به مناسبت سالگرد بازگشت آزادگان سرافراز
سدۀ بیستم میلادی، زمان وقوع رویدادهای بزرگ تاریخی در عرصه ی جهانی است. پیروزی انقلاب اسلامی در ایران را باید یکی از مهم ترین و تاثیر گذارترین حوادث این سده برشمرد و پس از آن جنگ هشت ساله تحمیلی که باعث شد بسیاری از جوانان غیور جمهوری اسلامی ایران به شهادت برسند و یا جانباز و اسیر شوند از دیگر وقایع مهم این سده است.

 قبل از شروع حملۀ سراسری عراق به ایران، رزمندگان جمهوری اسلامی ایران تعداد 37 اسیر عراقی در شش ماهه نخست سال 59 گرفتند. این نشان دهندۀ تجاوزات عراقی ها قبل از شروع جنگ تحمیلی بود. در روزهای اول پس از شروع جنگ تحمیلی اسیران زیادی گرفته شد. در مدت شانزده روز اول جنگ تعداد اسراء عراقی به 279 نفر رسید.

حفاظت و نگهداری از اسیران جنگی
 در ابتدای جنگ، اسرای عراقی در وهلۀ اول در همان یگان های خط مقدم بازجویی می شدند. در آنجا اخبار و اطلاعاتی را که به درد آن یگان می خورد از آنها می گرفتند. بعد اسیران به واحدهای بعدی که لشگر یا قرارگاه بود منتقل می شدند. در آنجا نیز مورد بازجویی قرار می گرفتند و زمانی که دیگر اطلاعات جدید قابل بهره برداری نداشتند، به شهرها و استان های مرکزی دیگر فرستاده می شدند تا از آنها نگهداری کنند. مسئولیت و نگهداری و ادارۀ این اسیران به یگان دژبان ارتش واگذار شد. در ابتدا دو اردوگاه حشمتیه و پرندک برای نگهداری اسیران در نظر گرفته شده بود و به تدریج به دلیل افزایش تعداد اسیران عراقی، مکان های دیگر نیز برای نگهداری از آنها اختصاص یافت.
پیام امام(ره)، منشور نگهداری از اسیران
در عملیات های موفقی چون ثامن الائمه، فتح المبین، طریق القدس و … نیروهای ارتش عراقی زیادی به دست رزمندگان ایرانی اسیر شدند که در حدود پانزده تا بیست هزار نفر بودند. در چنین شرایطی طبیعی بود که بحث نگهداری اسیر در جمهوری اسلامی به صورت اساسی و زیر بنایی مطرح گردد، تا اقداماتی که انجام می شود در راستای اهدافی باشد که حکومت اسلامی دنبال می کند. به همین جهت اولین پیام امام در دوازده فروردین سال 1361 راجع به منشور نگهداری از اسراء در جمهوری اسلامی ایران به شرح زیر صادر گردید:
((… گرچه می دانم مکتبی بودن و متعهد به اسلام راستین بودن، اقتضا می کند تا رزمندگان اسلام با اسیران جنگی و پناهندگان با عطوفت و فتوت و به گونه ای اسلامی رفتار کنند، که بحمد الله می کنند، هر چند صدام و صدامیان بر خلاف اینان رفتارشان غیر اسلامی و سبوعانه می باشد، لیکن تذکر و تأکید سودمند است و باید جوانان ما و کسانی که عهده دار اسیران و پناهندگان هستند، طعم شیرین رحمت و بزرگواری اسلام را به آنان بچشانند و با آنان، آن گونه رفتار کنند که مولای آنها و پیشوای عظیم الشأن آنها با بدترین خلق خدا و جنایتکارترین انسان ها، ابن ملجم لعنه الله علیه، رفتار فرمود، تا اسیرانی که ضربۀ روحی خورده اند احساس آرامش و جبران در حکومت اسلامی نمایند و پس از آزادی در مسلک مبلغین اسلام و احیاناً فداکاران آن درآیند که این خود خدمت پر ارزش اسلام و جمهوری اسلامی است. چه بسا که این اسیران و پناهندگان با اجبار و تهدید به مرگ خود و خانواده هایشان به جبهه فرستاده شده باشند، چنانچه بعضی از آنها این ادعا را دارند. گمان نکنید که آن خوی جنایتکاری و سبوعیتی که در امثال صدام است، در اینها باشد. چه نیکوست که جوانان عزیز و نگهبانان این بازی خوردگان از یک موجود صدامی یا در خدمت جنایت، یک انسان اسلامی و در خدمت مکتب مقدس قرآن بسازند و بدانند که ((مَن اَحیا نفساً فکانّما أحیا الناس جمیعاً)) و هدایت از بزرگترین مظاهر احیاء است. این پیام بعداً در بین نیروهای  مسلح که نگهداری اسراء را به عهده داشتند، به عنوان ((منشور نگهداری اسیر)) مطرح شد.
تشکیل کمیسیون اداری اسرای عراقی
پس از پیام امام خمینی (ره) بلافاصله شورای عالی دفاع جلسه ای تشکیل داد. در تاریخ 1361/6/31 یعنی یک روز پس از پیام حضرت امام تصمیماتی گرفته شد. مهم ترین این تصمیمات تشکیل کمیسیون اداری اسراء عراقی بود. ادارۀ کمیسیون اسرا مرکب از افراد زیر بودند: نمایندگان ستاد مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران، نماینده نخست وزیری، نماینده سپاه پاسداران، نماینده وزارت خارجه، نماینده وزارت کشور، نماینده ستاد تبلیغات جنگ و نماینده دفتر عراق و مسئولیت ادارۀ کمیسیون اسراء به عهده نمایده نخست وزیری گذاشته شد. مسئولیت و حفاظت و نگهداری اسراء مانند سابق به عهده ارتش گذاشته شد. به عبارتی دیگر ارتش بازوی اجرایی کمیسیون بود. با تشکیل کمیسیون اداری اسراء مرحلۀ جدیدی در نگهداری اسراء آغاز گردید.
تشکیل کمیته اسراء و مفقودان ایرانی
با افزایش تعداد مفقودان شورای عالی دفاع  پیشنهاد هلال احمر ایران جلسه ای تشکیل داد. و در تاریخ 1362/7/18 به منظور ایجاد هماهنگی لازم بین ارگان ها برای رسیدگی به امور اسراء و مفقودان و شهدای ایرانی و خانواده های آنان، تشکیل کمیتۀ اجرایی تقویت شد. مسئولیت این کمیته با هلال احمر ایران بود. مدیر کل امور بین المللی هلال احمر مسئولیت این کمیته را بر عهده گرفت و نمایندگان شش ارگان در کمیته عضویت داشتند: نخست وزیری، ارتش، سپاه، هلال احمر، ستاد تبلیغات جنگ و بنیاد شهید.
وظیفه این کمیته عبارت بود از: 1- رسیدگی به امور اسراء و مفقودان و شهدای ایرانی و خانواده های آنان 2- رسیدگی به امور اسیران آزاد شدۀ ایرانی که بعداً لقب آزاده گرفتند. 3- کنترل ارتباط نمایندگان کمیتۀ بین الملل صلیب سرخ در تهران 4- جمع آوری تخلفات، شکایات، افشاگری و محکوم کردن رژیم عراق با ارائۀ مستندات.
 تبادل اسراء در زمان جنگ
در طول دفاع مقدس، مسئولان ایران تلاش زیادی نمودند تا اسیرانی را که از معلولیت و جراحات خیلی شدیدی رنج می بردند، آزاد نمایند و یا صلیب سرخ هم بارها در این زمینه صحبت کردند. طرف عراقی به خاطر اینکه جمهوری اسلامی ایران یکجانبه اقدام به آزاد سازی این دسته از اسراء نمود، حاضر به همکاری نبود. از تاریخ 60/3/26 تا تاریخ 68/10/27 در 21 مرحله تعداد 1341 مفر از اسیران معلول و بیمار عراقی آزاد شدند. عراقی ها هم وقتی با این اقدام از سوی ایران مواجه شدند، ناگزیر اقدام مشابه ای انجام دادند و تعداد 946 نفر از اسیران معلول و بیمار ایرانی را آزاد نمودند. در میان آنها تقریبا یک سوم شهروندان و افراد غیر نظامی بودند که توسط عراقی ها در مناطق مرزی اسیر شده بودند، حتی تعدادی زن هم در بین آنها مشاهده می شد.
و سرانجام پس از تهاجم عراق به کویت در تاریخ 1369/5/17 آیت ا… هاشمی رفسنجانی، رئیس جمهور وقت ایران طی نامه ای به صدام حسین تأکید کرد که عراق باید از اراضی اشغالی ایران، عقب نشینی نماید و هرچه سریعتر اسیران ایرانی را آزاد نماید. دقیقاً یک هفته بعد از نامه رفسنجانی، صدام در تاریخ 1369/5/24 طی نامه ای به ریاست جمهوری ایران موافقت نمود تا ظرف 48 ساعت آینده یعنی در تاریخ 1369/5/26 همۀ نیروهای خود را از مناطق ایران خالی کند و اسیران ایرانی را آزاد نماید. بعد از این نامه بلافاصله مقام معظم رهبری به شهید نظران، رئیس وقت کمیسیون اسراء فرمودند که در برابر اقدام عراق، ایران نیز همان تعداد اسیر را در تاریخ 1369/5/26 آزاد نماید. و سرانجام در همان روز حدود 1000 اسیر عراقی به مرز خسروی فرستاده شد تا دقیقاً در روزی که عراقی ها، اسیران ایرانی را آزاد می کند، این اسرا هم تحویل عراقی ها شوند. بدین ترتیب آزاد سازی اسرا از مرداد ماه 1369 آغاز و یک ماه طول کشید و تعداد 37532 نفر از اسیران ایرانی طی یک ماه آزد شدند. جمع اسیران عراقی آزاد شده نیز طی این مدت 37934 نفر بود. آزادگان بازگشتند، آنگونه که انتظارش می‌رفت، در میان شور و اشتیاق مردم، در میان جشن و سرور، آزادگان بازگشتند، آنگونه که انتظارش می‌رفت، با همان آرمان‌های متعالی و حس پاسداشت ارزش‌های اسلامی و انقلابی، آنان بازگشتند تا پرچم ایران اسلامی سرافرازتر و پرغرورتر از همیشه بربلندای قله استقامت در جهان به اهتزار درآید.
26 مردادماه سال ۱۳۶۹ نقطه عطفی در تاریخ مقاومت و پایداری ایران به شمار می‌رود، خاک خسروی در این روز پذیرای گام‌های خسته اما استوار سربازانی بود که سال‌ها پیش در عرصۀ دفاع و آزادگی، در چنگال دژخیمان بعثی اسیر شدند. اسارت یعنی انتظاری بی‌پایان و مشقت اما رهروان راه آزادگی در زندان‌ها و اردوگاه‌های بعثی، عشق را در اسارت معنایی دیگر بخشیدند، اسارت آنان عین آزادگی بود، آزادگی و آزاده خواهی در برابر قاصبان حق و عدالت.

 

 محمد دانشی، فرشاد نژادخیر

منابع: نجفی/ عبدالله، پابه پای آزادگان، مرکز اسناد انقلاب اسلامی 1386

 

0 دیدگاه کاراکتر باقی مانده