• ارتش کلمه ی طیبه است. (فرمانده معظم كل قوا)
  • ارتش جمهوری اسلامی ايران تنها ارتشی است كه در خدمت مردم و منافع ملی است و اعتقادات و احساسات بدنه و فرماندهان آن نيز همانند آحاد مردم است. (فرمانده معظم كل قوا)
  • اساس استقلال مملكت بر ارتش است؛ بر نيروهاى زمينى و هوايى ودریائی است؛ لكن ارتشى كه متكى به ملت باشد. (امام خميني-ره)
  • وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهدِیَّنَهُم سُبُلَنَا وَ اِنَّ اللهَ لَمَعَ المُحُسِنِینَ (قرآن کریم، سوره مبارکه عنکبوت، آیه شریفه 69)
  • ما در جنگ ابهت دو ابرقدرت شرق و غرب را شکستیم. (امام خمینی - ره)
  • چرائی های جنگ تحمیلی و پاسخ به پرسشهای شما در خصوص دفاع مقدس در قسمت پرسش از شما، پاسخ از ما.
  • ارتش ما پشتوانه ملت ماست؛ ارتش ما ضامن استقلال كشور ماست. (امام خميني-ره)
  • «رژیم صهیونیستی ۲۵ سال آینده را نخواهد دید»، جملۀ منتخب مردم از بیانات سال94 مقام معظم رهبری(ایسنا)
  • 29 فروردین روز ارتش و سالروز حماسه آفرینی های نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران گرامی باد.
ارتش و دفاع مقدس از دیدگاه ولایت
صوت و تصویر
قطعنامه ها
کتاب آموزش معارف جنگ
آمار بازدید

اقدامات ارتش جمهوری ایران در سال اول جنگ تحمیلی عراق علیه ایران


رضا واضحی

چکیده

  آمریکا، پس از ناکامی در عملیات طبس به منظور تحت فشار قراردادن ایران، کودتای نقاب ( نجات قیام ایران بزرگ) را به اجرا در آورد که با عدم موفقیت روبرو گردید. پس از شکست کودتا، راهکار بعدی آمریکا برای تحت فشار گذاشتن و حتی نابودی جمهوری اسلامی ایران، ایجاد یک غائله مرزی( با توجه به اوضاع سیاسی و امنیتی و توان نیروهای مسلح ایران) بود که به زعم آنها، می توانست منجر به دستیابی به اهدافشان شود. از این رو مقدمات لازم را برای تجاوز رژیم بعثی عراق به ایران آغاز کردند.

جنگ تحمیلی،دفاع مقدس،ارتش،هیئت معارف جنگ،شهید صیاد شیرازی،جنگ ایران و عراق،جنگ

ستاد مشترک ارتش ج.ا.ا با توجه به قرائن و شواهد موجود مبنی بر خطر وقوع جنگ از طرف کشور عراق در مناطق مرزی(غرب و جنوب غرب) دستور می­دهد نیروهای سه­گانه طرح­های پدافندی خود را تهیه و ارائه نمایند. نیروهای سه­گانه اجا (نزاجا، نهاجا و نداجا) به ترتیپ طرح­های( ابوذر، البرز و ذولفقار ) را تهیه و به محض شروع جنگ تحمیلی آنها را  مرحله به مرحله به اجرا در می آورند.

نزاجا، پس از طرح ابوذر که حدود دو ماه بر جبهه­ها حاکم بوده، طرح­های بدر، خندق و ضربت را جهت اجرای عملیات­های محدود و نیمه گسترده اجرایی نموده و سایر نیروها نیز متناسب با طرح­های خود اقدامات بسیار مهمی انجام می­دهند که در روند امور جنگ بسیار تاثیر گذار بوده و این فعالیت­ها، زمینه­ساز اجرای  عملیات­های سرنوشت­ساز بزرگ در سال­های بعدی شده­است.

 

واژگان کلیدی: ( وضعیت اجا قبل شروع جنگ، عملکرد اجا در سال اول جنگ، تحرکات دشمن و جنگ تحمیل)

 

مقدمه

    «نظام سیاسی عراق با روی کار آمدن صدام حسین، دریک مقطع زمانی دست به تبیین راهبرد جدید ژئوپلیتیکی زد که ساختارهای نظام تازه تاسیس جمهوری اسلامی ایران هنوز به نحو کارآمدی شکل نگرفته بود و کشور با مسایل مختلفی درگیر بود. گرچه برخی از آنها جزو پیامدهای قهری انقلاب به شمار می­آیند، اما بسیاری نیز از دسیسه­های آشکار و پنهان بیگانه­گان نشأت می­گرفت.

بسیاری از مناطق کشور دست­خوش ناآرامی­های سیاسی و اجتماعی بودند که لاجرم آسیب­های امنیتی را نیز به همراه داشتند. به عنوان نمونه ناآرامی­های آذربایجان، غائله­های کردستان، ترکمن صحرا، خوزستان و... که احزاب و گروه­های سیاسی در پی دستیابی به سهمی بیشتر از قدرت بودند.

ازطرفی ساختار نیروهای نظامی کشور از هم پاشیده و در ضعیف­ترین وضعیت ممکن بسر می­بردند. اکثر کارکنان پایور و وظیفه دچار بی­سامانی بودند. فرماندهان رده بالای ارتش از کشور خارج و یا در بازداشت بودند و آنهایی که مانده بودند، به علت وجود نگاه منفی نسبت به نهادها و ساختارهای بجای مانده از رژیم پهلوی در بی­اعتمادی بسر می­بردند. رواج شعارهایی مبنی بر لزوم انحلال ارتش نیز عاملی شده بود که نگاه ارتشیان را از ترسیم هرگونه آینده­ای در کشور باز می­داشت و بسیاری از سلاح و تجهیزات ارتش در خلال تصرف پادگان­ها و مراکز نظامی به دست مردم و گروهک­های مسلح افتاده بود.» (درودیان، 1378: 32)

یکی از وقایع مهم پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، واقعه جنگ هشت ساله­ای است که کشور عراق بر کشورمان تحمیل کرد. این جنگ برای مردم ايران تنها یک حادثه تاریخی نیست بلکه تاثیر­گذاری آن بر معادلات سیاسی و نظامی منطقه غرب آسیا برای کشور ما بسیار مهم است. ماهیت بین المللی این جنگ، به مراتب از بسیاری از جنگ­های کشورهای جهان سوم بیشتر بوده است. تفکرات رژیم عراق از روزهای آغازین جنگ، به پشتیبانی قدرت­های بزرگ و اکثر حکومت­های عربی منطقه خلیج فارس ملموس بود. در این جنگ، آمریکا و شوروی عملاً در یک جبهه واحد و به صورت همگرا از دولت عراق، حمایت کردند. البته نوع همکاری و میزان کمک آنها به حکومت صدام، در طول سال­های دوران جنگ، متفاوت بود. اکثر کشورهای عربی منطقه خلیج فارس نیز با کمک­های وسیع مالی، عراق را حمایت کرده و همچنین رؤسای کشورهایی مانند مصر و اردن با اعزام نیرو در کنار صدام حسین قرار گرفتند.

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، ارتش جمهوري اسلامي ايران بر مبنای آرمان­های انقلاب و امام در حال بازسازی بود. طبیعی بود که در آن شرایط بسیار حساس و پیچیده، همه­ی نگاه ها به سوی نیروی زمینی ارتش بود. انتظار به حقی که ارتشیان دلاور و انقلابی نیز به خوبی آن را درک کرده بودند. دفاع و ایثار در راه میهن اسلامی را وظیفه ذاتی خود می­دانستد.گروهی در کسوت بسیجی با جوانان ارتشی و سپاهی و نیروهای زیر پرچم اسلام و ولایت گرد آمدند. اقوام مختلف ایرانی مانند عشایر و مرزداران غیور، ترک، مازنی، فارس، بلوچ، کرمانی، گیلانی، تهرانی، کرد، لر، عرب، تنگستان، اقلیت­های دینی و مذهبی همه با نیت و هدفی مقدس برای نجات کشور از هجوم دشمن به رسمان الهی جنگ زدند. ارتشی که طارق عزیز وزیرامور خارجه عراق، آن را از هم پاشیده و مضمحل می­نگاشت؛ با شروع جنگ توانست با سازماندهی تعجیلی و تلاشی بی­امان، پیشروی اولیه­ی قوای دشمن را سد نماید و با ایجاد تاخیر و استقرار در موقعیت­های مناسب در طول محورهای پیشروی دشمن، این مرحله از عملیات را که قبلاً به وضوح در طرح ابوذر نیروی زمینی پیش بینی شده بود، اجرا کند.

«آمریکا پس از ناکامی در عملیات طبس به منظور تحت فشار قراردادن ایران، کودتای نقاب(نجات قیام ایران بزرگ) را به اجرا در آورد که با عدم موفقیت روبرو گردید. پس از شکست کودتا، راهکار بعدی آمریکا برای تحت فشار گذاشتن و حتی نابودی جمهوری اسلامی ایران، ایجاد یک غائله مرزی( با توجه به اوضاع سیاسی و امنیتی و توان نیروهای مسلح ایران) بود که به زعم آنها، می توانست منجر به دستیابی به اهدافشان شود. از این رو مقدمات لازم را برای تجاوز رژیم بعثی عراق به ایران آغاز کردند.

 صدام­حسین و هم­پیمانانش با شروع تهاجم قصد اشغال سه­روزه خوزستان و فتح یک­هفته­ای تهران را داشتند که این امر با مقاومت سرسختانه نیروهای مسلح ایران خصوصا ارتش همراه شد به­طوری­که دشمن ناکام شده پس ­از یک­هفته از شروع جنگ اظهار ندامت نمود. توقف و تثبیت نیروهای عراقی در استان­های غربی و جنوب­غربی کشور در حالی صورت گرفت که در زمان پیروزی انقلاب اسلامی تا شروع جنگ تحمیلی سپاه پاسداران سازمان کاملی نداشته به همراه اجا درگیر جنگ­های داخلی بود.» (بابایی، 1389: 46)

این مقاله با ارائه بخش کوچکی از اقدامات ارتش جمهوری اسلامی ایران درآن مقطع زمانی بسیار حساس بعد پیروزی انقلاب به این سوال که «اجا چه فعالیت­های مهمی را در سال اول جنگ جهت متوقف و تثبیت دشمن انجام داده است؟» جواب دهد. تجارب ارزنده کسب شده در اين عرصه نه تنها فرصت مناسبي براي مطالعه، بررسي و انتقال دانش نظامي براي فرماندهان و پژوهشگران اين عرصه را فراهم می­نمايد، بلکه بيانگر مقطع تاريخ بسيار مهمي است که به­ منزله گنجينه سرشار از معارف، دانش، تجربه و عبرت است. ناتوانی ارتش عراق در پیشروی و دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده­ی صدام، یعنی تثبیت دشمن را می­توان نقطه­ی عطف جنگ ایران و عراق و مهمترین اقدام ارتش جمهوری اسلامی ایران در آغاز تجاوز دانست که به دلایل متعدد کمتر مورد توجه قرار گرفته و به آن پرداخته نشده است.

مبانی نظری

الف-وضعیت اجا قبل از شروع جنگ تحمیلی

   در دفاع مقدس آنچه بیش از همه ذهن جوان ایرانی را می­کاود، این است که چرا ایران اسلامی با این همه توان نظامی نتوانست مانع تجاوز عراق به ایران شود. برای پاسخ به این سؤال به هیچ وجه نمی توانیم دنبال مقصر بگردیم ولی بایستی به تاریخ انقلاب مراجعه نماییم تا شرایط کشور در کوران انقلاب و مسائل سیاسی، اجتماعی کشور و اتفاقات دوران انقلاب را بررسی نمائیم. اما از نظر کارشناسی می­توان چنین پاسخ داد؛ چون قدرت بازدارندگی کشور در مقابل تهدیدات کافی نبود لذا دشمن برای رسیدن به اهداف خود آمادگی نبرد با جمهوری اسلامی را درتوان نظامی خود دیده و با تصوّر پیروزی نزدیک، جنگ را آغاز کرد. بنابراین موضوع اصلی قدرت بازدارندگی است که بایستی تعریف شود. در یک جمله می توان گفت قدرت بازدارندگی همان قدرتی است که بعد از جنگ ایران و عراق از سال 1367 یعنی بیش از ربع قرن تاکنون با وجود دشمنانی قوی­تر از رژیم صدام حسین مثل آمریکا و اسرائیل و تهدیداتی مداوم مانع بروز جنگ علیه ایران شده است. البته لزوماً قدرت بازدارندگی صرفاً نظامی نیست بلکه این قدرت ترکیبی از مؤلفه­های پنجگانه ( سیاسی، اقتصادی، اجتماعی- فرهنگی، جغرافیایی و نظامی) است. در هر صورت کشور در شهریور 1359 فاقد این قدرت بود و جنگ خانمان­سوزی را شاهد بودیم. و همسایه غربی ما به سرکردگی صدام حسین به قصد تجزیه کشور جنگ را آغاز کرد. اما سؤال دوم که مهمتر از آن است چگونگی شکست دشمن در اهداف از پیش تعیین شده خود است. چرا که هیچ فرماندهی با اطلاع از شکست، جنگی را آغاز نمی کند بنابر این صدام در مورد پیروزی خود مطمئن بود.

در این قسمت باید عرض کنم که صحبت های فراوانی در مورد سال اول جنگ و شکست دشمن در این مرحله از جنگ که بسیار هم مهم بوده و زمینه­ای برای موفقیت در سال­های بعدی جنگ شده است. برخی از کارشناسان که سال اول را سال شکست توصیف کرده­اند. اما بنظر می­رسد اگر شکستی بوده است مربوط به سال قبل از جنگ و عدم آمادگی کشور و نیروهای مسلح بوده ولی سال اول جنگ که توانستیم دشمن تا بن دندان مسلح را متوقف کرده و با تحمیل یک جنگ فرسایشی نیروهای او را فرسوده نموده و مانع دستیابی او به اهدافش گردیم. با وجود نظریات مختلف از سوی افراد نظامی و غیر نظامی برای دفاع از حساس­ترین مناطق عملیاتی یعنی خوزستان یک تفکر حساب شده بر دفاع از منطقه حاکم بوده است. اسناد بدست آمده ازنیروها من جمله نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران نشان می­دهد که نیروی زمینی با طرح­های سه­گانه­ای توانسته صحنه جنگ را در سال اول هدایت و اداره نماید.

نظریات موجود این بوده است که برخی دفاع اصلی را در منطقه جنوب خوزستان و دفاع از خرمشهر و آبادان  می دانستند و برخی دیگر بر حفظ و نجات اهواز پای می­فشردند و گروه سوم اولویت دفاع را به شمال خوزستان می­داده­اند. در این مورد طرح ابوذر که از چند ماه قبل از آغاز جنگ توسط معاونت عملیات نیروی زمینی تهیه شده بود، مأموریت تأخیر در عملیات دشمن را به نیروهای موجود در منطقه جنوب و غرب می­دهد. مفهوم این طرح این است که نیروهای موجود که استعداد آنها نسبت به دشمن بسیار کمتر است، بایستی حرکت دشمن به سمت داخل مرزها را با کندی مواجه نموده سپس آنها را متوقف نمایند. که این کار توسط لشکرهای سرزمینی نیروی زمینی و مدافعین مردمی محلی و غیرنظامیانی که توانسته بودند خود را به مناطق جنگی برسانند بخوبی انجام شد و دشمن پشت رودخانه­های کرخه و کارون در جنوب و روی ارتفاعات صعب­العبور غرب کشور دقیقاً در مناطقی نامناسب از نظر دشمن و مناسب از نظر نیروهای خودی متوقف گردید.

در این مرحله از بحران که بیش از پنج ماه ادامه یافت رهبری عملیات منطقه جنوب غرب از مهران در شمال تا دهانه اروند رود در خلیج فارس (دهانه فاو) با فرماندهی لشکر92 زرهی بود و فقط عناصر سازمانی و زیر امر لشکر 92زرهی، گردان دژ151پیاده در خوزستان حاضر و آماده برای مقابله با تهدید ارتش عراق بود. در این مدت فقط یک گروه زرهی از عناصر تیپ37 زرهی مرکز پیاده و سه گردان توپخانه سنگین برای تقویت لشکر 92زرهی به خوزستان اعزام شده بودند. در اواخر شهریور تیپ 84پیاده خرم آباد نیز در منطقه دهلران تا مهران مسئولیت پدافند جناح شمالی صحنه عملیات خوزستان را برعهده گرفت. لشکر92زرهی با داشتن چنین ماموریت مهم در وضعیت آمادگی رزمی مناسبی نبوده و استعداد لشکر به حدود 60 درصد استعداد سازمانی تقلیل یافته بود در تیرماه همان سال توطئه کودتای نافرجام نقاب در یگان¬های ارتش از جمله لشکر 92زرهی کشف و تعدادی از افسران لشکر(فرمانده لشکر و سه فرمانده تیپ) به اتهام شرکت در کودتا بازداشت شدند. اختلال بیشتری در آمادگی رزمی آن لشکر بوجود آمده بود. با این حال اقدام موثری برای بالا بردن استعداد رزمی آن لشکر در آن شرایط خطیر به عمل نیامده بود. حتی تا شروع جنگ تحمیلی افسری برای فرماندهی لشکر و فرماندهان تیپ تعیین نشده بود. لشکر با آن روحیه در مقابل دو لشکر زرهی و دو لشکر مکانیزه و یک لشکر پیاده که از هرلحاظ مجهز و آماده بودند، قرار گرفته بود. با استفاده از یگان¬های تحت امر و زیر امر در حد توانایی خود در مقابل تهاجم نیروهای متجاوز عملیا ت تاخیری انجام داد. در یک هفته اول جنگ تحمیلی با همین توان رزمی پایین موفق شد پیشروی نیروهای دشمن را در کرانه غربی رودخانه کرخه و غرب ارتفاعات الله اکبر، بستان، کرانه رودخانه کارون و حاشیه غربی خرمشهر متوقف کند.

ب-عملکرد اجا در سال اول جنگ در راستای طرح¬های عملیاتی
1-عملکرد ستاد مشترک ارتش ج.ا.ا در سال اول جنگ در راستای طرح¬های عملیاتی
   الف) ستاد مشترک ارتش ج.ا.ا برای نشان دادن فعالیت¬های خصمانه دشمن در مناطق مرزی از ریاست جمهوری اسلامی ایران (که درآن موقع به عنوان فرماندهی کل نیروهای مسلح را برعهده داشته)، دعوت به عمل آورد جهت اتخاذ تصمیمات کلان تا از نزدیک، بازدیدی از مرزها داشته باشند. که این مهم در دو مرحله یک مرحله در غرب کشور و یک مرحله هم در جنوب غرب کشور انجام و در خلال بازدید از آمادگی رزمی تیپ 2زرهی دزفول بازدید داشته و ضمن تقدیر از کارکنان تیپ مذکور در میدان تیر اشاره داشتند«ما قصد جنگ با هیچ کشوری را نداشته و نداریم، لیکن تحریک ابر قدرت¬ها سبب شد برای دفاع از وطن عزیزمان ایران بهترین فرزندان میهن را به این ماموریت اعزام داریم و به امید آن روزی که کلیه سرزمین¬هایی که از صدر اسلام متعلق به مسلمانان است از قید و بند رها و با وحدت کامل ایران قلب سرزمین اسلام شود»(حسینی، 1394: 111)
ب)«با توجه به قرائن و شواهد موجود در مناطق مرزی(غرب و جنوب غرب) و فعل و النفعالات دشمن در عرصه¬های نظامی، سیاسی، اقتصادی و... ستاد مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران خطر وقوع جنگ از طرف کشور عراق را متصوّر دانسته و طی نامه شماره9-06-01-201-15به تاریخ 27/8/1358 دستور می-دهد نیروهای سه¬گانه طرح¬های پدافندی خود را تهیه و به آن ستاد ارائه نمایند. که نیروهای زمینی، دریایی و هوایی اجا به ترتیب طرح¬های ابوذر، ذولفقار و البرز را در اواخر سه ماهه اول سال1359ش تهیه و ارائه -نمودند. و مبنای فعالیت خود را در راستای تحقق آنها انجام می¬دادند.»( حسینی، 1394: 120)  

لازم به یادآوری¬است که تهیه طرح و برآوردهای عملیاتی و اطلاعاتی از رده لشکر به بالا به صورت مکتوب ارائه می¬شود و تهیه آنها نیاز به علم و تجربه لازم می¬باشد چراکه یک طرح عملیاتی دارای پیوست¬های مختلف         ( عملیاتی، اطلاعاتی، مخابراتی، لجستیکی، آتش پشتیبانی، چنگال، حفاظت و...) می¬باشد که افسران ستاد یگان¬های عمده برآورد کرده و آنها را تهیه و پس از شورهای ستادی و دریافت تدابیر و تصمیمات فرمانده مربوط جهت بهره¬برداری لازم در قالب طرح یا دستور خاص به مبادی مربوط ارسال می-نمایند. به عنوان نمونه طرح عملیاتی ابوذر نزاجا که مرحوم سید یعقوب حسینی در قالب کتاب درآورده بیش از 200 برگ داشته که توسط افسران معاونت عملیات و اطلاعات نزاجا تهیه و به مبادی مربوط ابلاغ شده بود. در این طرح ماموریت عملیاتی نزاجا را چنین بیان داشته است«نیروی زمینی ارتش ج.ا.ا از دالامپرداغ(مرز مشترک ایران، عراق و ترکیه) تا فاو(دهانه اروندرود در خلیج فارس) از مرز باختری ایران و عراق دفاع نموده و با استفاده از عناصری از لشکر92زرهی و تیپ 55هوابرد از رودخانه اروندرود دفاع می-نماید. تیپ55 هوابرد آماده می¬شود پس از ورود یگان¬های تقویتی به منطقه غرب، بنا به دستور در سایر مناطق مورد تهدید اعم از درون مرزی و برون مرزی بکار رود. همزمان با اجرای عملیات دفاعی در غرب با امکانات موجود در منطقه، مرز خاوری را از دهانه ذولفقار تا گواتر پوشش نماید.» در بند اجرا آمده است «نیروی زمینی ارتش ج.ا.ا به منظور دفاع از مرز باختری ایران عملیات دفاع را در چهار مرحله به شرح زیر هدایت می¬نماید»( حسینی، 1394: 44)
  «مرحله 1: نیروی زمینی در منطقه با 4 لشکر و یک تیپ دفاع از مناطق خطوط مقدم را از شمال باختری تا جنوب اجرا می¬نماید. لشکر 64 پیاده و لشکر 28پیاده به ترتیب در شمال، لشکر 81زرهی و تیپ 84پیاده در مرکز و لشکر92 زرهی در جنوب، لشکرهای در خط با اعزام عناصر تامین، حرکت متجاوز را در زمین¬های بلافصل مرز بتاخیر می¬اندازد. تغییر مکان یگان¬های تقویتی و تیپ 84پیاده خرم¬آباد برابر طرح تمرکزات(پیوست ت) اجرا می¬گردد. لشکر 77پیاده و مرکز آموزش بیرجند و لشکر88زرهی مرز خاوری را پوشش می¬نماید.
مرحله2: پس از عقب نشینی عناصر تامینی، یگان¬های نیروی زمینی به ترتیب زیر در منطقه دفاع می-نمایند. لشکر 64 و 28پیاده در شمال، لشکر 81 زرهی و تیپ84 پیاده در مرکز و لشکر92زرهی در حنوب دفاع می¬نماید و پیشروی دشمن را در مواضع سد کننده و پیش بینی شده متوقف یا کند می¬نماید.
مرحله 3: نیروی زمینی برای انهدام نیروهای متجاوز، پس از آمادگی و انتقال یا برداشت نیرو از سایر مناطق دفاعی جلو رخنه، پاتک نموده و مرز را ترمیم می¬نماید.
مرحله4: نیروی زمینی بنا به دستور با 3 لشکر زرهی درخط، لشکر 81 زرهی در محور عمومی قصر شیرین، خسروی، خانقین، بغداد، لشکر 16زرهی در صورت برداشت از منطقه و تمرکز در خوزستان در محور عمومی عین¬خوش، علی¬غربی، کوت، لشکر92زرهی در محور عمومی تنومه، بصره، ناصریه آفند نموده و نیروهای متجاوز را نابود می¬کند.» ( حسینی، 1394: 44الی 48)
   نیروی زمینی ارتش برابر طرح ابوذر در مرحله یکم با کسب خبر از استعداد و زمان پیشروی دشمن با اجرای عملیات¬ تاخیری در مواضع پیش¬بینی شده، مستقر می¬شود و در مرحله دوم با اجرای عملیات¬های شناسایی با رزم و محدود پیشروی دشمن را، سد نموده و متوقف می¬نماید. در این مرحله با پشتیبانی آتش نهاجا، هوانیروز و توپخانه دشمن را فرسوده می¬نماید. در مرحله سوم که به عملیات¬های سال دوم مربوط می¬شود پاتک نموده و دشمن را تا مرز به عقب می¬راند و در مرحله چهارم بنا به دستور به خاک عراق نفوذ می¬نماید. لذا این واقعیت را بپذیریم در سال اول جنگ برادران سپاه پاسداران و نیروهای مردمی فقط با سلاح سبک و به عنوان نیروی رزمنده به کمک ارتش آمده و علم و آگاهی از طرح ریزی¬های عملیاتی اطلاع چندانی نداشته¬اند.

نیروی هوایی برابر طرح عملیاتی البرز پس از حمله سراسری نیروهای عراقی در همان روز دو مرحله به    پایگاه­های هوایی دشمن حمله کرده و در روز بعد با 140 فروند هواپیمای شکاری و بمب­افکن همه پایگاه­های هوایی دشمن(بغیر از الولید) را بمباران کرده و ضربه مهلکی بر پیکره نیروهای دشمن وارد می­نمایند.

نیروی دریایی با اجرای طرح ذولفقار تقریبا نیروی دریایی دشمن را از حیض انتفاع خارج می­نماید. و به محض صدور قطع­نامه 479سازمان ملل، عراق بلافاصله قطع­نامه را پذیرفته و آتش­بس را قبول می­کند.

پ) در روز یکم مهرماه 1359، بر اساس تدابیر شهید سرلشکر ولیالله فلّاحی، جانشین ستاد مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران، خوزستان به سه منطقه‌ی عملیاتی تقسیم گردید و قرارگاه هدایت‌کننده‌ی عملیات در منطقه‌ی اهواز عملاً ترکیبی از شهید سرلشکر فلاحی، فرمانده لشکر 92 زرهی اهواز، شهید مصطفی چمران، فرمانده سپاه پاسداران و استاندار خوزستان تعیین گردید. توپخانه‌های نیروی زمینی ارتش در منطقه‌ی خرمشهر و آبادان و توپخانه‌ی ساحلی نیروی دریایی در آبادان به ‌شدت و با تمام امکانات خود، تأسیسات اقتصادی بصره و فاو را زیر آتش خود قراردادند و ضایعات زیادی به تأسیسات عراق از فاو تا بصره وارد کردند؛ و بدین ترتیب نبرد توپخانه‌ها از همان آغاز جنگ به ‌صورت یک عنصر بسیار مهم جلوه‌گر شد.

ت) تشکیل قرارگاه مقدم نزاجا در منطقه جنوب غرب

«به منظور جابجایی لشکرهای 21 پیاده، 16 زرهی، دو گردان تانک و پیاده لشکر 77پیاده و گردان­های توپخانه تقویتی به اندیمشک و طرح­ریزی و هدایت یگان­ها عملیات کلیه عناصر رزمنده ارتشی مستقر در خوزستان هسته مرکزی قرارگاه مقدم نزاجا توسط 4 نفراز افسران با تدبیر جانشین ستاد مشترک ( سرتیپ ستاد ولی الله فلاحی) به شرح ذیل در دزفول تشکیل گردید:

1) سرهنگ زرهی ستاد سید یعقوب حسینی جانشین عملیات و رئیس ستاد هماهنگ کننده قرارگاه،

2) سرهنگ توپخانه ستاد منصور امین جانشین اطلاعات،

3) سرهنگ زرهی ستاد فریدون شهلائی جانشین پرسنلی،

4) سرهنگ زرهی ستاد حشمت دهکردی جانشین لجستیکی.

هرچند استقرار قرارگاه مقدم جنوب­غرب در دزفول پس از یورش اولیه نیروهای متجاوز عراق انجام شده بود و دشمن در غرب رودخانه­های کارون و کرخه توسط عناصری از لشکر 92 زرهی و تعدادی از یگان­های توپخانه تقویتی و نیروهای سپاه پاسداران و بسیج مردمی سد شده و پیشروی آنها مهار شده و از دور افتاده بود، انجام گرفت که در هدایت امور عملیات­ها بسیار تاثیر گذار بوده است. »(حسینی، 1392: 187)

ث) ایجاد ستاد تبلیغاتی جنگ

«عملیات روانی در سازمان ارتش عراق فرایند پیچیده­ای داشت. عراق با بهره­گیری از تشکیلات سازماندهی شده حذب بعث از کارآمدی لازم برای عملیات روانی برخوردار بود. افزون بر آن وزارت فرهنگ و اطلاعات عراق به مدیریت و تحلیل عملیات روانی می­پرداخت. اگرچه عراقی­ها درک درستی از شرایط انقلاب اسلامی و تحلیل جامعه­شناسی و روان­شناختی و نوع باورها و نگرش­ها و عواطف نیروهای رزمنده و غیر رزمنده پشت جبهه نداشتند، به طراحی و تولید محصولات عملیات روانی و تبلیغات پرداختند. همواره با ترساندن، عدم تمکین، فرار از جنگ و ترک منطقه عملیاتی و صدها مورد دیگر بر ضد ج.ا.ا اقدام نمودند که به چند نمونه آنها اشاره می­شود:

1)) تحریک احساسات مذهبی و قومی عشایر و مردم،

2)) ترسیم چهره منفی از ج.ا.ا،

3)) بی­نتیجه نشان دادن مقاومت و دفاع ملت و نیروها،

4)) تظاهر به دلسوزی و ترحم به مردم خوزستان و ساکنین مناطق مرزی،

5)) ایجاد تفرقه و اختلاف

برای مقابله با عملیات روانی دشمن، در 25/2/1360ستاد تبلیغات شورای عالی دفاع تشکیل شد که یکی از مهمترین فعالیت­های آن تدوین شیوه­های تبلیغاتی جنگ روانی علیه دشمن بود. این روش­ها عبارت بودنداز: چاپ پوستر، بروشور، برچسب و کتاب و غیره و انتشار آن در جهان، برپایی نمایشگاه عکس در خارج از کشور، تهیه فیلم، اعزام مبلغین به همراه مجروحین به خارج از کشور و ...» ( حسینی، 1396: 305)

2-عملکرد نزاجا در سال اول جنگ در راستای طرح­های عملیاتی

الف)«طرح ابوذرکه موقع اجرا به دستور ابوذر تبدیل شده تا دو ماه پس از جنگ بر صحنه­های عملیاتی حاکم بوده و در این مدت 51 عملیات محدود، نیمه­گسترده آفندی و پدافندی بوسیله یگان­های نیروی زمینی و پشتیبانی نیروی هوایی، سپاه پاسداران، نیروهای ژاندارمری و نیروهای مردمی انجام شد.»(حسینی،1396: 9)

1))در روز دوم مهرماه، به دانشکده‌ی افسری نیروی زمینی دستور داده شد که با تشکیل گردان‌های رزمی به خوزستان اعزام شوند. بدین ترتیب تعداد 731 نفر دانشجو، 41 افسر و 24 درجه‌دار در 3 گردان سازماندهی و به جنگ‌افزارهای انفرادی، تیربار و آر پی جی7 مجهز و آماده می‌شوند که در تاریخ 3/7/1359 از طریق هوا به اهواز اعزام شوند. در این روز در جبهه‌ی غرب، نبرد تیپ 1 زرهی لشکر 81 کرمانشاه در منطقه‌ی عمومی میمک بسیار چشمگیر بود. اگرچه حمله‌ی متقابل این تیپ به دشمن درنهایت به نتایج مطلوب ختم نگردید، لیکن موجب شد ارتش عراق نتیجه‌گیری کند که دربرآوردهای خود مرتکب اشتباه بزرگی شده است.

2)) در روزسوم یک گروه رزمی شامل گردان 148 پیاده و یک گروهان تانک از مشهد به اهواز واردشده و زیر امر تیپ 1زرهی لشکر 92 زرهی قرار می‌گیرد. این یگان، اولین واحد تقویتی بود که به منطقه‌ی اهواز-سوسنگرد اعزام گردید.

3)) لشکر 92 زرهی در منطقه‌ای بسیار وسیع از چنگوله تا آبادان گسترش داشت و در مقابلِ آن، دست‌کم 5 لشکر زرهی، مکانیزه و پیاده‌ی دشمن در محورهای مختلف درگیر بودند که با آتش سنگین توپخانه و پشتیبانی هوایی پی‌درپی حمایت می‌شدند. در این روز سرهنگ غلامرضا قاسمی لو به‌عنوان فرمانده لشکر 92 زرهی تعیین گردید. فرمانده جدید، یک قرارگاه فرماندهی برای غرب دزفول تشکیل داد که اوضاع آن منطقه را سروسامان دهد و برای هدایت این قرارگاه، معاون لشکر را که تا آن روز سرپرستی لشکر را به عهده داشت، انتخاب و معرفی نمود.

4)) از روز سوم مهرماه، هواپیمایی نیروی زمینی ارتش (هوانیروز) به‌طور فعّال درصحنه‌ی نبرد حضور یافت و در مناطقی مانند مهران، صالح‌آباد و سرپل ذهاب وارد عمل گردید. همچنین در منطقه‌ی ایلام، بسیج عشایری ملکشاهی فعّال و وارد عمل شد. ورود این عشایرِ غیور به صحنه‌ی نبرد، سبب تقویت نسبی قدرت دفاعی رزمندگان و افزایش روحیه‌ی آنان گردید. هجوم بالگردهای رزمی هوانیروز به تانک‌ها و نفربرهای عراقی، دشمن را به وحشت انداخت و از سرعت پیشروی نیروهای مهاجم به نحو قابل‌توجهی کاست. فرمانده پادگان سرپل ذهاب با درایت و زیرکی، از فرصتِ به‌دست ‌آمده به‌خوبی بهره گرفت و تنها با 5 دستگاه تانکِ تعمیری چنان نمایشی را در برابر دیدگان دشمن به اجرا گذاشت که نیروهای عراقی تصور کردند با یک موضع پدافندی قوی در محور سراب گرم روبرو شده‌اند و همین امر سبب توقّف و عقب‌نشینی عناصر دشمن گردید.

5)) در روز چهارم مهرماه، دلاور مردان ارتش و سپاه مستقر در خرمشهر، به‌منظور جلوگیری از سقوط شهر در ساعت 1340 با تمام توان به نیروهای دشمن در شمال شهر یورش می‌برند و با آرپی جی-7، تفنگ 106م م و سلاح‌های موجود، تلفات و ضایعات سنگینی به یگان‌های زرهی دشمن وارد می‌کنند به‌نحوی‌که دشمن مجبور به انتقال مواضع خود به غرب جاده اهواز-خرمشهر می‌شود. در این روز، توپخانه‌ی نیروی زمینی ارتش ضایعات سنگینی به تأسیسات اقتصادی عراق در فاو، امّ القصر و ابوالخصیب وارد می‌آورد. در روز چهارم مهر، سنگین‌ترین نبرد در غرب در منطقه‌ی ایلام روی داد که نیروهای مسلح با همکاری مردم موفق شدند 70 دستگاه تانک متجاوز عراقی را در ایلام و محورهای اطراف آن منهدم نمایند.

6)) روز پنجم، یکی از خونین‌ترین روزهای نبرد در خوزستان بود. دشمن با ستون‌های زرهی خود تا حوالی آب تیمور پیش روی کردند، اما حضور فعال نیروهای مردمی، وارد شدن قوای تازه‌نفس از نیروی زمینی ارتش به اهواز و منطقه‌ی نبرد، فعالیت مؤثر بالگردهای هوانیروز و پشتیبانی شدید نیروی هوایی ارتش سبب شد تا دشمن در جنوب غربی اهواز زمین‌گیر شده و خط پدافندی نیروهای خودی انسجام بیشتری پیدا کند. در محور بستان، پل بستان بر روی رودخانه‌ی کرخه به‌ وسیله‌ی مهندسی لشکر 92زرهی تخریب شد و تانک‌های عراقی به‌صورت ستون در 6 کیلومتری بستان متوقف شدند. در محور فکه نیز سه گروه رزمی شامل باقی‌مانده‌ی گروه رزمی تیپ 37 زرهی شیراز و گروه رزمی 138 پیاده لشکر 21 (گردان 138 و یک گروهان کامل تانک) و قسمتی از گروه رزمی 141 پیاده لشکر 21 توانستند با استفاده‌ی صحیح از موشک‌های ضد تانک تاو و دراگون و آرپی جی- 7 و استفاده از تانک‌های موجود و با استفاده‌ی مناسب از زمین و آتش دیده‌بانی شده، تعداد 25 دستگاه تانک دشمن را کاملاً منهدم و لشکر 1 مکانیزه‌ی عراق را زمین‌گیر کنند. مقاومت و ایثار یگان‌های لشگر 21 پیاده چنان بود که سرلشکر عراقی، وفیق السامرایی در کتاب «ویرانه‌ی دروازه‌ی شرقی»، صفحه‌ی 64 از آن رشادت­ها به عظمت یاد ‌کند.

7)) «با تحلیلی ساده و منطقی از روند جنگ و نتایج حاصله و مقایسه‌ی نیروهای طرفین و پیش­روی ارتش عراق در روزهای نخستین جنگ، به ‌درستی مشخص نیست چرا پس از 5 روز نبرد سهمگین و انهدام بخش عظیمی از نیروهای ارتش در غرب و جنوب، دستور حرکت لشکرهای 77، 21 پیاده،16زرهی و 88 زرهی به منطقه داده نشد؟ و چرا یگان‌های نیروی زمینی را به‌ صورت گردانی که هدف بسیار مناسبی برای نابودی توسط دشمن بود، به مناطق اعزام می‌کردند؟ فقط پاسخ این سؤال و خیلی موارد مشابه را باید از زبان بنی‌صدر، فرمانده کل قوای وقت و مسئولان آن زمان شنید!» (پور داراب،1387: 156)

8)) صدام در هفتمین روز جنگ، پیشنهاد آتش‌بس داد و اعلام نمود درصورتی‌که دولت ایران شرایط اعلام‌شده را بپذیرد، ترک مخاصمه شود. این اقدام به معنای اعتراف آشکار مهاجم به شکست استراتژی‌اش در حمله به ایران بود. نبردهای 7 روز آغازین جنگ در خرمشهر، بستان، رقابیه، عین خوش و دهلران که با واردکردن تلفات سنگینی به دشمن همراه بود، ارتش عراق را حتی از رسیدن به اهداف اولیه‌ی خود بازداشت و دشمن مجبور به توقف در مناطق ناخواسته و نامناسب گردید. رژیم بعث عراق که با هدف تصرف سه‌روزه‌ی ایران، رؤیای فتح قادسیه را در سر می‌پروراند، 34 روز تمام در پشت دروازه‌های خرمشهر، کابوسی را برای خود رقم زد که تعبیر شوم آن سال‌ها بعد دامن طراحان این سناریوی پلید را گرفت. نکته‌ی قابل‌تأمل این است که به خلاف اشتباه تاریخیِ رایج، خرمشهر هرگز سقوط نکرد، بلکه تنها قسمت مهمی از شهر در شمال رود کارون سقوط کرد، ولی زمین خرمشهر در جنوب کارون هیچ‌گاه به قدوم مزدوران بعثی عراق آلوده نشد.

ب) نیروی زمینی برای ادامه جنگ و دفاع از کشور و ورود به مرحله بعدی دفاع، طرح بدر را طراحی کرده و از مورخه 30/8/59 بصورت دستورالعمل به یگان­های خود ابلاغ نموده است. نیروی زمینی در این طرح به      یگان­های خود دستور می دهد که با حملات مکرر و شبیخون­های پی در پی سعی در فرسوده کردن دشمن داشته باشند و در مورد گرفتن زمین از دشمن اصراری نداشته باشند. این طرح ضمن توصیف وضعیت نیروهای خودی و دشمن به یگان­ها چنین امر می کند که پس از سد کردن نیروهای دشمن، از هم اکنون با هدایت عملیات چریکی و رزمی محدود دشمن را تضعیف نموده و ... شایان ذکر است که دستورالعمل بدر تا اردیبهشت ماه 1360ش بر جبهه های غرب و جنوب غرب حاکم بود و در این دوره 83 عملیات محدود، نیمه گسترده آفندی و پدافندی بوسیله یگان­های نیروی زمینی با پشتیبانی نیروی هوایی، سپاه پاسداران، نیروهای ژاندارمری و نیروهای مردمی انجام شد و آسیب های فراوانی به ارتش اشغالگر عراق وارد شد.

پ) طرح خندق به عنوان سومین طرح و دستورالعمل نیروی زمینی برای اداره جنگ در سال اول، بیشتر بر اساس دفع تجاوز دشمن و بیرون راندن ارتش عراق از سرزمین ایران اسلامی طراحی و از نیمه اردیبهشت 1360ش به موقع اجرا گذاشته شد و در طول این دوره نیز 32 عملیات محدود، نیمه گسترده آفندی و پدافندی بوسیله یگان­های نیروی زمینی با پشتیبانی نیروی هوایی، سپاه پاسداران، نیروهای ژاندارمری و نیروهای مردمی در طول جبهه­های غرب و جنوب انجام شد که آخرین آنها عملیات پیروزمندانه ثامن الائمه (ع) است که در تاریخ 5/7/1360 بود. برابر اسناد موجود در طول مدت سال اول تجاوز عراق، هدایت کلی جنگ به عهده نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی بوده و سایر نیروها در کنترل عملیاتی این نیرو بوده­اند.

ت) «هوانیروز در هفته اول جنگ 60فروند بالگردکبرا، 6 فروند بالگرد شنوک و تعدادی بالگرد 214 و 205 در منطقه جنوب غرب مستقر کرد. لذا جهت متوقف کردن و جلوگیری از پیشروی یگان­های دشمن تلاش مجدانه­ای با مشارکت نیروی زمینی ارتش، ژاندارمری، شهربانی، سپاه پاسداران و با حضور مؤثر و کارساز بالگرد­های هوانیروز و نیروی هوایی شکل گرفت. ورود هوانیروز به صحنه جنگ در مناطق جنوب و غرب و انهدام تعداد زیادی از نیروها و ادوات زرهی و مکانیزه دشمن سبب تحول خوبی در جبهه­ها شد.»(حسینی، 1396: 126)

3- عملکرد نهاجا در سال اول جنگ در راستای طرح البرز

  «طراحی یک عملیات هوایی و به عبارتی تدوین یک سناریو رزمی هوایی کار بسیار پیچیده­ای است. این طراحی مستلزم در اختیار داشتن دانش، آگاهی و تجربه عملی در علوم نظامی و سیاسی می­باشد. برای اجرای یک عملیات هوایی قبل از هرچیز نیاز به جمع­آوری اطلاعات کامل از هدف، فاصله پایگاه تا هدف، تعداد هدف و تعداد هواپیما، نوع هواپیما، انتخاب تسلیحات مورد نظر(نوع موشک، راکت یا بمب)، آگاهی از سامانه­های پدافندی دشمن(تجهیزات موشکی و توپخانه پدافند هوایی)، وضعیت جوی، میزان خطر­پذیری موجود در عملیات و بسیاری از عوامل دیگر از شرایط اجرای موفقیت­آمیز یک ماموریت هوایی محسوب می­شود. دراین مدت نهاجا از ابزار و تجهیزات بسیار پیشرفته­ای جهت پیشبرد عملیات­ها استفاده کرده که بسیار نقش­آفرین بودند. یکی از تجهیزات موثر که نقش بسیار ارزنده­ای در پیشبرد اهداف نهاجا و طراحی­های عملیاتی اجا ایفا نموده عکسبرداری و شناسایی با ار اف 4 می­باشد که با توانایی خاص خود ماموریت­های حساسی را در دفاع مقدس در خاک عراق انجام داده است. یکی دیگر از تجهیزات هوایی استفاده از سایت­های جمع­آوری اطلاعات الکترونیکی بود که با تجهیزات خاص خود به شنود رادیویی و رهگیری علائم الکترونیکی از تجهیزات دشمن می­پرداخته که پس از کسب اطلاعات و رهگیری مورد تحلیل قرار گرفته تا خلبان و یا دسته پروازی از وضعیت استقرار تجهیزات دشمن در مسیر ماموریت پروازی آگاهی یابد. یکی دیگر از وسایل و تجهیزات هوایی وجود تانکرهای سوخت­رسان در جهت کمک به انجام ماموریت­های هوایی در مسافت­های خارج از شعاع عمل هواپیماهای شکاری می­باشد.» (اساتید معارف جنگ، 1394: 293)

در پی حوادث و رویدادهای مختلف در کشور(حوادث بعد انقلاب و افراط و تفریط­های آن زمان در پاکسازی و اخراج و بازنشسته کردن خلبانان که هنوز ساختارهای حکومتی شکل نگرفته بود، حادثه شکست عملیات نظامی امریکا در صحرای طبس و انهدام تجهیزات باقی مانده در آن محل به بهانه همکاری درکودتا تعدادی از خلبانان پاک­سازی در اردیبهشت 1358ش، رویداد حزب خلق مسلمان در آذربایجان و دستگیری و محاکمه تعدادی از خلبانان و کادر فنی در آذر سال 1358ش، کودتای نقاب(نابودی انقلاب ایران بزرگ) یا مرسوم به کودتای نوژه به علت رخ دادن در پایگاه شهید نوژه و دستگیری و پاکسازی تعدادی از خلبانان و تکنسین­های فنی درتیرماه 1359ش، تحریم­های تسلیحاتی و تجهیزاتی کشورهای غربی و ...) به لطف الهی و عنایت خاص امام زمان(عج) و حمایت و پشتیبانی حضرت امام خمینی(ره) نهاجا معجزه­آسا نجات یافته و نقش بسیار موثری در عملیات­های رزمی هوایی و پشتیبانی از نیروهای زمینی و دریایی داشته است که به بخشی از اقدامات نهاجا اشاره می­شود:

الف) طرح عملیاتی البرز

آثار و عواقب فعالیت­های حزب خلق مسلمان در آذربایجان، درگیری­های داخلی کردستان، ماجرای طبس و کودتای نوژه بر توان رزمی نیرو هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران چنان اثرات سوئی را بر جای نهاد که آمادگی رزمی آن نیرو را تا سطح 30% تقلیل داد. تجاوزات ارتش عراق به مرزهای جمهوری اسلامی ایران که از اردیبهشت ماه 1358 آغاز و در تابستان 1359 به اوج خود رسیده بود، فرماندهان و مسئولین وقت نیروی هوایی ارتش را بر آن داشت تا در راستای تهیه یک طرح عملیاتی جهت مقابله با تجاوز احتمالی دشمن به کشورمان اقدام نمایند. بنابراین، در 27 تیر ماه سال 1359 ش طرح نبرد هوایی البرز(بر اساس راهنمای طرح ریزی ستاد مشترک و بهره­گیری از طرح­های عملیاتی سهند و سبلان که در سال­­­های قبل از پیروزی انقلاب در نیروی هوایی موجود بودند) توسط سرهنگ خلبان محمود قیدیان (معاون وقت عملیاتی نهاجا) و سایر افسران عملیات آن معاونت، تهیه و تصویب مقامات مسئول رسید. بخشی از متن مذکور به شرح ذیل است:

  « از آنجا که جو سیاسی حاکم بر کشور اجازه پیش دستی به نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران را نمی­دهد، لذا هنگام بروز مخاصمات میان دو کشور ایران و عراق، نیروی هوایی عملیات خود را بر مبنای عملکرد انتقامی در برابر دشمن طرح ریزی می­نماید با توجه به شرایط خاص آن زمان، بناچار اصل غافلگیری که از مهم ترین اصول نه گانه جنگ است، در طرح البرز نادیده گرفته شد.» (کیانی، 1392: 45)

ب)آغاز تجاوز نظامی عراق

  «حملات هواپیماهای عراقی به 15 فرودگاه و پایگاه هوایی کشورمان (ساعت 1400 روز 31/6/1359) موجب شد تا جنگده­های نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران (برابر طرح عملیاتی انتقام که از سوی سماجا ابلاغ گردیده بود) در ساعت 1700 همان روز، جهت هشیار کردن حکومت متجاوز عراق از عواقب شرارت­های خود و ممانعت از وقوع یک جنگ تمام عیار در منطقه، پایگاه­های هوایی شعیبیه در استان بصره و کوت در استان العماره (میسان) عراق را بمباران نمایند.» ( خلیلی، 1397: 44)

بدین ترتیب با شعله ور شدن آتش جنگ و تداوم آن، عملیات­های نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران علیه دشمن متجاوز ادامه یافت. به جرات می­توان گفت که در سالیان دفاع مقدس کمتر عملیات زمینی (آفندی و پدافندی) و همچنین دریایی (از جمله به اهداف تاکتیکی و استراتیژیکی دشمن گرفته تا اسکورت نفتکش­ها، کشتی­های تجاری و ...) انجام گرفته است که با پشتیبانی هواپیماهای جنگنده، بمب افکن و ترابری نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران همراه نبوده باشد. یقینا، شرح رشادت­های کارکنان ایثارگر نیروی هوایی در جریان عملیات­های انتقام، انهدام نیروی هوایی عراق، مرواید، میمک، طریق القدس، ثامن الائمه(ع)، فتح المبین، بیت المقدس، مسلم بن عقیل، مطلع الفجر، خیبر، کربلای5، والفجر8، حلبچه، مرصاد و...در ایثارنامه تاریخ مقدس، ضبط و ثبت خواهد شد.

پ)اهم عملیات­های هوایی سرنوشت­ساز در دفاع مقدس

       «با نگرش به آنکه تشریح نقش نهاجا در تمامی عملیات­های دفاع مقدس در قالب این مقاله نمی­گنجد. بنا بر این سعی بر آن است در این مقاله تنها به اهم عملیات­های سرنوشت­ساز نهاجا در دوران دفاع مقدس بپردازیم:

1)) عملیات دفاع هوایی تاکتیکی

  این عملیات از تاریخ 31/6/1359 شروع و تا مدتی بعد از جنگ نیز ادامه پیدا کرد. در جریان عملیات مذکور توپ­های زمین به هوا و رادارهای کنترل آتش و موشک­های«هاوگ»، «راپیر» همگی فعال شدند و خلبان هواپیماهای " اف-14" ضمن ایفای نقش مینی آواکس در شش نقطه از مرز مشترک بین دو کشور ایران و عراق (رادارهای تبریز، همدان، دزفول، بهبهان، بوشهر و سربندر) وظیفه دفاع موشکی صحنه نبرد را نیز بر عهده گرفتند. لازم به ذکر است عملیات عکس برداری و شناسایی هوایی تاکتیکی نهاجا از مواضع و اهداف مختلف اقتصادی، نظامی و صنعتی دشمن متجاوز از تاریخ 1/7/1359 شروع شد.

2)) عملیات هوایی انتقام

در پاسخ به حملات هواپیماهای عراقی به 15 فرودگاه و پایگاه هوایی کشورمان (ساعت 1400 روز 31/6/1395) جنگنده-بمب افکن های نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران به فاصله دو ساعت از زمان حمله دشمن (برابر طرح عملیاتی انتقام که از سوی سماجا ابلاغ گردیده بود) جهت هوشیار کردن حکومت متجاوز عراق از میزان آمادگی نیروی هوایی ایران و عواقب شرارت هایشان و همچنین ممانعت از وقوع یک جنگ تمام عیار در منطقه، با دو دسته پروازی «البرز» (تحت فرماندهی سرگرد خلبان جهانگیر ابن یمین) و «رد آلفا» ( تحت فرماندهی سرگرد خلبان سید جلیل پور رضایی شیرجو بیشه) از پایگاه­های بوشهر و همدان به پرواز در آمدند و پایگاه­های هوایی شعیبیه در استان (ساعت 1700) و  کوت در استان العماره (ساعت 1755) عراق را بمباران نمودند.در جریان عملیات مذکور یک فروند هواپیمای فانتوم از گروه پروازی رد آلفا در خاک عراق سقوط کرد و خلبان شجاع آن با نام­های ­سروان محمد صالحی و ستوانیکم خالد حیدری به درجه رفیع شهادت نایل شدند.

3)) عملیات انهدام نیروی هوایی عراق(معروف به یک­صد و چهل فروندی)

در نخستین ثانیه­های بامداد روز یکم مهرماه 1359 با اعلام رمز "کمان-99" بر گرفته از دستور عملیاتی البرز، یک­صد و چهل فروند از هواپیماهای جنگنده و بمب افکن نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران با انجام عملیات درخشان و ماندگار خود در تاریخ دفاع مقدس، تمامی پایگاه­های فعال نیروی هوایی ارتش عراق (پایگاه­های هوایی کرکوک، موصل، رشید، حبانیه، ناصریه، شعیبیه، کوت و المثنی) را بمباران نمودند. در جریان آن عملیات شدت ضربات و خسارات وارده به دشمن متجاوز چنان مهلک و خردکننده بود که (بر اساس گزارش­های اداره دوم ستاد مشترک) تا مدت­ها از پایگاه­های هوایی موصل، کرکوک، رشید، کوت و شعیبیه عراق هیچ گونه پروازی انجام نگرفت. در جریان عملیات کمان 99 بیش از 600000 پوند بمب و گلوله توپ­های بیست میلیمتری بر سر دشمن متجاوز فرو ریخته شد و تعداد 6 فروند از هواپیمای "اف-5" و 4 فروند از هواپیماهای " اف- 4 " نیروهای خودی سقوط کردند و 10 نفر از خلبانان شجاع نیروی هوایی به شهادت رسیدند.

نتایج سیاسی حاصل از عملیات مذکور چنان با اهمیت بود که توسط تمامی رسانه­های دنیا با اظهار شگفتی از توان خلبانان ایرانی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

شدت ضربات وارده روحی-روانی عملیات فوق الذکر به دشمن در حدی بود که دیکتاتور متجاوز عراق را وادار به پیشنهاد آتش بس و مذاکره (با میانجی­گری سیاستمداران مشهور جهانی) جهت خاتمه دادن به جنگ نمود.

4)) سلسله عملیات انهدام مراکز حیاتی و صنعتی عراق

سلسله عملیات مذکور از روز سوم مهرماه 1359 آغاز و تا مدت­ها ادامه داشت، با حملات هواپیماهای خودی به تاسیسات نفتی و مراکز تولید انرژی کشور عراق (پالایشگاه­ها و نیروگاه­های تولید برق) مقارن بود. برابر تدابیر ابلاغی فرمانده وقت نیروی هوایی (سرهنگ جواد فکوری) مقرر گردید تا 60 درصد از پروازهای عملیاتی آن نیرو به بمباران تاسیسات تولید انرژی و مراکز اقتصادی و صنعتی عراق (اهداف مذکور در طرح عملیاتی البرز مشخص شده بودند) اختصاص یابند. به دنبال بمباران­های موثر هواپیماهای خودی، میزان تولید فرآورده­های نفتی پالایشگاه­های عراق به حدود 10 درصد تقلیل یافت. صدور نفت خام عراق از طریق خط لوله زاخو به بندر یوموتالیک ترکیه (حدود 35 میلیون تن در سال) به صفر رسید و خط لوله نفتی بندر بانیاس سوریه در ساحل مدیترانه نیز بسته شد. از اینرو، تولید نفت خام عراق از 4 میلیون بشکه به 250000 بشکه در روز تقلیل یافت و در نتیجه حکومت بعث ناگزیر گردید تا نیازهای سوختی ارتش عراق را از طریق کشورهای عربستان و اردن تامین نماید.

در نخستین روز اجرای عملیات 113 سورتی پرواز عملیاتی انجام گرفت و حدود 357404 پوند مهمات مورد استفاده قرارگرفت و یک فروند هواپیمای اف-5 (شماره 7122) و یک فروند هواپیمای اف-4 (شماره 6612)

سرنگون شدند.

 5))عملیات تامین هوایی خلیج فارس و دریای عمان

به دنبال اعلام نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران (به کلیه آژانس­های دریانوردی بین­المللی و سازمان ملل متحد) مبنی برجنگی بودن منطقه شمال غرب خلیج­فارس و تنگه هرمز(بر طبق قوانین دریایی) و همچنین کنترل مناطق مذکور توسط جمهوری اسلامی ایران، خلبانان نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران از روز نخست جنگ، عملیات شناسایی هوایی را بر فراز خلیج فارس و دریای عمان(جهت برقراری تامین منطقه مذکور و بازرسی کشتی­ها، شناورهای نظامی، غیرنظامی، تجاری و نفتکش­ها) آغاز نمودند و هر شناور خاطی را در طول ۲۰۰۰ کیلومتر مرز آبی کشور، تعقیب و ملزم به اجرای دستورات صادره از سوی پایگاه دریایی بندرعباس می­نمودند. بر اساس تدابیر ابلاغی به مبادی ذی ربط، تمام کشتی­های وارد شده به آبراه هرمز موظف به اعلام نام کشتی، اسامی کاپیتان و خدمه خود و همچنین ارائه اطلاعات در رابطه با نوع محموله، مبداء، مقصد، مسیر حرکت، مدت زمان ناوبری و ... را به ستاد ناوگان بندرعباس گزارش نمایند. مسلما اگر مورد مشکوکی هم دیده می شد، نیروی دریایی با پشتیبانی نیروی هوایی آن را بازرسی، توقیف و یا رها می­نمود.

6)) عملیات هوایی انهدام پل های استراتژیک عراق

سلسله عملیات مذکور که از روز دوم مهرماه ۱۳۵۹ آغاز و تا مدت ها ادامه داشت، با حملات هواپیماهای خودی به پل­های ارتباطی استراتژیک و مهم کشور عراق مقارن بود. در نخستین روز عملیات ۳۰ سورتی پرواز عملیاتی انجام گرفت و حدود ۷۱۶۶۸ پوند مهمات مصرف گردید، ضمنا دو فروند هواپیمای اف-۴ با شماره های (۶۶۸۸ و ۶۷۰۱) مورد اصابت موشک های پدافند هوایی دشمن قرار گرفتند و خلبانان آنها به شهادت رسید.

7)) عملیات پشتیبانی هوایی از یگان های مستقر در غرب کرخه

عملیات مذکور در تاریخ 6/۷/ 1359 توسط پایگاه هوایی دزفول به مرحله اجرا در آمد و منجر به نجات تیپ ۲ لشکر ۹۲ زرهی خوزستان، گروه رزمی ۳۷ و گردان های ۱۳۸ و ۱۴۱ از مهلکه انهدام، وارد آمدن تلفات بسیار به دشمن ( لشکرهای ۱ پیاده و ۱۰ زرهی عراق که قصد داشتند شهرهای دزفول و اندیمشک را تسخیر و دوکوهه یا همان گلوگاه حیاتی خوزستان قطع نمایند) و توقف نیروهای متجاوز عراقی در پای پل نادری گردید. در جریان عملیات فوق ۳۷۸ سورتی پرواز انجام گرفت و حدود ۶۹۸۸۰۰ پوند مهمات مصرف گردید. همچنین ۵ فروند از هواپیماهای "اف۵" خودی سرنگون شدند.

۸)) سلسله عملیات هوایی انهدام بنادر استراتژیک عراق

سلسله عملیات مذکور از تاریخ 14/7/1359 آغاز و تا مدت ها ادامه داشت که در نتیجه اجرای آن ضایعات فراوانی به بنادر مهم و حساس عراق وارد شد. در اولین روز اجرای عملیات مذکور ۴۲ سورتی پرواز انجام گرفت و حدود ۱۳۲۴۳۲ پوند مهمات مصرف گردید. همچنین ۴ فروند هواپیمای اف - ۴ خودی سرنگون شدند.

9)) عملیات انهدام گمرک خرمشهر

عملیات مذکور در تاریخ 15/7/1359 به مرحله اجراء درآمد و در نتیجه آن ضایعات فراوانی به گمرک خرمشهر که تحت اشغال نیروهای عراقی قرار داشت، وارد گردید. در نتیجه آن عملیات از غارت اقلام وسائل موجود در گمرک خرمشهر توسط نیروهای عراقی جلوگیری به عمل آمد.

10)) عملیات انهدام گمرک صفوان

عملیات مذکور در تاریخ 24/7/1359 به مرحله اجراء درآمد و در نتیجه آن ضایعات فراوانی به گمرک صفوان عراق، وارد گردید.

11)) عملیات انهدام پادگان­های ارتش عراق

عملیات مذکور در تاریخ 1/8/1359 به مرحله اجراء درآمد. در جریان آن عملیات237 سورتی پرواز عملیاتی انجام گرفت و حدود 564480 پوند انواع بمب و مهمات بر روی تعدادی از پادگان­های عمده نظامی ارتش عراق ریخته شد و خسارات شدیدی را به آن امکان­ها وارد آورد.

12)) عملیات قرارگاه اروند

این عملیات در تاریخ 3/8/1359 به منظور پشتیبانی از عملیات گردان 144 پیاده (زیر امر فرماندهی قرارگاه اروند قرار گرفته بود) در محور ماهشهر-آبادان و کسب زمان لازم جهت ورود یگان­های تابعه لشکر 77 خراسان به آبادان انجام گرفت و در جریان آن 1003724 پوند مهمات مصرف گردید(گردان 153 تیپ2 لشکر 77 خراسان در تاریخ 4/9/1359 بوسیله هواناهای نداجا به آبادان منتقل گردید).

 

13)) عملیات کوی ذوالفقار

عملیات مذکور در تاریخ 9/8/1359 به مرحله اجراء درآمد و در جریان آن پل نظامی بهمن شیر منهدم و از ورود نیروهای عراقی(ممانعت از عبور نیروهای عراقی از روی پل بهمن­شیر) به داخل آبادان جلوگیری شد.

14)) عملیات سوسنگرد

عملیات مذکور در تاریخ 22/8/1359 به مرحله اجرا درآمد و در جریان آن بخش عظیمی از یگان­های توپخانه و ادوات زرهی دشمن در منطقه سوسنگرد منهدم گردید و خسارات زیادی به دشمن وارد شد.

15)) عملیات مروارید

در جریان عملیات مرواید(هفتم آذر 1359) خلبانان جنگنده بمب­افکن­های نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران سه فروند ناوچه موشک­انداز "اوزا" ، یک فروند کشتی نفربر هزارتنی و سه فروند ناوچه تندروی "P-6"  عراقی را در قعرآب­های نیلگون خلیج­فارس غرق نموند. ضمنا، خلبانان جنگنده­های رهگیر "اف-14" نیروی هوایی 5 فروند از هواپیمای جنگنده دشمن شامل: " میگ-23" ، "میگ-21" و " سوخوی-22"  را سرنگون ساختند. بدین ترتیب، در تاریخ نبردهای هوایی حماسه­ای ماندگار بر جا ماند. لازم بذکر است که در جریان عملیات یاد شده یک فروند از هواپیمای فانتوم خودی نیز سرنگون گردید.

16)) عملیات هوایی " الولید"

در دوران دفاع مقدس، یکی از حملات درخشان و جالب توجه نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران به کشور عراق، بمباران پایگاه هوایی الولید در غرب آن کشور و نزدیک مرزهای اردن بود. نیروی هوایی عراق، پایگاه الولید را (به علت بعد مسافت تا مرزهای ایران و دور بودن از برد عملیاتی هواپیماهای ایرانی) مامن تعداد زیادی از انواع هواپیماهای خود قرار داده بود. با این وجود، در پانزدهم فروردین ماه 1360 یک اسکادران هشت فروندی از هواپیماهای شکاری بمب­افکن اف-4 که با 13 فروند از هواپیماهای شکاری، سوخت رسان و گشتی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران پشتیبانی و همراهی می­شدند، با اجرای یک طرح بسیار دقیق و انجام دوبار سوخت­گیری هوایی، خود را به پایگاه مزبور رسانیدند و آن را به شدت بمباران نمودند. در اثر آن عملیات حماسی و شجاعانه تعداد زیادی از هواپیماهای دشمن و آشیانه­های آن­ها منهدم؛ و یک فروند هواپیمای فانتوم خودی نیز سرنگون گردید.

در جریان عملیات پنج و نیم ساعته الولید، 8 فروند هواپیمای " اف-4" جهت بمباران هدف اصلی یا همان پایگاه الولید، 4 فروند هواپیمای " اف-5" جهت انهدام پالایشگاه کرکوک، 4 فروند هواپیمای سوخت رسان 707 و 747، یک فروند هواپیمای هرکولس خفاش و 4 فروند هواپیمای " اف-14" شرکت داشتند و ده­ها تن از انواع بمب و مهمات را بر روی اهداف مورد نظر ریختند.

17)) پشتیبانی از عملیات ثامن الائمه(ع)

گرچه عملیات ثامن الائمه(ع) در ساعت یک دقیقه بامداد روز 5 مهر تا 7 مهر 1360 توسط لشکر77پیاده خراسان، تیپ37 زرهی شیراز، گروه رزمی 291تانک، گردان 251تانک لشکر 16زرهی قزوین، گردان 107 ژاندارمری و 15 گردان از نیروهای سپاه پاسداران در منطقه عملیاتی شرق رودخانه کارون تحت پشتیبانی هوانیروز و نهاجا به مرحله اجرا در آمد لاکن نهاجا براساس طرح شبح2 و درخواست نزاجا، عملیات بمباران هوایی قرارگاه لشکر3 زرهی(شمال جزیره آبادان) را از روز 30/5/1360 بطور مستمر و منظم به مرحله اجرا گذارد ضمنا عملیات عکسبرداری مداوم هوایی از منطقه را از روز 6 شهریور آغاز نماید و عملیات مراقبت مسلحانه هوایی با پرواز مداوم هواپیماهای اف 14 برفراز ماهشهر و شادگان بطور شبانه روزی ادامه داشت. در جریان عملیات 150 سورتی پرواز و بمباران مواضع دشمن و 753سورتی پرواز مراقبت هوایی و 1770 سورتی پرواز ترابری و پشتیبانی خدمات رزمی انجام گرفت 279 تن انواع بمب و مهمات بر روی دشمن ریخته شد و 7 فروند هواپیمای عراقی توسط موشک های فنیکس هواپیماهای اف14 سرنگون گردیدند

( خلیلی، 1397: 87)

  4- عملکرد نداجا در سال اول جنگ در راستای طرح ذوالفقار

   «ماموریت نیروی دریایی، دفاع و پاسداري از حاکميت ملي، حقوق و منافع جمهوري اسلامي ايران در آب‌هاي سرزميني، جزاير و تاسيسات دريايي کشور در برابر هرگونه تجاوز خارجي و انهدام نيروهاي متجاوز و نيز کنترل و تامين خطوط مواصلات دريايي خودي، پاسداري و دفاع از حقوق و منافع کشور در آب‌هاي آزاد فلات قاره، مناطق انحصاري اقتصادي کشور در برابر هرگونه تجاوز نظامي خارجي و بازرسي کشتي‌ها و انهدام تاسيسات دريايي دشمن و نيروهاي متجاوز است. براساس ماموریت یادشده اقدامات زیردر سال اول دفاع مقدس صورت گرفت :

الف) با توجه به دستورات ستاد مشترک اجا و با قرائن و شواهد موجود مبنی بر تحرکات و تجاوزات مرزی عراق علیه ایران و همچنین اظهارات خصمانه مقامات عراقی و انجام رزمایش­های دریایی در دهانه اروندرود، نداجا نسبت به تهیه طرح­های دفاعی برای دفاع از بنادر، جزایر و سکوهای نفتی ایران و حفظ پایگاه­ها نسبت به ایجاد قرارگاه مقدم نداجا در بوشهر به فرماندهی جانشین نداجا در 30-6-1359 به منظور هدایت و کنترل عملیاتی کلیه مناطق و پایگاه­های دریایی تحت عنوان نیروی رزمی 421 اقدام نمود.(اساتید معارف جنگ، 1393: 446)

ب) پس از اشغال خرمشهر، نیروهای دشمن از رودخانه کارون عبور کرده تا ایستگاه هفت آبادان( جاده آبادان- ماهشهر) پیشروی کرده و در نخلستان­های آبادان در ساحل رودخانه بهمن­شیر مستقر شده بودند در نتیجه آبادان از سه جهت(غرب، شمال و شرق) تا اوایل آذرماه 1359در محاصره قرار گرفته بوده و راه­های مواصلاتی زمینی قطع شده بود. یگان­های هوادریا با هدایت قرارگاه مقدم نداجا با اعزام 4 فروند هواناو بی اچ 7 و تعدادی بالگرد سنگین در ایستگاه دریایی بندر امام خمینی(ره) مستقر و نفرات، مهمات، سلاح و تجهیزات و... را در این بندر بارگیری و به منطقه واقع در کنار رودخانه بهمنشیر در نزدیکی جویبده داخل در محاصره منتقل نموده و همچنین مجروحین و شهدا را به بندر تخلیه می­کردند. با توجه به دید دشمن این پشتیبانی شبانه که مشکلاتی برای یگان­های هواناو داشته انجام می­گرفته است. این پشتیبانی و استقرار نیروهای زمینی در منطقه باعث به عقب راندن دشمن شده تا زمینه برای اجرای عملیات بزرگ ثامن الائمه(ع) در سال بعد فراهم شود.(همان:468)

پ)براساس گستردگی مرز آبی و منافع عدیده ج.ا.ا در خلیج فارس طرح­های متعددی با توجه به تهدیدات پیش­رو از طرف همسایه غربی کشور  بنا به خواست ستاد مشترک اجا طرح­های عملیاتی( ذولفقار، بهروز و درفش) توسط نداجا تهیه و به مورد اجرا گذاشته شد» (اساتید معارف جنگ، 1395: 447)

1) طرح ذولفقار: گشت دریایی و پدافند هوایی از جزایر و تاسیسات نفتی مستقر در خلیج فارس و کنترل تردد در تنگه هرمز و بنادر ایرانی به منظور باز نگه داشتن خطوط مواصلاتی خودی توسط یگان­های شناور و با پشتیبانی یگان­های نیروی هوایی ارتش ج.ا.ا و مقابله با حملات احتمالی یگان­های دشمن.

2) گشت دریایی و پدافند از جزیره خارک و سکوهای نفتی ایران در خلیج فارس و همچنین انجام گشت توسط بالگرد­های نداجا و ناوچه­های موشک انداز جهت شناسایی و انهدام یگان­های دریایی دشمن در شمال خلیج فارس.

3) طرح درفش: با توجه به تهدیدات عراق مبنی بر حمله به جزایر سه­گانه با همکاری برخی کشور­های حاشیه خلیج فارس یک گروهان تکاور دریایی به همراه یک گروهان از تیپ هوابرد به عنوان اولین نیروی پدافندی در جزایر(ابو موسی و تنب­های کوچک و بزرگ) مستقر شده و دو فروند هوا ناو بی اچ7(BH7) از خارک به بند عباس مامور شد تا به همراه شناور­های لجستیکی عملیات پشتیبانی یگان­های مستقر در جزایر مذکور را به عمل آورند.

ت) «به منظور اجرایی شدن طرح ذولفقار و حضور مستمر در دریا با اعمال حاکمیت ج.ا.ا در دریا برای حفظ منافع و ممانعت از استفاده دشمن جهت تقویت توان رزمی خود اعلامیه شماره 1 را در مورخ 1-7-1359به شرح ذیل صادر نمود«باتوجه به تجاوزات عراق بدین­ وسیله کلیه مرزهای آبی نزدیک سواحل ایران منطقه جنگی اعلام و کشور ایران اجازه حمل کالا به بنادر عراق را به هیچ یک از کشتی­ها نخواهد داد و نیز برای امنیت کشتیرانی در خلیج فارس اعلام می­دارد، پس از عبور کشتی­ها از تنگه هرمز راه خود را طوری تغییر دهند که از 12 مایلی جنوب ابوموسی و 12 مایلی جزیره سیری و جنوب کیبل بنک و از 12 مایلی جنوب غربی جزیره فارسی عبور نمایند. کشور ایران تعهدی در برابر سرپیچی کنندگان از این اعلامیه نخواهد داشت.»

ث) با توجه به اینکه بخش اعظم واردات و صادرات کشور از طریق دریا انجام می­گرفت، و با عنایت به تهدیدات موشکی و بمباران هوایی دشمن جهت ضربه زدن به اقتصاد کشور و بسته شدن اروند و غیر قابل استفاده شدن بنادر حاشیه اروندرود، عمده تلاش در راستای تامین مایحتاج ضروری کشور بر روی بندر امام راحل که در منتهی علیه خور موسی (شمال خلیج فارس) قرار دارد، متمرکز بود. نداجا با اسکورت کاروان­ها از اولین روزهای جنگ تحمیلی با همکاری و هماهنگی کلیه یگان­های شناور، هوادریا، تفنگداران دریایی و... مانع از قطع واردات و صادرات کشور و آسیب کلی به اقتصاد شد.» (معنوی، 1397: 44)

ج) انجام عملیات­های رزمی

 1)) عملیات دفاع 34 روزه از خرمشهر

در روزهای آغازین تجاوز زمینی و هوایی رژیم بعثی، تنها مدافعین شهر خرمشهر متشکل از گروه­هایی از تکاوران پایگاه دریایی خرمشهر، رزمندگان بسيجي و مردمی بودند که در مقابل حمله سازمان یافته صدامیان، با جانبازی و رشادت فراوان و با انجام عملیات­های پارتیزانی و ضدحمله­های کماندویی در پل نو، نخلستان­های غرب و گمرک خرمشهر از ورود متجاوزین به شهر جلوگیری می­نمودند. همزمان با تجاوز دشمن، گردان يكم تكاوران و همافران دریایی اعزامی از بوشهر نیز در بامداد مورخه 1/7/1359 جهت کمک  به تکاوران خرمشهر در پایگاه دریایی خرمشهر مستقر گردیدند. این گردان با كمك ساير نيروهاي مستقر در خرمشهر پس از شناسائي محورهاي پيشروي دشمن، با اجراي چندین عمليات ايذائي، پدافندی، تاخيري و كمين توانست نقش مؤثري را در كند كردن پيشروي ارتش عراق ايفا نمايند. در اثر تشديد حملات و حجم آتش سنگين توپخانه عراقی، خرمشهر محاصره شد و لیکن تكاوران دريائي به اتفاق دانشجویان دانشکده افسری نزاجا و نيروهاي مردمي و بسيجي با تجهيزات سبک خود توانستند تا آخرين نفس با حماسه آفريني بمدت 34 روز در مقابل دشمن مقاومت نمایند. زمانی که شهر و پل کارون بدست عراقی­ها افتاد، تکاوران موفق شدند تعداد 200 نفر از رزمندگان جان برکف بسيجي و مردمی را توسط قایق از اسارت دشمن رهایی دهند. عمليات­های غرور آفرین و شهادت طلبانه رزمندگان ایرانی، دشمن را در تحقق طرح اشغال 3 روزه خرمشهر ناكام گذاشت.

2)) عملیات اشکان در تاریخ 10/8/59 و عملیات شهید صفری در تاریخ  16/8/59 و تنها یک ماه و نیم پس از جنگ تحمیلی با پشتیبانی نیروی هوایی در شمال خلیج فارس به منظور انهدام پایانه­های نفتی رژیم بعث عراق صورت گرفت و نتیجه آن از بین رفتن تمامی تجهیزات و تاسیسات موجود در این ترمینال­ها و عملا عدم امکان بهره­گیری عراق از آن در جهت صادرات نفت گردید. در عملیات اشکان تنها از توپخانه و ناوچه ها در قالب بمباردمان ساحلی بهره­گیری شد که عملا تاثیر چندانی در انهدام ترمینال­ها نداشت و لذا عملیات بعدی (شهید صفری ) طراحی و یک هفته بعد از عملیات اشکان توسط نداجا به اجرا گذارده شد.

3)) در عملیات شهید صفری، که تکاوران دریایی هم شرکت داشتند، اماکن مهم ترمینال­ها با مواد منفجره نابود گردید و از آن به بعد دشمن قادر به صادرات نفت از طریق دریا نگردید. این اقدام نداجا در شرایطی صورت گرفت که دنیا بر این تصور بود که نیروی دریایی قادر به چنین حرکتی نمی­باشد .به همین دلیل بود که صدام تصمیم به بازسازی ترمینال­ها گرفت، تا حداقل بتواند با تجهیز آن محل به سلاح­های دور برد قادر به نا امن نمودن خورموسی (مبدا وصولی به بندر امام راحل)گردد.

4))عملیات مروارید در راستای انهدام اقدامات صورت گرفته دشمن در ترمینال­ها و برقراری امنیت در منطقه شمال خلیج فارس در مورخه 7 آذر سال 1359 با همکاری جانانه نیروی هوایی صورت گرفت و صدام که تحمل شکست مجدد را نداشت، این بار با تمامی توان وارد عمل گردید و با دستور به ناوگان دریایی و نیروی هوایی جنگی تمام عیار را پایه­ریزی نمود که البته به یاری خداوند متعال و جانبازی دلاور مردان دریایی و هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، هرآنچه که صدام پای کار آورده بود در محل نابود و برگ زرین دیگری به افتخارات این مرز و بوم افزوده گردید. البته ناوچه همیشه جاوید پیکان همراه با فرمانده دلاور و تعدادی از کارکنان از جان گذشته در این عملیات به دیار معبود شتافته و با اهدا خون سرخ خود ارزش­های انقلاب اسلامی را پاسداری نمودند. با اجرا این عملیات محاصره کامل دریایی عراق پایه­ریزی و تا پایان جنگ نه تنها هیچ شناوری جرات خروج از بنادر عراق را نداشت بلکه هیچ شناوری هم قادر به تردد به معبر وصولی عراق نبود.

5)) اسکورت کشتی‌های تجاری به بنادر بوشهر و امام خمینی (ره) به منظور باز نگه داشتن خطوط مواصلات دریایی و تأمین نیازمندی‌های مردم و بیشترین بهره‌برداری از بنادر کشور به ویژه بنادری مانند بندر امام (ره) که دارای تسهیلات بندری مناسب برای تخلیه و خط راه‌آهن بود، از عمده هدف‌های نیروی دریایی در زمان جنگ به شمار می‌رفت که اجرا گردید. دشمن در روزهای آغازین جنگ با بکارگیری موشک­های استیکس ناوچه­های اوزا کشتی­های تجاری و نفتکش ج.ا.ا را مورد هدف قرار می­داد که با عملیات غرور آفرین مروارید در تاریخ 7آذر59 که موجب از بین رفتن بخش اعظم نیروی دریایی عراق وکسب سیادت دریایی ج.ا.ا شد. پس از آن اقدام شاخصي از سوي شناورهاي جنگي عراق درسال اول جنگ عليه كشتي­هاي تجاري و نفتكش در خليج فارس ديده نشد.

6)) عملیات ثامن الائمه(شکست حصر آبادان)

 دشمن بعثی وقتی خرمشهر را اشغال نمود با قصد تصرف آبادان، از رود کارون و منطقه حفارشرقی عبور کرده و با قطع جاده آبادان-ماهشهر، تا ايستگاه 7 پيشروي و وارد نخلستان سواحل رودخانه بهمنشيرگردید. در این زمان شهر در محاصره نیروهای عراقی قرارگرفت و کلیه خطوط مواصلاتی زمینی به جزیره آبادان قطع و تنها راه دسترسی به شهر از طریق دریا، رودخانه‌ و خورها ممکن بود.

چ) «از آنجایی که امنیت، اقتصاد، سرنوشت جنگ و تامین نیازهای عمومی و ... به باز بودن آبراه­های ما بستگی مستقیم دارد. نداجا این سنگینی وظیفه را احساس کرده و با تفکر، ایثارگری و از خود گذشتگی با موفقیت کامل ماموریت خود را انجام داد.با استفاده از ناوگان نظامی، پایگاه­های دریایی، بنادر و تجهیزات بندری و صنایع دریایی و ...پیروزی مطلق در دریا را در مقابل دشمن کسب نمود.خلاصه  اگر نداجا نمی توانست فعالیتهای شدید و مداوم عراق را برای ایجاد اختلال و جلوگیری از تردد کشتی­رانی تجاری و نفت­کش ایران را خنثی نموده و صادرات و واردات ج.ا.ا را تحت و اسکورت شناورهای خود و پشتیبانی بسیار موثر نهاجا میسر و امکان پذیر سازد معلوم نبود سرنوشت کشور غیر ازاین بود.» (همان: 438)

 

نتیجه‌گیری

    در دنیا هیچ کشوری را نمی­توان سراغ داشت که به اندازه انقلاب اسلامی ایران توفانی از دسیسه­ها، توطئه­ها و خیانت­های داخلی، منطقه­ای و فرامنطقه­ای مانندگروه­های معاند، سلطنت طلب­ها، تفکرات لیبرالیی­ها،    شورش­های قومی، غائله­های استانی، جنگ و ... مواجه باشد. در سال­های اول انقلاب در این کشور هیچ سازمانی را نمی توانید، سراغ داشته باشید به اندازه ارتش به واسطه میزان تاثیرگذاری درحفظ،  استقلال، تمامیت ارضی و بقای انقلاب مورد هجمه توطئه­ها، خیانت­ها و ... قرار گرفته و مورد تهدید و تضعیف قرار گیرد. 

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و قبل از آغاز جنگ، دگرگونی­های پیروزی انقلاب باعث شد ارتش که تنها نیروی بازدارنده کشور بود، دچار تحولات زیادی شده و با مسائل و مشکلات عدیده­ای نظیر، کاهش خدمت سربازی، از بین رفتن انضباط، تضعیف سلسله مراتب فرماندهی، تضعیف روحیه کارکنان، انتقالات ناهمگون، بازنشستگی خارج از موعد، شایعات ویران­گر، عدم اعتماد برخی مسئولین وقت، کودتای نقاب و ده­ها مورد دیگر رو به ­رو شود.

 با توجه به شرایط کلی آمادگی رزمی ارتش عراق و وضعیت نامناسب ارتش ایران، می­توان گفت، حدود نسبی قدرت ارتش عراق نسبت به ارتش جمهوری اسلامی ایران بیش از سه برابر بود. برای نمونه ارتش عراق در آغاز جنگ 12 لشکر کاملا مجهز و آماده باضافه خیل زیاد تیپ­های جیش الشعبی و گروهان­های کماندویی بود. در صورتی­که ارتش ایران دارای هشت لشکر بود که حداقل دو سوم همین نیروهای ارتش ج.ا.ا در مناطق آشوب زده غرب و شمال­غرب کشور مشغول مبارزه با ضد انقلاب و تجزیه طلب بودند.

 بنا بر این زمانی که جنگ تحمیلی و تجاوز ناجوانمردانه رژیم بعث عراق آغاز شد، تنها دو لشکر زرهی81 کرمانشاه و 92 اهواز با همان استعداد پیش گفته در طول بیش از 1000 کیلومتر مرزهای غرب و جنوب غرب در نقاط حساس و به منظور تقویت پاسگاه­های ژاندارمری مستقر شده بودند و بخشی از لشکر77پیاده خراسان حراست از مرزهای شرقی را برابر طرح ابوذر به عهده داشت و ما بقی نیز در مناطق مختلف کردستان و آذربایجان غربی و... درگیر بودند.

باتوجه به فعل و النفعالات نظامی در مناطق مرزی بین ایران و عراق و فعالیت­های سیاسی منطقه­ای و فرامنطقه­ای رژیم بعث عراق به بهانه اختلافات مرزی به خصوص در اروند رود و کشتیرانی در آن با پرچم کشور عراق و استرداد جزایر سه­گانه ( تنب بزرگ، تنب کوجک و ابو موسی) به اعراب با هدف سرنگونی نظام نو پای جمهوری اسلامی ایران یا به تعبیری نظام اسلامی برآمده از بطن انقلاب با چراغ سبز آمریکا، عناصر مانوری نیروهای عراقی در نزدیکی مرزها مستقر گردیده تلاش می­کردند قسمتی از ارتفاعات مرزی شمال غربی مهران را که شامل تپه 343 نیز می­شد، اشغال نمایند. با اینکه لشکر92زرهی در اجرای دستور نزاجا یک واحد زرهی و پیاده مکانیزه در حدود یک گروه رزمی به مهران اعزام کرده بود. با این حال نبرد نسبتا جدی بین نیروهای طرفین در گرفته و نیروهای عراق مجبور به عقب نشینی شده بودند. ولی تحرکات نیروهای عراقی از نقاط دیگر ازجمله خوزستان به خصوص غرب دهلرن آغاز شده بود و عناصر ژاندارمری از لشکر 92زرهی درخواست اعزام نیروهای تقویتی کرده بود. لشکر عناصری از  تیپ 2دزفول را برای تقویت پاسگاه­های مرزی عین خوش و موسیان اعزام کرده بود. این حوادث به مرور شدت یافته بود و از دهه دوم شهریور به صورت برخوردهای جدی در حوالی پاسگاه­های چیلات، بیات، فکه، سمیده، صفریه، سوبله، کوشک، طلائیه و کرانه نهر خین درآمد و از 31 شهریور با بمباران پاسگاه­های کشور، تبدیل به جنگ عمومی گردید.

تحلیل­های فراوانی در مورد سال اول بخصوص پنج ماه اول جنگ تحمیلی و شکست دشمن در این مقطع از جنگ که بسیار هم حائز اهمیت بوده و زمینه­ای برای موفقیت در سال­ بعدی جنگ( سال دوم جنگ) شده است. برخی از کارشناسان( بدون توجه به طرح­ها و عملیات­های مهمی که نیروهای سه­گانه ارتش ج.ا.ا که در متن مقاله به بخش کوچکی از آنها اشاره شده ) سال اول را سال ناکامی توصیف کرده­اند. اما بنظر می­رسد اگر ناکامی و شکستی بوده است، مربوط به دوران بازدارندگی و سال قبل از جنگ و عدم آمادگی کشور و نیروهای مسلح بوده ولی سال اول جنگ توانستیم دشمن تا بن دندان مسلح را متوقف کرده و با تحمیل یک جنگ فرسایشی نیروهای او را فرسوده نموده و مانع دستیابی او به اهدافش گردیم. در واقع نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران و در راس آنها ارتش موفق گردیدند؛ راهبرد جنگ برق آسای عراق را با شکست مواجه نموده و زمینه را برای خروج از وضعیت تدافعی و ورود به وضعیت تهاجمی فراهم کرده و در سال دوم جنگ با اجرای عملیات های سرنوشت ساز آفندی ارتش عراق را مضمحل و در آستانه فروپاشی قرار دهند.

امروز به رغم نظریات مختلفی که درباب اتفاقات سال اول جنگ وجود دارد، اسناد بدست آمده از نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران نشان می­دهد که نیروی زمینی با اجرای طرح­های سه­گانه توانسته صحنه جنگ را در سال اول خوب هدایت و اداره نماید. عملیات ۱۴۰ فروندی نیروی هوایی در روز دوم جنگ و عملیات مروارید نیروی دریایی در هفتم آذر همان سال دقیقا اجرای همان طرح­هایی بود که نیروها از مدت­ها قبل طرح­ریزی آن را انجام داده بودند.

 

 

 

 

منابع­مطالعاتی:

1-اساتید معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی، معارف جنگ،  انتشارات سبز،  1395

2- بابایی، کریم، مبانی دفاع مقدس، انتشارات معاونت آموزش نزاجا، چاپ اول، 1387

3- پورداراب، سعید، تقویم تاریخ دفاع مقدس، انتشارات اجا، چاپ اول 1387

4- حسینی، سید ناصر، گفتمان ارتشی دفاع مقدس، انتشارات ایران سبز، چاپ اول 1396

5- حسینی، سید یعقوب، عملیات کلی سال اول جنگ تحمیلی در خوزستان، چاپ اول 1392

6- حسینی، سید یعقوب، تاریخ نظامی جنگ تحمیلی، انتشارات آجا، چاپ اول 1387

7- خلیلی، حسین، نقش نهاجا در دفاع مقدس، انتشارات سبز، چاپ اول 1397

8- درودیان، محمد، استراتژی امام برای فتح خرمشهر ، چاپ اول 1390

9- درویشی سه تلانی، فرهاد، تحلیل استراتژی نظامی عراق، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس سپاه پاسداران چاپ اول 1393

10- زرگر، غلام حسین، نقش نیروهای آجا در استان سیستان و بلوچستان در دفاع مقدس، چاپ 1396

11- صحیفه نور، مجموعه رهنمودهای حضرت امام خمینی(ره)، چاپ اول، 1370

12- عسگری، شاداب، حصر شکنان، انتشارات سوره سبز، چاپ اول 1392

13-کیانی، سورنا، حماسه سرزمین خورشید، انتشارات دافوس اجا، چاپ اول1389

14- معنوی، نقش نداجا در دفاع مقدس، انتشارات سبز، چاپ اول1397

 

 

- محقق هیئت معارف جنگ شهید صیاد شیرازی

1397/5/8 11:30:59 5405 0
قسمت ارائه دهنده: مدیریت تولید محتوا
تویضیحات در موتور جستجو
رضا واضحی چکیده آمریکا، پس از ناکامی در عملیات طبس به منظور تحت فشار قراردادن ایران، کودتای نقاب ( نجات قیام ایران بزرگ) را به اجرا در آورد که با عدم موفقیت روبرو گردید. پس از شکست کودتا، راهکار بعدی آمریکا برای تحت فشار گذاشتن و حتی نابودی جمهوری اسلامی ایران، ایجاد یک غائله مرزی( با توجه به اوضاع سیاسی و امنیتی و توان نیروهای مسلح ایران) بود که به زعم آنها، می توانست منجر به دستیابی به اهدافشان شود. از این رو مقدمات لازم را برای تجاوز رژیم بعثی عراق به ایران آغاز کردند.
نظرات ارسالی
نظر شما






Retype the CAPTCHA code from the image
Change the CAPTCHA codeSpeak the CAPTCHA code
 


4
>
تهران انتهای اتوبان ارتش خیابان برادران شهید شاهمرادی صندق پستی: 554-19575 - کدپستی: 1676653517
02122979698
Info@maarefjang.ir
پیام کوتاه هیئت معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی
300040004620
نرم افزار اندروید هیئت معارف جنگ
در این نرم افزار در بخش معارف جنگ عملیاتهای دوران دفاع مقدس همراه با نقشه هر عملیات و به تفکیک از سال اول تا سال هشتم جنگ قابل مشاهده می باشد.
هیئت معارف جنگ را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
کلیه حقوق قانونی این سایت متعلق به هیئت معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی بوده و استفاده از مطالب آن با ذکر منبع بلامانع است.

انتشار مقالات و مطالب در این پایگاه به منزله تائید تمام و کمال آنها نبوده، بلکه مطالب منعکس کننده نظرات نویسندگان آنها می باشد.

maarefjang @ 2015