونه عارضه نظامی مهمی در خاک عراق وجود ندارد.

(ب) در خاک ایران برعکس عراق از خط مرز تا وصول به کرانه رودخانه کرخه و کارون، عوارض حساس متعددی وجود دارد که از شمال به جنوب عبارتند از: شهر مهران، ارتفاعات شرقی و غربی سدکنجان‌چم، ارتفاعات مرزی حمرین، ارتفاعات شرقی دشت مهران، ارتفاعات شمالی محور عین‌خوش، دهلران، مهران، کرانه رودخانه‌های چنگوله، میمه، دویرج، ارتفاعات عین‌خوش، دوسلک، رقابیه، میشداغ، ارتفاعات شاوریه، علی‌گرهزد، ابوصلیبی‌خات، کرانه رودخانه کرخه ، ارتفاعات جنوب‌غربی اندیمشک، شهر اندیمشک، دزفول و شوش، محور اصلی تهران خرم‌آباد، اندیمشک، اهواز، خرمشهر، ارتفاعات اللهاکبر در دشت‌آزادگان، شهرهای بستان، سوسنگرد، حمیدیه، اهواز، خرمشهر، آبادان، ماهشهر و بندر امام خمینی و بالاخره کرانه‌های رودخانه کارون و بهمن‌شیر در اروند‌رود.

(1) معابر وصولی. این معابر از خاک عراق به ایران و بالعکس از یک نوع امتیاز برخوردار بوده و از شمال به جنوب منطقه عبارتند از:

(الف) معبر کوت‌العماره به دره مهران، معبر شمال سد کنجان‌چم و رودخانه چنگوله که دشت مهران را در خاک ایران و دشت زرباطیه و بدره را در خاک عراق در بر میگیرد.

(ب) معبر علی‌غربی، چیلات، دهلران که معبر باریکی است ولی برای عبور دادن نیروها به سمت علی‌غربی در خاک عراق و دهلران در خاک ایران مفید میباشد.

(پ) معبر علی‌غربی، ربوط، موسیان عین‌خوش، علیگرهزد، پای پل کرخه، اندیمشک، دزفول که خطرناکترین معبر برای ایران میباشد، ولی در خاک عراق به حساسیت خاک ایران نیست.

(ت) معبر عماره، فکه، دوسلک، پای پل، اندیمشک، دزفول که این نیز خطرناکترین معبر ایران است.

(ث) معبر عماره، فکه، رقابیه، عبدالخان (40 کیلومتری جنوب شوش) که محور اهواز، اندیمشک را قطع میکند.

(ج) معبر عماره، حلفائیه، تنگ چزابه که در تنگ به دو شاخه تقسیم میشود. یک شاخه در شمال رودخانه کرخه تا پادگان دشت‌آزادگان و حمیدیه و اهواز ادامه می‌یابد و به اهواز منتهی می‌گردد و شاخه دیگر در جنوب کرخه از محور بستان، سوسنگرد و حمیدیه به اهواز میرسد.

(چ) محور نشوه، طلایه، جفیر که در طلایه دو شاخه میشود. یک شاخه به سمت شمال میرود و به هویزه و سوسنگرد میرسد و شاخه دیگر در سمت شرق ادامه می‌یابد و به پادگان حمید و محور اهواز، خرمشهر و بالاخره اهواز ادامه می‌یابد.

(ح) محور بصره، تنومه، خط مرز که سه شاخه می‌شود. یک شاخه به پاسگاه کوشک ایران میرسد و به اهواز امتداد می‌یابد و یک شاخه به پاسگاه مرزی کیلومتر 25 و ایستگاه حسینیه در 40 کیلومتری شمال خرمشهر میرسد و خرمشهر را از شمال در بر میگیرد. شاخه سوم مستقیماً از تنومه به شلمچه و خرمشهر امتداد می‌یابد که پس از عبور از رودخانه کارون به سمت شرق جاده قدیم اهواز، آبادان را قطع میکند و به سمت بندر ماهشهر و امام خمینی ادامه می‌یابد.

(3) موانع- موانع عمده در منطقه عملیات، بین رودخانه دجله در خاک عراق و مسیر رودخانه‌های کرخه  و کارون در خاک ایران عبارتند از:

(الف) رودخانه‌های دجله ، اروندرود، کارون و کرخه

(ب) قسمتی از ارتفاعات حمرین که به  علت بریدگی‌های زیاد به سختی قابل عبور است.

(پ) ارتفاعات میشداغ و تپه‌های رملی منطقه دشت‌آزادگان.

(ت) باطلاق هورالعظم در مرز ایران و عراق.

(ث) زمینهای باطلاقی و آب گرفته که به نسبت بارانهای فصلی و طغیان رودخانه‌های دجله  و کارون و کرخه  و میزان بارندگی وسعت آنها متغیر است.

(4) میدان دید و تیر به‌طور کلی در قسمت عمده منطقه عالی است فقط در ارتفاعات تا حدودی میدان دید و تیر محدود میگردد.

(5) اختفاء و پوشش، بهعلت کمبود مناطق درختزار، اختفاء و پوشش بسیار ضعیف است. فقط در ارتفاعات و مناطق تپه ماهور تا حدودی اختفاء و پوشش از دید زمینی وجود دارد.

4- سازمان و گسترش نیروهای متجاوز

الف- خلاصه سازمان ارتش عراق از آغاز جنگ تحمیلی عبارت بود از:

نیروی زمینی جمعاً با 195000 نفر پرسنل، شامل یک لشکر پیاده، 3 لشکر پیاده کوهستانی، 4 لشکر زرهی، 2 لشکر مکانیزه، 2 لشکر گارد مرزی، یک تیپ مستقل گارد جموری (مکانیزه)، 2 تیپ مستقل نیروی مخصوص، 2 گردان موشکی زمین به زمین اسکاد، فراک و کاتیوشا.

(1)نیروی هوایی 432 فروند هواپیمای شکاری و بمب‌افکن، 36 فروند هواپیمای حمل و نقل، 33 فروند هواپیمای بمباران، 200 فروند هلی‌کوپتر از نوع مختلف، 143 فروند هواپیمای آموزشی، 1300 قبضه توپ ضدهوایی، 778 موشک از نوع موشکهای سام.

(2) نیروی دریایی  جمعاً حدود 62 فروند ناو و ناوچه و قایق جنگی، یک تیپ پیاده ساحلی، یک تیپ نیروی مخصوص، 2 گردان توپخانه ساحلی و یک گردان پدافند هوایی.

ب- خلاصه وضعیت گسترش عناصر نیروی زمینی عراق قبل از آغاز جنگ در مقابل صحنه عملیات خوزستان به شرح زیر بود:

(1) در فاو،یک گردان ساحلی، یک گردان مکانیزه، یک گردان نیروی مخصوص.

(2) درام‌القصر، یک تیپ ساحلی با 2 گردان پیاده، یک گردان مکانیزه، یک گردان ویژه هوابرد.

(3) درزبیر، تیپ26 لشکر 5 شامل یک گردان مکانیزه و 3 گردان تانک.

(4) در بصره، عناصر لشکر 5 مکانیزه (منهای تیپ26) شامل تیپ‌های 15و20 مکانیزه و یگان‌های لشکری.

(5) در تنومه، یک گردان مکانیزه و یک گردان تانک.

(6) در عماره، تیپ14 لشکر 9 زرهی و تیپ34 لشکر 10 زرهی و تیپ27 لشکر یک مکانیزه .

(7) در فکه عراق، یک گردان مکانیزه از تیپ27 مکانیزه.

(8) درعلی‌غربی، یک گردان مکانیزه از تیپ24.

(9) در چیلات، یک گردان مکانیزه از تیپ14.

(10) در شیخ‌سعد، یک گردان مکانیزه از تیپ14.

(11)در صوبیره (مقابل مهران) تیپ 43 لشکر 9 زرهی و قرارگاه تیپ17 لشکر 10 زرهی.

(12)در بدره 2 گردان تانک از عناصر لشکر 10 زرهی.

(13)در زرباطیه دو گردان مکانیزه و یک گردان تانک.

(14)در کوت‌العماره تیپ24 لشکر 10 زرهی.

(15)در ناصریه قرارگاه سپاه 3.

(16)در سماوه قرارگاه لشکر 9 زرهی و تیپ 43 و عده‌های لشکر 9.

(17)در بغداد قرارگاه سپاه 2 و لشکر 10 زرهی تیپ، گارد جمهوری، تیپ10 لشکر 10 زرهی، تیپ 8 لشکرکن سوم مکانیزه.

(18)در محاویل گردان‌های موشکی و توپخانه.

توجه: سایر عناصر ارتش عراق در مقابل صحنه عملیات غرب ایران گسترش داشتند.

– 5سازمان و گسترش نیروهای خودی

الف- سازمان، خلاصه سازمان ارتش جمهوری اسلامی ایران قبل از آغاز جنگ تحمیلی عبارت بود از:

(1) نیروی زمینی شامل 4 لشکر پیاده،4 لشکر زرهی یک تیپ پیاده، یک تیپ پیاده هوابرد، یک تیپ پیاده گارد، یک تیپ نیروی ویژه هوابرد، 5 گروه توپخانه، یک فرماندهی هوانیروز، یک تیپ آموزشی زرهی، یک گردان مستقل دژ، یک گروه رزمی مهندسی و یک گردان پل شناور.

(2) نیروی هوایی، مدارک در دسترس نبود.

(3) نیروی دریایی، مدارک در دسترس نبود.

ب- گسترش عناصر نیروی زمینی در صحنه عملیات جنوب از مهران در شمال تا دهانه فاو در جنوب به‌شرح زیر بود:

(1) تیپ 84 پیاده (منها) در مهران.

(2) تیپ2 زرهی لشکر92 زرهی در دزفول و عین‌خوش.

(3) گروه رزمی از تیپ37 زرهی مرکز زرهی در دوسلک و فکه.

(4) تیپ یک زرهی و عناصر لشکری، لشکر92 زرهی در اهواز.

(5) تیپ3 زرهی لشکر92 زرهی در دشت‌آزادگان.

(6) یک گردان تانک و یک گردان مکانیزه و گردان دژ در خرمشهر.

(7) گردان توپخانه 130م‌م و 175م‌م و کاتیوشا در منطقه دزفول و اهواز و دشت‌آزادگان و خرمشهر با توجه به استعداد کلی نیروی خودی و دشمن که بیان شد. ارتش متجاوز عراق حداقل 4 لشکر و چند تیپ مستقل در مقابل لشکر92 زرهی ایران مستقر کرده بود

منبع: طرح عملیاتی دفاعی ابوذر، سید یعقوب حسینی،1394،انتشارات ایران سبز،تهران

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده