اولین نبرد بصره
«اولین نبرد بصره» عنوان بخشی از کتاب آنچه گذشت به قلم مایکل پولاک است. منظور از اولین نبرد بصره، همان عملیات رمضان است که در تاریخ 1361/4/21 توسط نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران با هدف تصرف بصره به اجرا درآمد. در این بخش از کتاب مواردی در خصوص عملیات رمضان مطرح گردیده که میتواند برای خوانندگان و بویژه پژوهشگران حوزه دفاع مقدس جالب توجه باشد.

ایران برای انجام اولین حمله علیه عراق، تصرف بصره، دومین شهر بزرگ عراق را در نظر گرفت. نگاه تهران به جنوب عراق با جمعیت زیاد شیعه مذهب آن بود. ایرانی ها می دانستند که شیعیان عراق تحت فشار حکومت سنی مذهب آن کشور قرار داشته و به خصوص از صدام حسین نفرت داشتند، و می پنداشتند که اگر آنها بتوانند بصره را تصرف کنند، این عمل یک خیزش را در میان شیعیان عراق جرقه خواهد زد که حداقل تمامی بین النهرین را تحت تاثیر خود قرار خواهد داد. اگرچه صدام حسین و حامیان سنی وی بطور کامل از قدرت کنار نمی رفتند، ولی یک کشور جدید جدا شده از عراق، تحت سلطه و نفوذ ایران در جنوب و مناطق شیعه نشین آن کشور بوجود می آمد. بعلاوه، بصره در نزدیکی خوزستان قرار داشت، منطقه ای که ایران دارای یک زیر ساخت نظامی بزرگ، مناسب و توسعه یافته بود که می توانست عملیات با مقیاس بزرگ را در داخل خاک عراق پشتیبانی کند. بعد از بیرون رانده شدن عراق از خوزستان، ارتش عراق برای جمع آوری یگان های خود تلاش کرد. اولین اولویت آنها ساخت استحکامات دفاعی برای شکست ایران بود، چرا که عراقی ها اعتقاد داشتند که حمله ایران اجتناب ناپذیر است. در حالی که بقیه دنیا ممکن بود از طرح های ایران شگفت زده شوند، اما بغداد اطمینان قلبی داشت که ایران به عراق حمله می کند. با این ذهنیت، مهندسین رزمی عراق تمامی سرتاسر تابستان سال 1361 را در تلاش برای ساخت استحکامات در اطراف بصره بودند، که اولین هدف مشهود برای تهاجم ایران بود. آنها دو خط پدآفندی ساختند، یک خط پرده پوشش در جلو و یک خط اصلی پدافندی که چندین کیلومتر در پشت سر اولین خط قرار داشت. آنها اقدام به احداث میادین مین، رشته های سیم خاردار حلقوی، ساخت خاکریزها و مواضع پدآفندی، ایجاد سکوهای آتش برای تانک ها، احداث سنگرهای بتونی، و ساخت خاکریزهای بلند و وسیع برای استقرار مواضع توپخانه کردند. بعلاوه، عراق دریاچه ماهی را توسعه داد[1] عراق دریاچه ماهی در شرق بصره را با توسعه مناطق آب گرفته مصنوعی در اطراف آن به یک دریاچه مصنوعی عظیم جهت مسدود کردن راه هر گونه نزدیک شدن از طریق زمین، در دشت باز منطقه شرق بصره تبدیل کرد و همچنین بخش هائی از این دریاچه را با مین، سیم خاردار حلقوی وکابل های فشار قوی برق که می توانست انسان را در اثر برق گرفتگی از پای درآورد، از نظر پدآفندی تقویت و مستحکم کرد. در تیر ماه 1361 ایران 90 هزار نفر از سپاه پاسداران و بسیج را در پشت مرزهای عراق در جنوب غرب خوزستان متمرکز کرد، که توسط حداقل شش[2] لشگر نیروی زمینی ارتش (که اندکی پائین تر از استعداد رزمی خود قرار داشتند) و با حدود 200 دستگاه تانک، 200 دستگاه نفربر زرهی، و 300 قبضه توپ پشتیبانی می گردیدند. در عملیات رمضان به دو لشگر فرمان داده شد برای انجام یک عملیات انحرافی در امتداد جناح شمالی منطقه تک نمایند، در حالی که هم زمان دو نیروی ضربتی ، مرکب از نیروی زمینی و سپاه پاسداران در سرتاسر جناح شرقی در خطوط پدآفندی عراق رخنه کرده و ضمن الحاق با یکدیگر سربازان عراقی مستقر در خطوط مقدم را محاصره می کردند. در حالی که، لشگر 21 پیاده و تعداد زیادی از نیروهای سپاه پاسداران در جنوب دریاچه ماهی حمله ور می شدند و برای احاطه جناحی کامل مواضع عراق اقدام می کرد. پنج لشگر تقویت شده عراق (از لحاظ استعداد پرسنلی و تجهیزاتی) در خطوط پدآفندی مستحکم خود در انتظار مقابله با حمله ایران بودند، در حالی که لشگرهای 3 و 9 و 10 زرهی را در احتیاط خود قرار داده بودند. ایران در خلال شب 22 تیر ماه حمله کرد. نیروهای ایرانی تا قبل از این با چنین پدآفند سنگینی از سوی عراق مواجه نشده بودند، تک انحرافی در شمال و یکی از دو بازوی رخنه بر علیه جناح شرقی در معابر خود، توسط واحدهای خط مقدم عراق متوقف شدند. هرچند بازوی قسمت جنوبی که توسط لشگر 92 زرهی (و رزمندگان سپاه پاسداران) انجام می شد، در سرتاسر خطوط دفاعی عراق رخنه کرد و شروع به ادامه حمله به سوی غرب برای پاکسازی اطراف انتهای شمالی دریاچه ماهی نمود. بعد از موفقیت اولیه لشگر 92 زرهی و توقف بخشی از یگان های تک ور، تهران تصمیم گرفت که حمله را با لشگر 21 پیاده ادامه دهد و این لشگر را به شمال منطقه برای تقویت رخنه لشگر 92 زرهی اعزام نماید. هرچند، به نظر می رسد که آن لشگر و واحدهای مختلف سپاه پاسداران به طور موثر گام در داخل دام عراق گذاشته، و در داخل فضای بین سه لشگر زرهی عراق که در احتیاط قرار داشتند، به پیشروی پرداختند . در روز 25 تیر ماه آن سه لشگر زرهی عراق به رخنه ایجاد شده توسط ایران پاتک کردند و از سه طرف نیروهای ایرانی را زیر آتش قرار دادند، همان کاری که آنها در سوسنگرد در دی ماه 1359 انجام داده بودند. در این مرحله، تخمین زده می شود که نیروهای ایرانی دارای 100 دستگاه تانک عملیاتی بودند، در حالی که عراقی ها با بیش از 700 دستگاه تانک حمله کردند، و این نیروی پر قدرت ،لشگر 92 زرهی را به عقب راند و بسیاری از واحدهای سپاه پاسداران را نیز منهدم کرد. اما در عین حال به دلیل اینکه هنوز واحدهای مکانیزه عراق با قابلیت کم مانوری، به نبرد ادامه می دادند و به عنوان تیم های رسته های مشترک به کندی و محتاطانه عمل می کردند، این سه لشگر زرهی مخصوصا لشگر 9 زرهی، متحمل تلفات سنگینی گردیدند. ولی با این وجود در روز 27 تیر ماه، نیروهای ایرانی ناگزیر به مواضع پدافندی اولیه خود در پیش از حمله، بازگشتند.

هیچ مانعی در عزم و اراده ایرانی ها برای متوقف نمودن این عملیات (رمضان) وجود نداشت. لذا با شروع روز 29 تیر ماه، آنها حمله خود را مجدداً از سر گرفتند و شروع به تلاش های مکرر برای نفوذ به مواضع پدآفندی عراق نمودند. در خلال شب 31 تیر ماه، یک حمله سپاه پاسداران جهت نفوذ در خطوط پدافندی عراق در شرق دریاچه ماهی در روز بعد توسط آتش تانک، بالگرد، و آتش توپخانه عراق به عقب رانده شد. در روز 7 مرداد ماه لشگر 92 زرهی، لشگر 77 پیاده، و واحدهائی از سپاه پاسداران دوباره تلاش کردند تا یک تک احاطه ای دو طرفه را در شمال دریاچه ماهی اجرا کنند. دوباره نیروی ضربتی لشگر 92 زرهی به مواضع دشمن نفوذ کرد در حالی که لشگر 77 پیاده متوقف شد ، عراقی ها با سه لشگر زرهی پاتک کردند و نیروهای ایرانی را با تحمل تلفات سنگین به عقب راندند. با آغاز مرداد ماه، هر دو طرف فرسوده از جنگ به قطع خونریزی رضایت دادند. عراقی ها موفق شدند تا یک آفند ایران را برای اولین مرتبه از نبرد بستان در سال 1360 متوقف کنند. هرچند، برای این کار هزینه بسیار سنگینی را پرداخت کردند. در حقیقت، لشگر 9 زرهی عراق متحمل آن چنان تلفات سنگینی گردید که این لشگر منحل شد و هرگز بازسازی نگردید[3]. و در واقع تنها لشگر عراقی بود که در خلال جنگ به این سرنوشت دچارگردید.

منبع:

کنت مایکل پالک، آنچه گذشت، مترجم مهدی خسروی نژاد،تهران، ایران سبز، 1389

گردآوری و تدوین : سرهنگ ستاد علی سجادی

 


[1]دریاچه ماهی که عرض آن نزدیک به 2 کیلومتر و طول 27 کیلومتر در شرق بصره قرار دارد که

توسط نهر کتیبان از رودخانه دجله آبگیری شده و برای پرورش ماهی از آن استفاده می شد که

ضمناً یک مانع بسیار مناسب برای پدآفند از بصره در شرق این شهر به حساب می آید.(ویراستار)

[2]نویسنده دچار اشتباه شده است. چهار لشگر و یک تیپ مستقل از نیروی زمینی ارتش جمهوری

اسلامی ایران در این عملیات شرکت داشتند.(مترجم)

[3]از باقیمانده نفرات و تجهیزات آن لشگر، لشگر 17 زرهی شکل گرفت. (مترجم)

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده